| YouTube Channel

कीटः (kITaH)

 
Apte Hindi
Hindi
कीटः
पुं*
 - कीट - अच्
"कीड़ा, कृमि"
कीटः
पुं*
 - कीट - अच्
तिरस्कार और घृणा को व्यक्त करने वाला शब्द
कीटः
पुं*
 - कीट्+अच्
कीड़ा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कीटः, वृन्तः, तृणजलायुका
noun
लघुः सरीसृपविशेषः।
"कीटानां नैके प्रभेदाः सन्ति।"
Synonyms:
 कीटकः, कीटः, कृमिः, क्रिमिः, नीलङ्गुः, नीलाङ्गुः, सर्पः, सर्पी, सर्पिणी
noun
कृमिजातिः।
"वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटकस्तु विविधाः स्मृताः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कीटः,
पुं,
 (कीट् + अच् ।) कृमिजातिः । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा मनुः १ । ४० ।“कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम्” ॥
“सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः ।दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्व युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः ॥
दष्टस्य कीटैर्वायव्यैदंशस्तोदरुजोल्वणः ।आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान् ॥
पक्वपीलु फलप्रख्यः खर्ज्जूरसदृशोऽथवा ।कफाधिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः ॥
स्रावाढ्यः सर्व्वलिङ्गस्तु विवर्ज्ज्यः सान्निपातिकैः ।वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता ॥
शिरोऽक्षि गौरवं मूर्च्छाभ्रमः श्वासोऽतिवेदना ।सर्व्वेषां कर्णिकाशोफो ज्वरः कण्डूररोचकः” ॥
अस्य चिकित्सा यथा ।“अर्कस्य दुग्धेन शिरीषवीजंत्रिर्भावितं पिप्पलीचूर्णमिश्रम् ।एषो गदो हन्ति विषाणि कीट-भुजङ्गलूतोन्दुरवृश्चिकानाम्” ॥
इति च वाभटे उत्तरतन्त्रे ३७ अध्याये ॥
अस्यौषधं यथा ॥
“जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्पसर्ज्जरसाः ।श्वेता एव धूम उरगाखुकीटवस्त्रकृमिनुदग्र्यः” ॥
“क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धः कीटविषापहः” ॥
इति चरके चिकित्सास्थाने २५ अध्याये ॥
“सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः ।वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ॥
सर्व्वदोषप्रकृतिभिर्युक्ताश्चापरिणामतः ।कीटत्वेऽपि सुघोरास्ते सर्व्व एव चतुर्व्विधाः ॥
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गीशतकुलीरकः ।उच्चिटिङ्गोऽग्निनामाच चिच्चिटिङ्गो मयूरिका ॥
आवर्त्तकस्तथोरभ्रसारिका मुखवैदलौ ।शरावकुर्द्दोऽभीराजी परुषश्चित्रशीर्षकः ॥
शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिः प्रकीर्त्तितः ।अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः ॥
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः ॥
* ॥
कौण्डिल्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः ॥
विनासिका ब्रह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा ।वाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्च्चः कीटोऽरिमेदकः ॥
पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः ।पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्द्दभी ॥
क्लीतःकृमिसरारी च यश्चाप्युत्केशकः स्मृतः ।एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्व्विंशाः प्रक्रीर्त्तिताः ॥
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः ॥
* ॥
“विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः ।सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिमस्तथा ॥
सूचीमुखा कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः ।कीटगर्द्दभकश्चैव तथात्रोटक एव च ॥
त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः ।तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः ॥
* ॥
तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा ।कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः ॥
तुङ्गलाभः सर्षपिकोऽवल्गुली शम्बुकस्तथा ।अग्निकीटश्च घोराः स्युर्द्वादश प्राणनाशनाः ॥
तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् ।तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः” ॥
“क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः ।ज्वराङ्गमर्द्द रोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः ॥
छर्द्यतीसारतृष्णा च दाहो मोहविजृम्भिका ।वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतञ्च दारुणम् ॥
पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च ।दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च ॥
तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वञ्चाप्युपद्रवाः ।येऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् ॥
एकजातीनतस्तूर्द्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः ।सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च ॥
त्रिकण्टकः कुणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः ।चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः ॥
तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्द्दोगुरुता गात्राणां दंशःकृष्णश्च भवति ॥
“प्रतिसूर्य्यः पिङ्गभासो बहुवर्णो महाशिराः ।तथा निरुपमश्चापि पञ्चगौधेरकाः स्मृताः ॥
तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् ।रुजश्च विविधाकारा ग्रन्थयश्च सुदारुणाः ॥
गलगोली श्वेतकृष्णा रक्तराजी रक्तमण्डलासर्व्वश्वेता सर्षपिकेत्येवं षट् ताभिर्दष्टे सर्षपिका-वर्ज्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति ॥
सर्षपिकया हृदयपीडातिसारश्च ॥
शतपद्यस्तु परुषा कृष्णा चित्रा कपिलिकापीतिका रक्ता श्वेता अग्निप्रभा इत्यष्टौ ताभिर्दष्टेशोफो वेदना दाहश्च हृदये । श्वेताग्निप्रभाभ्यामे-तदेव दाहो मूर्च्छाचातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च ॥
मण्डूकाः कृष्णः सारः कुहको हरितो रक्तोयववर्णभो भृकुटी कोटिकश्चेत्यष्टौ तैर्दष्टस्यदंशकण्डूर्भवति पीतफेणागमश्च वक्त्रात् । भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्द्दिमूर्च्छाचाति मा-त्रम् ॥
विश्वम्भराभिदष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिड-काभिश्चीयते शीतज्वरार्त्तश्च पुरुषो भवति ॥
अहितुण्डकाभिर्दष्टे तोददाहकण्डुश्वयथवोमोहश्च । कण्डूमकाभिर्दष्टे पीताङ्गश्छर्द्यतीसारःज्वरादिभिरभिहन्यते । शूकवृन्तादिभिर्दष्टे कण्डू-कोठाः प्रवर्द्धन्ते शूकञ्चात्र लक्ष्यते ॥
पिपीलिकाः स्थूलशीर्षा सम्बाहिका ब्रह्मणि-काङ्गलिका कपिलिका चित्रवर्णेति षट् ताभिर्दष्टेदंशे श्वयथुरग्निस्पर्शवद्दाहशोफौ भवतः ॥
मक्षिकाः कान्तारिका कृष्णा पिङ्गलिका मधू-लिका काषायी स्थालिकेत्येवं षट् ताभिर्दष्टस्यदाहशोफौ भवतः स्थालिकाकाषायीभ्यामेतदेवपिडकाश्च सोपद्रवा भवन्ति ॥
मशकाः सामुद्रः परिमण्डलो हस्तिमशकःकृष्णः पार्व्वतीय इति पञ्च तैर्दष्टस्य तीव्रकण्डूर्दंश-शोफश्च पार्व्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः ॥
नखावकृष्टेऽत्यर्थं पिडकाः सदाहपाका भवन्ति ।जलौकसां दष्टलक्षणमुक्तं चिकित्सितञ्च ॥
भवन्ति चात्र ॥
गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसंप्रभे ।भृकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यन्त्येकजातिषु ॥
शवमूत्रपुरीषैस्तु सविषैरवमर्षणात् ।स्युः कण्डूदाहकोठारुः पिडकातोदवेदनाः ॥
प्रक्लेदवांस्तथास्रावो भृशं सम्पाचयेत्त्वचम् ॥
दिग्धविद्धक्रियास्तत्र यथावदवचारयेत् ॥
नावसन्नं नचोत्सन्नमतिसंरम्भवेदनम् ।दंशादौ विपरीतार्त्ति कीटदष्टं सुबाधकम् ॥
कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत्” ॥
इति सुश्रुते कल्पस्थाने ८ अध्यायः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कीट वर्णे”@} 2 ‘कीट वरणे’ इति क्षीरस्वामिसम्मतः पाठः।
कीटकः-टिका, चिकीटयिषकः-षिका
कीटयिता-त्री, चिकीटयिषिता-त्री
कीटयन्-न्ती, चिकीटयिषन्-न्ती
कीटयिष्यन्-न्ती-ती, चिकीटयिषिष्यन्-न्ती-ती
कीटयमानः, चिकीटयिषमाणः
कीटयिष्यमाणः, चिकीटयिषिष्यमाणः
3 कीट्-कीटौ-कीटः
-- कीटितः-तम्, चिकीटयिषितः-तवान्
4 कीटः, चिकीटयिषुः
कीटयितव्यम्, चिकीटयिषितव्यम्
कीटनीयम्, चिकीटयिषणीयम्
कीट्यम्, चिकीटयिष्यम्
ईषत्कीटः-दुष्कीटः-सुकीटः
-- कीट्यमानः, चिकीटयिष्यमाणः
कीटः, चिकीटयिषः
कीटयितुम्, चिकीटयिषितुम्
कीटना, चिकीटयिषा
कीटनम्, चिकीटयिषणम्
कीटयित्वा, चिकीटयिषित्वा
प्रकीट्य, प्रचिकीटयिष्य
कीटम् २, कीटयित्वा २, चिकीटयिषम् २
चिकीटयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६४१। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्०१८९+ २५]
04
=>
 [[आ। ‘सौधे विटङ्कजुषि पश्यति धूसितोऽयं राजारिकीटबलचूर्णनयाऽतिपूज्यः। अर्क्येण तेन समरेष्वविशोठितस्त्वं संशुण्ठिताहितमदेन विजोटितोऽसि।।’ धा। का। ३-२७।]]