| YouTube Channel

किरात (kirAta)

 
शब्दसागरः
English
किरात
m.
 (-तः)
1. A savage, one of the barbarous tribes who inhabit
woods and mountains and live by the chase, the Kirr hadœ of
Arrian.
2. SIVA as a mountaineer opposed to ARJUNA, the account
of which is the subject of the poem, the Kiratarjuniya.
3. A kind
of gentian: see किराततिक्त.
4. A pigmy a dwarf.
5. A groom, a
horseman.
f.
 (-ती)
1. The river GANGES or its goddess.
2. A name
of DURGA.
3. A bawd, a procuress.
4. The celestial GANGES or
river of Swarga.
E.
 कॄ to scatter, (speech, &c.) and अत who goes
also किरातक.
Capeller Eng
English
कि॑रात
m.
 ई
f.
N.
 of a barbarous mountain-tribe
(appearing also in the service of kings).
Yates
English
किरात (तः) 1. 3.
m.
 A savage
Shiva
a kind of gentian
a pig-
my
a groom.
f.
 (ती) The Gan-
ges, or its goddess
Durgā
a
bawd or procuress.
Spoken Sanskrit
English
किरात kirAta
m.
 man of the kirAta tribe
किरात kirAta
m.
 dwarf
किरात kirAta
m.
 prince of the kirAtas
किरात kirAta
m.
 groom
किरात kirAta
m.
 procuress
किरात kirAta
m.
 horseman
किरात kirAta
m.
 bitter stick plant [ Agathotes Chirayta - Bot. ]
किरात kirAta
m.
 low-caste woman who carries a fly-flap or anything to keep off flies
किरात kirAta
m.
 bawd
किरात kirAta
m.
 low-caste woman who carries a fly-flap or anything to keep off flies
बलि bali
m.
 handle of a chowrie or fly-flapper
Wilson
English
किरात
m.
 (-तः)
1 A savage, one of the barbarous tribes who inhabit woods and mountains and
live by the chase, the Kirr hadoe of Arrian.
2 ŚIVA as a mountaineer opposed to ARJUNA, the account of which is the subject
of the poem, the Kirātārjunīya.
3 A kind of gentian: see किराततिक्त.
4 A pigmy, a dwarf.
5 A groom, a horseman.
f.
 (-ती)
1 The river GAṄGES or its goddess.
2 A name of DURGĀ.
3 A bawd, a procuress.
4 The celestial GAṄGES or river of Svarga.
E.
 कॄ to scatter, (speech, &c.) and अत who goes
also किरातक.
Apte
English
किरातः [kirātḥ], [किरं पर्यन्तभूमिं अतति गच्छतीति किरातः]
N.
 of a degraded mountain tribe who live by hunting, a mountaineer
वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यान्तु संत्रस्ताः । यदि नटगणकचिकित्सकवैतालिकवदनकन्दरा न स्युः ॥ Subhāṣ.
Pt.*
 1.17
पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतम्
Ratn.*
 2.3
Ku.*
 1.6, 15. जवार इति यद्राज्यं किरातानां पुरातनम् Parṇāl 1.39.
A savage, barbarian.
A dwarf.
A groom, a horseman.
N.
 of Śiva in the disguise of a Kirāta.
A species of fish
किरातो लुब्धके देववाहिनीमत्स्यभेदयोः Nm.
N.
 of a medicinal herb (Mar. किराईत, चिराईत, भूनिंब) -ताः (pl. )
N.
 of a country.
Comp.
 -अर्जुनीयम्
N.
 of a poem by Bhāravi (in which the combat of Arjuna with Śiva in the form of a Kirāta or mountaineer is poetically described.)-आशिन्
m.
 an epithet of Garuḍa. -तिक्तः
N.
 of a medicinal herb (Mar. किराईत, चिराईत).
Apte 1890
English
किरातः [किरं पर्यंतभूमिं अतति गच्छतीति किरातः] 1 N. of a degraded mountain tribe who live by hunting, a mountaineer
वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यांतु संत्रस्ताः । यदि नटगणकचिकित्सक वैतालिकवदनकंदरा न स्युः ॥ Subhāṣ.
Pt. 1. 17
पर्यंताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं Ratn. 2. 3
Ku. 1. 6, 15.
2 A savage, barbarian.
3 A dwarf.
4 A groom, a horseman.
5 N. of Śiva in the disguise of a Kirāta.
ताः (pl.) N. of a country.
Comp.
अर्जुनीयं N. of a poem by Bhāravi (in which the combat of Arjuna with Śiva in the form of a Kirāta or mountaineer is poetically described).
आशिन् m. an epithet of Garuḍa.
Monier Williams Cologne
English
कि॑रात
m.
pl.
N.
 of a degraded mountain-tribe (inhabiting woods and mountains and living by hunting, having become Śūdras by their neglect of all prescribed religious rites
also regarded as Mlecchas
the Kirrhadae of Arrian),
VS.
 xxx, 16
TāṇḍyaBr.
Mn.
 x, 44
MBh.
&c.
कि॑रात
m.
 a man of the Kirāta tribe
a prince of the Kirātas,
VarBṛS.
 xi, 60
a dwarf,
L.
 (cf. कुब्ज-क्°)
a groom, horseman,
L.
the plant Agathotes Chirayta (also called किरात-तिक्त),
L.
N.
 of Śiva (as a mountaineer opposed to Arjuna, described in Bhāravi's poem Kirātārjunīya)
Monier Williams 1872
English
किरात किरात, अस्, m., N. of a degraded
mountain-tribe, one of the barbarous tribes who in-
habit woods and mountains and live by hunting (the
Kirrhadæ of Arrian), having become Śūdras by their
neglect of all prescribed religious rites (they are also
regarded as Mlecchas)
a savage
a pigmy, a dwarf
a groom, a horseman
N. of a plant, a kind of gen-
tian [cf. किरात-तिक्त]
N. of Śiva, as a moun-
taineer opposed to Arjuna, the account of which is
the subject of the celebrated poem by Bhāravi called
Kirātārjunīya
(ई), f. a woman of the Kirāta tribe
a woman who carries a fly-flap or anything to keep off
flies
an epithet of the goddess Durgā
a bawd, a
procuress
an epithet of the river Gaṅgā
the celes-
tial Gaṅgā or river of Svarga.
—किरात-तिक्त, अस्,
m. the plant Agathotes Chirayta, a kind of gentian
also किरात-तिक्तक.
—किरातार्जुनीय, अम्, n. (fr.
°त + अर्जुन), title of an artificial poem by Bhā-
ravi, describing the combat of Arjuna with the god
Śiva in the form of a wild mountaineer or Kirāta,
(this combat and its result is described in the Vana-
parva or third book of the Mahā-bhārata 1538-1664.)
—किराताशिन् (°त-आश्°), ई, m. an epithet of Garuḍa,
the bird of Viṣṇu (‘swallowing the Kirātas’).
Macdonell
English
किरात kírāta,
m.
pl.
 N. of a barbarous mountain 🞄tribe of hunters
sg. man or king of the 🞄Kirātas: ī,
f.
 Kirāta woman
-arjunīya,
n.
 🞄Arjunaʼs combat with Śiva disguised as a Kirāta: 🞄T. of a poem by Bhāravi (6th cent. A. D.).
Benfey
English
किरात किरात,
m.
 ,
f.
 ती, The name of
a people, MBh. 2, 584
Ragh. 16, 57.
Apte Hindi
Hindi
किरातः
पुं*
 - किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः
"एक पतित पहाड़ी जाति जो शिकार करके अपनी जीविका चलाती है, पहाड़ी"
किरातः
पुं*
 - किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः
"वहशी, जंगली"
किरातः
पुं*
 - किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः
बौना
किरातः
पुं*
 - किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः
"साईस, अश्वपाल"
किरातः
पुं*
 - किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः
किरातवेशधारी शिव
Shabdartha Kaustubha
Kannada
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಧ /ಬೇಡರವನು
निष्पत्तिः - > अत (सातत्यगमने) - "अण्" (३-२-१)
व्युत्पत्तिः - > किरमवस्करदेशमतति
प्रयोगाः - > "विदन्ति मार्गं नखरन्ध्रमुक्तैर्मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः"
उल्लेखाः - > कुमा० १-६
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿಡ್ಡ /ಕುಳ್ಳ /ವಾಮನ
प्रयोगाः - > "पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतम्"
उल्लेखाः - > रन्ता० २-३
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಡುಮನುಷ್ಯ /ಅರಣ್ಯನಿವಾಸಿ
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುದುರೆಯ ಪರಿಚಾರಕ /ಕುದುರೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಳು
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೆಲಬೇವು
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮ್ಲೇಚ್ಛಜಾತಿಯವನು
विस्तारः - > "किरातः स्यादल्पतनौ भूनिम्बम्ल्र्च्छयोरपि" - मेदि० ।
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಾತವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ
किरात
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಾತ ದೇಶ
प्रयोगाः - > "तप्तकुण्डं समारभ्य रामक्षेत्रान्तिकं शिवे । किरातदेशो विज्ञेयो विन्द्यशैलेऽवतिष्ठते ॥"
विस्तारः - > बहुवचनान्तं रूपम् ।
L R Vaidya
English
kirAta {% (I) m. %} 1. Name of a degraded mountain tribe who live by hunting, विंदंति मार्गं नखरंध्रमुक्तैर्मुक्ताफलैः केसरिनां किराताः K.S.i.6, 15
2. savage
3. a dwarf, पर्यंताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नात्रः किरातैः कृतम् Rat.ii.
4. a groom, a horseman
5. name of Śiva in the disguise of a Kirāta.
kirAta {% (II) m. pl. %} The name of a country.
Bopp
Latin
किरात m. Kirâtus, homo ferus, silvas vel montes habitans
et venatu vivens.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyi ra pa
१) किरात २) व्याध ३) शबर ४) श्वपच
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पुलिन्दा नाहला निष्ट्याः शबरा वरुटा भटाः ।
माला भिल्लाः किराताश्च सर्वेऽपि म्लेच्छजातयः ॥ ९३४ ॥
-wordlist-
म्लेच्छजाति (स्त्री), पुलिन्द (पुं), नाहल (पुं), निष्ट्य (पुं), शबर (पुं), वरुट (पुं), भट (पुं), माल (पुं), भिल्ल (पुं), किरात (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
किरात
किरात, शबर, निष्ट्य, पुलिन्द, नाहल, भट, माल, म्लेच्छ, भिल्ल, अन्यजाति
किराताः शबरा निष्ट्याः पुलिन्दा नाहला भटाः ।
माला म्लेच्छादयो भिल्लाः कथ्यन्ते ह्यन्तजातयः ॥ ५९९ ॥
verse 2.1.1.599
page 0067
पृश्नि
पृश्नि, स्वल्पशरीर, किरात
पृश्निः स्वल्पशरीरः स्यात्किरातः स च कथ्यते ॥ ६११ ॥
verse 2.1.1.611
page 0069
नाममाला
Sanskrit
पुलिन्द, शवर, दस्यु, निषाद, व्याध, लुब्धक, धानुष्क, किरात, अरण्यानीचर
पुलिन्दः शवरो दस्युर्निषादो व्याधलुब्धकौ ।
धानुष्कोऽथ किरातश्च सोऽरण्यानीचरः स्मृतः ॥ १४ ॥
verse 0.1.1.14
page 0007
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: किरातः
Root: किरात
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पर्णशबरी शबरान्निष्ट्यपूर्विका
Meaning(s):
⇒ Son of a Śabara and a Parṇaśabarī who was previously the wife of a Niṣṭya
Shloka(s):
3|5|46|2 ► किरातं पर्णशबरी शबरान्निष्ट्यपूर्विका॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|46|2 ⇢ किरातः (किरात) (पुं) ⇒ Son of a Śabara and a Parṇaśabarī who was previously the wife of a Niṣṭya ⇒ पर्णशबरी शबरान्निष्ट्यपूर्विका
Related word(s):
Mahabharata
English
Kirāta, pl. (ºāḥ), a barbarous people (“hunters”). § 223 (Vāsishṭha): I, 175, 6684 (among the peoples who sprang from the cow of Vasishṭha).--§ 273 (Rājasūyārambhap.): II, 14, 584 (Vaṅga-Puṇḍra-Kºeshu).--§ 279 (Arjuna): II, 26, 1002 (followed Bhagadatta).--§ 280 (Bhīmasena): II, 30, 1085 (in the east, seven kings of the K. vanquished by Bhīmasena).--§ 285 (Nakula): II, 32, 1199 (in the west, vanquished by Nakula).--§ 295 (Dyūtap.): II, 52, 1865 (carmavāsasaḥ, brought tribute to Yudhishṭhira).--§ 342 (Indralokābhigamanap.): III, 51, 1990 (present at the rājasūya of Yudhishṭhira).--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 90, 8391 (ºKinnarāvāsaṃ śailaṃ, at Gaṅgādvāra).--§ 419 (Gandhamādanapr.): III, 140, 10864 (Subāhuvishayaṃ… Kº-Taṅganākīrṇaṃ).--§ 555 (Sainyodyogap.): V, 19, 584 (in the akshauhiṇī of Bhagadatta).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 64, 2470, 2475.--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 195, 7609 (in the army of Duryodhana).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 358, 364, (), 376 (in the north-east).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 20, †753 (followed Kṛpa).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 50, 2080 (in the army of Yudhishṭhira).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 4, 121 (Himavaddurganilayāḥ, had been vanquished by Karṇa for Duryodhana).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 112, 4318, 4320, 4322 (c: the K. have elephants sprung from the race of Añjana, with impenetrable skins, well trained…adorned with armour of solid gold, and resembling Airāvata and coming from the northern hills, ridden by fierce robbers of strong limbs, the foremost of warriors, cased in steel coats of mail
among them are persons born of the cow, or of the ape, or of various other creatures, and also born of men. That division of the assembled Mlecchas, who are all sinful and come from the fastnesses of Himavat, seem at a distance to be of a smoky colour), 4339 (vishakalpaiḥ prahāribhiḥ)
119, 4716 (Sātyaki has vanquished many Śakas, K., etc.), (), 4747 (thousands of K., etc., have been slain by Sātyaki).-§ 608 (Karṇap.): VIII, 73, 3653 (have been vanquished by Arjuna).--§ 641 (Rājadh.): XII, 65, 2429 (enumeration of barbarous peoples).--§ 664 (Mokshadh.): XII, 207, 7560 (among the barbarous peoples of the north).--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 732 (º-Śabarāṇāṃ, Śiva assumes their form).--§ 739 (Ānuśāsanik.): XIII, 35, 2159 (have been degraded to śūdras).--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 73, 2136 (vanquished by Arjuna, when he followed the sacrificial horse)
83, 2469 (Kośalān Kºān atha Taṅganān).
Kirāta, sg. = Śiva in the shape of a K., when he fought with Arjuna (v. Kairātaparvan): I, †160 (Devadevaṃ Kºrūpaṃ), 433 (ºvapushā, sc. Mahādevena)
III, 1555 (ºveśasaṃchannaḥ, sc. Śiva), 1561, 1563, 1567, 1572, (1578), 1582, 1586, 1604 (ºrūpī, sc. Śiva), 1605 (ºsamarūpini, sc. Śiva), 1606, 1607, 1609, 1616, 11956, 11977 (ºrūpaṃ)
IV, 1536 (ºrūpeṇa sthitaṃ Rudraṃ)
VIII, 1251 (ºrūpeṇa sthitaṃ Śarvaṃ).
पुराणम्
English
किरात / KIRĀTA. An urban region in ancient india. (bhīṣma Parva, Chapter 2, Verse 51).
Vedic Reference
English
1. Kirāta is a name applied to a people living in the caves
of the mountains, as appears clearly from the dedication of the
Kirāta to the caves (guhā) in the Vājasaneyi Saṃhitā, ^1 and
from the reference in the Atharvaveda^2 to a Kirāta girl (kairā-
tikā), who digs a remedy on the ridges of the mountains.
Later^3 the people called Kirātas were located in Eastern Nepal,
but the name seems to have been applied to any hill folk, no
doubt aborigines, though the Mānava Dharma Śāstra^4 regards
them as degraded Kṣatriyas.
1) xxx. 16
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 4, 12, 1.
2) x. 4, 14.
3) Lassen, Indische Alterthumskunde, 1^2,
530, 534.
4) x. 44.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 32
Ludwig, Translation of the Rigveda, 3,
207
V. Smith, Journal of the Royal
Asiatic Socicty, 1909, 258, n. 1
Lévi,
Le Népal, 2, 77.
2. Kirāta. — In the story of Asamāti there appear, as the two
priests who are opposed to the Gaupāyanas, Kirāta and Akuli
according to the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, ^1 or Kilāta and Ākuli
according to the Śatapatha Brāhmaṇa.^2 No doubt the name is
chosen, not as that of a historic person, but as a suitable
designation of a hostile priest
for it is probably identical with
the name of the mountaineers described in the preceding article.
1) xiii. 12, 5 (where the text reads
kirāta-kulyau). Böhtlingk, Dictionary,
s.v., takes the word, with Sāyaṇa, as
an adjective, kirāta-kula, ‘of the family
of Kirāta.’ The reading in the Bṛhad-
devatā (vii. 86) is kirātākulī.
2) i. 1, 4, 14 (where the text reads
kilātākulī). Cf. also Sāṭyāyanaka Brāh-
maṇa apud Sāyaṇa on Rv. x. 57, 1
60, 1
Jaiminīya Brāhmaṇa, iii. 167
Journal of the American Oriental Socicty,
18, 41 et seq.
Hopkins, Transactions of
the Connecticut Academy of Arts and
Sciences, 15, 48, n. 1.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: किरातः
Root: किरात
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ bawd
⇒ dwarf
⇒ groom
⇒ horseman
⇒ procuress
⇒ prince of the kirAtas
⇒ man of the kirAta tribe
⇒ bitter stick plant [Agathotes Chirayta - Bot.]
⇒ low-caste woman who carries a fly-flap or anything to keep off flies
Shloka(s):
2|10|20|2 ► भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः॥ (शूद्रवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|10|20|2 ⇢ किरातः (किरात) (पुं) ⇒ bawd, dwarf, groom, horseman, procuress, prince of the kirAtas, man of the kirAta tribe, bitter stick plant [Agathotes Chirayta - Bot.], low-caste woman who carries a fly-flap or anything to keep off flies
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ शूद्रः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
किरातः,
पुं,
 (किरं अवस्कारादेर्निक्षेपस्थानभूमिंअतति सततं अटतीति । अत + अण् । यद्वाकिरं शूकरादिकं अतति हिनस्तीति । अच् ।)म्लेच्छभेदः ॥
(निषादः । यथा, किराते १२ । ५५ ।“कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेना-भन्वीतः स कतिपयैः किरातवर्य्यैः” ॥
)भूनिम्बः । (यथा, शार्ङ्गधरे मध्यखण्डे २ अः ।१७ श्लोके ।“पर्पटाब्दामृताविश्वकिरातैः साधितं जलम् ।पञ्जभद्रमिदं ज्ञेयं वातपित्तज्वरापहम्” ॥
)अल्पतनुः । इति मेदिनी ॥
घोटकरक्षकः ।इति सारस्वतः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
किरात पुंस्त्री किरमवस्करादेर्निःक्षेपस्थानं पर्य्यन्तभूमिमततिअत + अण उप० स० । १ नीचजातिभेदे स च अवस्करनिः-क्षेपस्थानपर्य्यन्तदेशाश्रयः व्याधादिः । जातिशब्दे विवृतिः ।“तप्तकुण्डं समारभ्य रामक्षेत्रान्तकं शिवे! । किरात-देशो विज्ञेयो विन्द्यशैलेऽवतिष्ठते” इति शक्तिसं-गमोक्ते २ देशभेदेपु० भूम्नि । वृहत् स० कूर्म्मविभागे ३ ऐ-शान्यमुक्ते ३ देशभेदे च “ऐशान्यां मेरुकनष्टरा-ज्येण्रपक्रमे “वनराज्यकिरातचीनकौलिन्दाः इत्युक्तम्तद्देशानां राजा अण् । कैरात तद्देशनृपे वहुषुअणोलुक् । किराताः । ते च क्रमशो वेदानध्ययनादिनावृषलत्वमाप्ता यथाह मनुः “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाःस्युः क्षत्रजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेनच” । पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः ।पारदापह्नवाश्चीना किराताःदरदाः खसाः” इति । जातौस्त्रियां ङीष् । ४ मत्स्यभेदे पुंस्त्री० “किरातस्तथा स्त्रियांचामरवाहिन्यां मत्स्यजात्यन्तरे द्वयोः” केशवोक्तेः५ चामरवाहिन्यां स्त्री । “नौसंश्रयां पार्श्वगतां किरा-तीम्” रघुः “किरातीं--चामरग्राहिणीं दासीम्” म-ल्लि० । तपस्यदर्ज्जुनप्रसादार्थं किरातरूपेण गतत्वात् ६ शिवेतस्य पत्न्यां तथारूपायां ७ पुर्गायां स्त्री ङीष् “किरातीञ्चीरवसनां चौरसेनानमस्कृताम् । आज्यपां सोमपां सौम्यांसर्व्वपर्व्वतवासिनीम्” हरिवं० १७८ अ० दुर्गास्तवे । तत्र व्याधे“मुक्ताफलैः केशरिणां किराताः” “यद्वायुरन्विष्टमृगैःकि-रातैः, कुमा० । ८ भूमिनिम्बे पुं० राजनि० ९ घोटकर-क्षके सारस्वतः । १० अल्पतनौ
त्रि०
 मेदि० । “पर्य्य-न्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्रः किरातैः कृतम्” रत्ना० ।अत्र स्वनामसदृशत्वञ्च वानरभिया सङ्कोचितदेहत्वे-नाल्पतनुत्वात् स्वनामसमानुपूर्व्वीकपदबोध्याल्पतनुत्वक-रणात् पर्य्यन्ताश्रयित्वविशेषणाद्वा तथात्वम् तत्र भूनि-म्बगुणाद्युक्तं भावप्र० यथा “किरातः सारको रूक्षः-शीतलस्तिक्तको लघुः । सन्निपातज्वरश्वासकफपित्तास्र-दाहनुत् । कासशोथतृषाकुष्ठ ज्वरव्रणकृमिप्रणुत् । स्वार्थेक । किरातक भूमिनिम्बे राजनि० । किरातं शिवमधिकृत्यकृतोग्रन्थः अण् कैरात भारतवनपर्व्वान्तर्गतेऽवान्तरपर्व्वभेदे तत्रत्यकथा भा० व०३९ अ० यथा“गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु । पिनाकपाणि-र्भगवान् सर्वपापहरो हरः । कैरातं वेशमास्थायकाञ्चनद्रुमसन्निभम् । विभ्राजमानो विपुलो गिरिर्मेरु-रिवापरः । श्रीमद्धनुरुपादाय शराश्चाशीविषोपमान् ।निष्पपात महावेगो दहनो देहवानिव । देव्या सहो-मया श्रीमान् समानव्रतवेशया । नानावेशधरैर्हृष्टै-र्भूतैरनुगतस्तदा । किरातवेशसंछन्नः स्त्रीमिश्चापि सह-स्रशः । अशोभत तदा राजन्! स देशोऽतीव भारत! ।क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदा । नादः प्रस्रवणा-नाञ्च पक्षिणाञ्चाप्युपारमत । स सन्निकर्षमागम्य पार्थ-स्याक्लिष्टकर्म्मणः । मूकं नाम दनोः पुत्रं ददर्शाद्भुत-दर्शनम् । वाराहं रूपमास्याय तर्जयन्तमिवार्ज्जुनम् ।हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फाल्गुनः । गाण्डीवंधनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । सज्यं धनुर्धरंकृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् । यन्मां प्रार्थयसे हन्तुम-नागसमिहागतम् । तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेताऽद्ययमसादनम् । दृष्ट्वा तं प्रहरिष्यन्तं फाल्गुनं दृढध-न्विनम् । किरातरूपी सहसा वारयामास शङ्करः ।मयैष प्रार्थितः पूर्वमिन्द्रकीलसमप्रमः । अनादृत्य चतद्वाक्यं प्रजहाराथ फाल्गुनः । किरातश्च समं तस्मि-न्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः । प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्नि-शिखोपमम् । तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपे-ततुः । मूकस्य गात्रे विस्तीर्ण्णे शैलसंहनने तदा ।यथाऽशनेर्विनिर्घोषो वज्रस्येव च पर्व्वते । तथा तयोःसन्निपातः शरयोरभवत्तदा । स विद्धो बहुभिर्व्वाणैर्द्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव । ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वाविभीषणम् । स ददर्श ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम् ।किरातवेशसंछन्नं स्त्रीसहायममित्रहा । तमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव । को भवानटते शून्येवने स्त्रीगणसंवृतः । न त्वमस्मिन् वने घोरे बिभेषि कन-कप्रभ! । किमर्थञ्च त्वया विद्धो वराहो मत्परिग्रहः ।मयाऽभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः । कामात्परिभवाद्वाऽपि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । न ह्येष मृ-गयाधर्म्मो यात्वयाऽद्य कृतो मयि । तेन त्वां भ्रंशयि-ष्यामि जीवितात् पर्वताश्रयम् । इत्युक्तः पाण्डवेयेनकिरातः प्रहसन्निव । उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवंसव्यसाचिनम् । न मत्कृते त्वया वोर! भीः कार्य्या वन-मन्तिकात् । इयं भूमिः सदाऽस्माकमुचिता वसतां वने ।त्वया तु दुष्करः कस्मादिह वासः प्ररोचितः? । वयन्तुबहुसत्वेऽस्मिन्निवसामस्तपोधन! । भवांस्तु कृष्णवर्णाभःसुकुमारः सुखोचितः । कथं शून्यमिमं देशमेकाकीविचरिष्यति । अर्ज्जुन उवाच । गाण्डीवमाश्रयंकृत्वा नाराचांचाग्निसन्निभान् । निवसामि महारण्येद्वितीय इव पावकः । एष चापि महाजन्तुर्मृगरूपंसमाश्रितः । राक्षसो नहतो घोरी हन्तुं मामिहचागतः । किरात उवाच । मयैष धनुर्निर्मुक्तैस्ता-डितः पूर्वमेव हि । वाणैरभिहतः शेते नीतश्च यमसा-दनम् । ममैष लक्ष्यभूतो हि मम पूर्वपरिग्रहः । ममैवच प्रहारेण जीविताद्व्यपरोपितः । दोषान् स्वान्नर्ह-सेऽन्यस्मै वक्तुं स्ववलदर्पितः । अवलिप्तोऽसि मन्दात्मन्!न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामिसायकानशनीरिव । घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपिसायकान् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा किरातस्यार्ज्जुनस्तदा ।रोषमाहारयामास ताडयामास चेषुभिः । ततो हृष्टेनमनसा प्रतिजग्राह सायकान् । भूयोभूय इति प्राहमन्दमन्देत्युवाच ह । प्रहरस्व शरानेतान्नाराचान्म-र्म्मभेदिनः । इत्युक्तो वाणवर्षं स मुमोच सहसाऽ-र्ज्जुनः । ततस्तौ तत्र संरब्धौ राजमानौ मुहुर्मुहुः ।शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम् । ततोऽर्ज्जुनःशरवर्षं किराते समवासृजत् । तत्प्रसन्नेन मनसा प्रति-जग्राह शङ्करः । मुहूर्त्तं शरवर्षं तत् प्रतिगृह्य पिना-कधृक् । अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः ।स दृष्ट्वा वाणवर्षन्तु मोघीभूतं धनञ्जयः । परमं विस्म-यञ्चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत् । अहोऽयं सुकुमा-राङ्गो हिमवच्छिखराश्रयः । गाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः । कोऽयं देवो भवेत् साक्षात् रुद्रोयक्षः सुरोऽसुरः । विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानांसमागमः । नहि मद्वाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः ।शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम् । देवोवा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः । अहमेनंशरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् । ततो हृष्टमनाजिष्णुर्नाराचान्मर्म्मभेदिनः । व्यसृजच्छतधा राजन्!मयूखानिव भास्करः । तान् प्रसन्नेन मनसा भगवान्लोकभावनः । शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छ्रिलावर्षमिवाचलः ।क्षणेन क्षीणवाणोऽथ संवृत्तः फाल्गुनस्तदा । भीश्चैन-माविशत्तीव्रा तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम् । चिन्तयामास जि-ष्णुश्च भगवन्तं हुताशनम् । पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौयेनास्य खाण्डवे । किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे वाणाःक्षयं गताः । अयञ्च पुरुषः कोऽपि वाणान् ग्रसतिसर्वशः । हत्वा चैनं धनुष्कोठ्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम् ।नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति । प्रगृह्याथधनुष्कोठ्या ज्यापाशेनावकृष्य च । मुष्टिभिश्चापि हत-वान् वज्रकल्पैर्म्महाद्युतिः । संप्रयुद्धो धनुष्कोठ्या कौ-न्तेयः परवीरहा । तदप्यस्य धनुर्द्दिव्यं जग्राह गिरि-गोचरः । ततोऽर्ज्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत ।युद्धस्यान्तमभीप्सन् वै वेगेनाभिजगाम तम् । तस्यमूर्द्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि । मुमोच भुजवी-र्य्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः । तस्य मूर्द्धानमासाद्य पफा-लासिवरो हि सः । ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामासफाल्गुनः । तदा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथोशिलाः । किरातरूपो भगवांस्ततः पार्थो महाबलः ।मुष्टिभिर्वज्रसङ्काशैर्धूममुत्पादयन् मुखे । प्रजहार दु-राधर्षे किरातसमरूपिणि । ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभि-र्भृशदारुणैः । किरातरूपी भगवानर्दयामास पाण्डवम् ।ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समपद्यत । पाण्डवस्य चमुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः । सुमुहूर्त्तन्तु तद्युद्धम-भबल्लोमहर्षणम् । भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव ।जघानाथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली । पाण्डवञ्चविचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बली । तयोर्भुजविनिष्पेषात्सङ्घर्षेणोरसोस्तथा । समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गा-रधूमवान् । तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडि-तम् । तेजसा व्यक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन् ।ततोऽभिपीडितैर्गात्रैः पीण्डीकृत इवाबभौ । फाल्गुनोगात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत! । निरुच्छ्वासोऽभवच्चैवसन्निरुद्धो महात्मना । पपात भूम्यां निश्चेष्टो गतसत्वइवाभवत् । स मुहूर्त्तन्तथा भूत्वा सचेताः पुनरुत्थितः ।रुधिरेणाप्लुताङ्गस्तु पाण्डवो भृशदुःखितः । शरण्यंशरणं गत्वा भगवन्तं पिनाकिनम् । मृण्मयं स्थण्डिलंकृत्वा माल्येनापूजयद्भवम् । तच्च माल्यं तदा पार्थःकिरातशिरसि स्थितम् । अपश्यत् पाण्डवश्रेष्ठोहर्षेण प्रकृतिङ्गतः । पपात पादयोस्तस्य ततः प्रीतोऽ-भवद्भवः । उवाच चैनं वचसा मेघगम्भीरगीर्हरः ।जातविस्मयमालोक्य तपःक्षीणाङ्गसंहतिम् । भव उवाच ।भो भो फाल्गुन! तुष्टोऽस्मि कर्म्मणाऽप्रतिमेन ते ।शौर्य्येणानेन धृत्या च क्षत्त्रियो नास्ति ते समः । समंतेजसि वीर्य्यञ्च ममाद्य तव चानघ । प्रीतस्ते ऽहं महा-बाहो! पश्य मा भरतर्षभ! । ददामि ते विशालाक्ष!चक्षुः पूर्व्व ऋषभवान् । विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः । प्रोया च तेऽहं दास्यामि यदस्त्रमनिवा-रितम् । त्वं हि शक्तो मदोयं तदस्त्रं धारयितुं क्ष-णात् । वैशम्पायन उवाच । ततो देवं महादेवंगिरिशं शूलपा णनम् । ददर्श फाल्गुनस्तत्र सह देव्यामहाघुतिम् । स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रण-पत्य च । प्रसादवामास हरं पार्थः परपुरञ्जयः” ।
Capeller
German
कि॑रात
m.
 N. eines verachteten Jägervolkes
(das aber auch in der Bedienung eines
Fürsten erscheint)
f.
 किराति eine Frau
der K.
Burnouf
French
किरात किरात
m.
 np. d'une race d'hommes demi-sauvages,
vivant dans les forêts et étrangers à la race âryenne.
Nain,
pygmée
petit corps, insecte (?)
Palefrenier
la caste des
hommes attachés au soin des chevaux.
Esp. de gentiane, bot.
किराततिक्त
m.
 (तिज्) gentiana cherayta, bot.
किराताशिन्
m.
 (अश्) le mangeur de pygmées, गरुड।
Stchoupak
French
किरात-
m.
pl.
n.
 d'un peuple sauvage de l'Himâlaya (regardés comme
śūdra ou mleccha)
sg. ép. de Śiva
-ई-
f.
 femme d'une certaine caste
méprisée.