| YouTube Channel

काश्यपश्वेतकेतुः (kAzyapazvetaketuH)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
काश्यपश्वेतकेतुः “अथ काश्यपः श्वेतकेतुः पञ्चदश वर्षशतंप्रोष्योग्रः सोमसहजस्य वप्रकेतोश्चारान्ते श्यावरूक्षोनभसस्त्रिभागमाक्रम्यापसव्यं निवृत्योर्द्ध्वं प्रदक्षिणजटा-कारशिखः स यावन्मासान् दृश्यते तावद्वर्षाणि सुभि-क्षमावहति । मध्यदेशे आर्य्यगणानामदोनामोदीच्यैर्भूयिष्ठस्त्रिभागशेषां प्रजामवशेषयति” परा० ।रश्मिकेतुः “अथ रश्मिकेतुर्विभावसुजः प्रोष्य वर्षशतमाव-र्त्तकेतोश्चारान्ते उदितः कृत्तिकासु धूम्रकेतुः ।अथानियतदिक्कालरूपवर्णप्रमाणसंस्थानो धूमकेतुःपराभविष्यतां देशानां राज्ञां जनपदानाञ्च वृक्षपरपर्बतवेश्मध्वजपताकाशस्त्रवर्म्मायुधावरणरथनागोष्ट्रपुरु-षशयनासनभाण्डेषु च दृश्यते । स एव दिवि म्निग्धोनिर्म्मलः प्रदक्षिणशिखो गजंनागवीथीनामुत्तरेण व्रजन्सुभिक्षक्षेमारोग्यं चावहति । दशैकविंशतिद्विषष्टि-शतधा वा दर्शनमिच्छन्ति मुनथो धूमकेतोस्तस्य चप्रागुदयान्निमित्तान्यर्वाचीनचलनमग्नेः प्रभा मत्स्यप्रधूपनंदिशां शीतोष्णविपर्य्यय इति व्यक्षिबाहुसम्भवश्च” परा० ।जलकेतुः “अथ जलकेतुः पैतामहः यश्च चलकेतोर्नवमासाव-शिष्टे कर्म्मणि कृते प्रवर्त्तयति । पश्चिमेनोदितः स्निग्धःसुजातोऽनुपश्चिमाभिनतः । स च शिखी नव मासान्क्षेमसुभिक्षारोग्याणि प्रजाभ्यो धत्ते अन्यग्रहकृता-नां चाशुभानां व्याघातायेति” । परा०भवकेतुः “अथ जलकेतोः कर्म्मसमाप्तौ धूम्रादयः शीतान्ताःअष्टौप्रादुर्भवन्ति तत्र त्रयोदश चतुर्द्दशाष्टादश वर्षान्तात् दृश्य-न्ते सुभिक्षाक्षेम्याविपर्य्यया विपरीताः क्षुद्रजन्तूना-ञ्च बधाय, तेषामष्टानां कर्म्मण्यतीते भवकेतुर्द्दृश्यते ।पूर्वेणैकरात्रं यावत् कृत्तिकानामन्तरतो वा तत्प्रमा-णया स्निग्धपारुष्याभया सिंहलाङ्गूलसंस्थानया प्रद-क्षिणताम्रया शिखयोदितः । स यावन्मूहूर्त्तान् दृश्य-ते तावन्मासान् भवत्यतीव सुभिक्षाय । रूक्षः प्राणह-राणाञ्च रोगाणां प्रादुर्भावायेति” परा०आवर्त्तकेतुः “अथावर्त्तकेतुः श्वेतकेतोः कर्म्मण्यतीतेऽप-रेऽर्द्धरात्रेऽसव्योदितारुणाभया प्रदक्षिणेन ताम्रयाशिखयोदितः । स यावन्मुहूर्त्तान् दृश्यते तावन्मासान्अतीव सुभिक्षं नित्ययज्ञोत्सवं जगत्” परा०संवर्त्तककेतुः “अथ संवर्त्तको वर्षसहस्रमष्टोत्तरं प्रोष्य पश्चिमेनास्तंगते सवितरि सन्ध्यायां दृश्यते तन्वीं ताम्ररूपां शूला-भां धूम विमुञ्चन्तीं दारुणां शिखां कृत्वा नभस्त्रिभागमाक्रम्य यावन्मूहूर्त्तान् निशि तिष्ठति तावद्वर्षाणि हन्तिपरस्परं शस्त्रौघमपि पार्थिवाः । यानि नक्षत्राणि स-माश्रयति यत्र वोदेति तानि दारुणतरं पीडयति तदा-श्रितांश्च देशानिति” । परा० । तथा गर्गः “येषां नक्षत्र-विषये रूक्षः सज्वाललोहितः । दृश्यते बहुमूर्त्तिश्चतेषां विद्यात् महाभयम् । अवर्षशस्त्रपारुष्यकोपंदुर्भिक्षमेव च । कुर्य्यान्नृपतिपीडाञ्च सचक्रपरचक्रतः ।यत्र तिष्ठति नक्षत्रे प्रवासं यत्र गच्छति । धूपयेद्वा स्पृशे-द्वापि हन्याद्देशांस्तदाश्रयान् । यस्याभिषेकनक्षत्रं जन्मभंकर्म्मभं तथा । देशर्क्षं पीडयेद्वापि स शान्तिपरमोभवेत् । स्रिग्धः प्रसन्नो विमलः प्रदक्षिणशिखस्तथा ।दृश्यते येषु देशेषु शिवं तेषु विनिर्द्दिशेत्” परा०सर्व्वशेषः । “यस्यां दिशि समुत्तिष्ठेत् तां दिशं नाभियोजयेत् । यतः शिखा यतो धूमस्ततो यावान्नराधि-पः । प्रतिलोमोयतः केतुर्यथा ध्यायति पार्थिवः ।सामान्यवाहनबलस्तन्नाशमधिगच्छति” परा०अथ मासविशेषेषु नामविशेषास्तत्फलन्याह समयामृते“चैत्रवैशाखयोर्म्मध्ये कौवेरांस्तु विनिर्द्दिशेत् । उ-च्छितैर्यूपवेदीभिरुच्छितैर्ध्वजतोरणैः । हविर्धूमाकुलातत्र दृश्यते च वसुन्धरा । ज्यैष्ठे चैव तथाषा-ढे वायुपुत्त्रांश्च निर्द्दिशेत् । वान्ति चैव तथा वाता म-हायुद्धं महाभयम् । श्रावणप्रौष्ठपदयोर्वारुणांस्तु वि-निर्द्दिशेत् । आरोहयन्ति ते मेघान् पूर्णां कुर्य्युर्वसु-न्धराम् । धान्यं सभार्घतां याति ईतयो न भवन्तिच । आश्विने कार्त्तिके चैव सूर्य्यपुत्त्रान् विनिर्द्दि-शेत् । ततो दहति तीव्रांशुः सर्वान्नानि दिवाकरः ।म्रियन्ते च तदा गावः श्वापदाश्च विशेषतः । मार्गशीर्षेच पौषे च वह्निपुत्त्रान् विनिर्द्दिशेत् । शीघ्रं भवतिदुर्भिक्षं हाहाभूतमचेतनम् । माघे च फाल्गुने चैवयमपुत्त्रान् विनिर्द्दिशेत् । छर्द्दिर्ज्वरातिसारश्च ग्लानिश्चैवाक्षिवेदना” ।नक्षत्रभेदेन देशभेदे तदुपद्रवादि तत्रैवोक्तं यथा“कृत्तिका रोहिणी सौम्य पृथिव्या मध्यमुच्यते । केतवोह्यत्र दृश्यन्ते आग्नेया दश पञ्च च । आग्नेयेषु चदृष्टेषु लोकानां संक्षयो भवेत् । नित्योद्विग्नाः प्रजाःसर्वा भवन्ति हि न संशयः । पुनर्व्वसुस्तथा पुष्यःपृथिव्याः पूर्व्वमुच्यते । केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते रौद्रास्तेऽप्येकविंशतिः । यदा रौद्राः प्रदृश्यन्ते दुर्भिक्षं नि-र्द्दिशेत्तदा । घूर्णन्ते च प्रजाः सर्वा मृत्युक्षुद्रोगपीडि-ताः । अश्लेषा पित्य १० भाग्यानि ११ विद्याद्दक्षिणपूर्व्वतः ।केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते औद्दालकिसुता दश । सुभिक्षं क्षेम-मारोग्यं सुवृष्टिः शस्यसम्पदः । आर्य्यम्णादीनि १२ ।१३ । १४ च त्रीणि विद्याद्दक्षिणभागतः । केतवो ह्यत्र दृ-श्यन्ते काश्यपेयाश्चतुर्द्दश । अनावृष्टिभयं घोरं प्रजानाम-तिदारुणम् । स्वाती विशाखा मित्रञ्च १७ भागो दक्षिणपश्चिमः । केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते चत्वारो मृत्युसम्भवाः ।दुर्मिक्षं मरकं घोरमनावृष्टिस्तथैव च । उपद्रवश्चभूतानां तदा भवति दारुणः । ज्येष्ठा मूलमथाषा-ढा भाग उत्तरपश्चिमः । केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते त्रयस्ते सोमसम्भवाः । सुभिक्षश्च सुवृष्टिञ्च मही यज्ञोत्सवा-कुला । उत्तरा २१ श्रवणा चैव नक्षत्रं वसुदैवतम् २३ ।केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते माहेयाः पञ्चविंशतिः । माहेयेषुच दृष्टेषु लोकानां संक्षयो ध्रुवम् । तदा राजसहस्राणांमही पिबति शोणितम् । वारुणञ्चैव २४ नक्षत्रं तथाभाद्रपदद्वयम् । केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते वारुणास्त्र-यएव ते । ऊर्म्मिकेतुः श्वेतकेतुर्धूमकेतुस्तृतीयकः ।ऊर्म्मिकेतुर्यदा दृश्येत्तदाऽप्युदकजं भयम् । श्वैतकेतुर्यदा दृश्येत् श्वेतास्थिं कुरुते महीम् । तदा मानुषमांसानि भक्षयन्तीह मानुषाः । क्षुद्भयार्त्तं जगत् कृत्स्नं चक्र-वद्भ्रमते तदा । धूमकेतुर्यदा दृश्येत्तस्य वक्ष्यामिकक्षणम् । स हन्ति शिखया योधान् राजानं मन्त्रिणंजनान् । रेवत्याश्वयुज १ ञ्चैव नक्षत्रं यमदैवतम् २ । केत-वो ह्यत्र दृश्यन्ते यमपुत्त्रास्त्रयोदश । यमपुत्त्रेषु दृष्टेषुलोकानां संक्षयो ध्रुवम् । चतुर्व्विधानां भूतानां सं-शयो जायते महान्” ।तेषां शान्तिस्तत्रैवोक्ता यथा“केतूत्पाते तु सर्व्वस्मिन् सभये समुपस्थिते । महाशा-न्तिं प्रकुर्व्वीत विविधां भूरिदक्षिणाम् । धनं वा सर्व्वमुत्सृज्य मृत्योर्म्मुच्येत बन्धनात् । दद्याद्वा पृथिवींसर्वां राजा शान्तिं नियच्छति । अकस्माद्दृश्यते केतुरुदयेऽस्तमयेऽपि वा । निहन्त्यन्तःपुरे राज्ञो ज्वरःपित्तोद्भवो भवेत् । दधिमधुघृताक्तानां पुष्पाणामयुतंततः । जुहुयादिन्द्रनीलस्य केतुं दद्याद्द्विजातये ।भूषितं हेमरत्नाद्यैस्ततः सम्पद्यते शुभम्” ।“ग्रहे रवीन्द्वोरवनीप्रकम्पे केतूद्गमे” इत्यादिना ज्यो० त०तदुद्गमेऽकाल उक्तः । “व्योम्नीव भ्रकुटीच्छलेनवदने केतुश्चकाराम्पेदम्” मावःनवग्रहमध्ये तस्य ग्रहत्वञ्च पी० धा० व्यवस्थापितं यथा“किं राहुकेत्वोर्ग्रहत्वाभावात् क्रूरग्रहत्वाभावाद्वादृश्यग्रहत्वाभावाद्वा कर्त्तरी नास्ति नाद्यः ।राहोर्ग्रहत्वं श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यसिद्धम् । तथाहि । “स्वर्भानुर्हवा आसुरिः सूर्य्यन्तमसा विव्याधेति”माध्यन्दिनी श्रुतिः । कश्यपश्च “छिन्नोऽपि विष्णुचक्रेण सुधामयशिरास्तमः । केशवस्य वरेणासौतथापि ग्रहताङ्गतः” इति । नारदोऽपि “अमृतास्वादनाद्राहुः शिरश्छिन्नोऽपि सोऽमृतः । विष्णुना तेनचक्रेण तथापि ग्रहताङ्गतः” इति । यद्यपि “अदृ-श्यरूपाः कालस्य मूर्त्तयो भगणाश्रिताः । शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणाङ्गतिहेतवः” इति सूर्यसिद्धान्ते पा-तानामदृश्यतोक्ता तथापि चन्द्रपातस्य ग्रहत्वंवाचनिकमेव । “स्वध्रुवे कुमुदिनीपतिपातं राहुमा-हुरिह केऽपि तमेवेति, भास्कराचार्योक्तेश्च । अतएवराहोर्नैऋतदिक्स्वामित्वं दानञ्च संहिताकर्त्यभि-रुक्तम् । राहोरर्द्धशरीरभागः केतुसंज्ञ इति पुरा-णप्रसिद्धम् । न द्वितीयः । ननु केन वचनेन राहु-केत्वोः क्रूरत्वमुच्यते । न च “क्षीणेन्द्वर्कयमाराःपापास्तैः संयुतः सौम्यः” इति वराहेणोक्तम् तदु-पादानाभावात् । किञ्च पापग्रहत्वानभिधानाच्छुभग्रह-त्वमेवावसीयते । न च “गुरुबुधशुक्राः सौम्याः सौरि-कुजार्का निसर्गतः पापाः । शशिजोऽशुभसंयुक्तः क्षी-णोऽपि निशाकरः पापः” इति कल्याणवर्मवाक्ये शुभ-ग्रहमध्ये गणनाभावात् क्रूरत्वमिति वाच्यम् । पापग्रहमध्येऽपि गणना नास्तीति शुभग्रहत्वस्यापि सुवचत्वात् ।उभयभ्रष्टत्वेन वा नरसिंहवज्जात्यन्तरस्यापि वक्तुं शक्य-त्वादिति चेत् । सत्यम् “सूर्यभौमशनिराहुकेतवः पाप-संज्ञखचराः क्षयिचन्द्रः । पूर्णचन्द्रगुरुशुक्रसोमजाः सर्व-कर्मसु हि सौम्यखेचराः” इति वसिष्ठेन कण्ठतः क्रू-रत्वाभिधानादस्ति क्रूरत्वम् । स्वरोदयेऽपि “बुधशुक्रे-न्दुजीवाश्च सदा सौम्यग्रहामताः । शन्यर्कराहुमा-हेयाः केतुः क्रूरग्रहा मताः” इति । न तृतीयः ननुस्वयमशक्तः कथं परान् साधयिष्यतीति न्यायात् सदाचाक्षुपदर्शनाभावमितस्य राहोः केतोर्वा फलदातृत्वासामर्य्यादितिचेन्न अमावास्यायां प्रतिपदि वोत्पन्नस्यलग्नादिदुष्टस्थानस्थितचन्द्रस्यारिष्टमशुमफलजनकं भव-न्मते निरर्थकमापद्येत । ननु “षष्ठेऽष्टमे चन्द्रः सद्योमर-णाय पापसंदृष्टः । अष्टाभिः शुभदृष्टोमिश्रैर्वर्षैस्तद-र्द्धेनेति” वराहोक्तेर्भविष्यतीति चेत् इहापि “स्वच्छ-न्दत्वं कदशनरतिर्वल्लभत्वं विशील्यं व्याधिः सुश्री-र्मतिरथ सुखं गर्भपातप्रवृत्तिः । द्यूतासक्तिर्भवति रविजेवैभवे वक्त्ररोगः स्वर्भानौ वाप्यथ शिखिनि वा लग्नभा-वादिसंस्थे” इति वसिष्ठपद्ये शनिवदाहुकेत्वोः शु-भाशुभफलदावृत्ववचनं किं वायसैर्भक्षितम् ।सारावल्याञ्च “राहुश्चतुष्टयस्थो निधनाय निरीक्षितोभवति पापैः । वर्षैर्वदन्ति दशभिः षोडशभिः केचि-दाचार्याः । अजवृषकर्कटलग्ने रक्षति राहुः समस्तपीडाभ्यः । पृथ्वीपतिः प्रसन्नः कृतापराधं यथा पु-रुषमिति” राहोः शुभाशुभफलाभिधानमस्ति । ननुवराहेण राहोः फलं कुत्रापि नोक्तमिति चेन्न “सोप-प्लवे शशाङ्के सक्रूरे लग्नगे कुजेऽष्टमगे । मात्रा सार्द्धंम्रियते चन्द्रवदर्केण शस्त्रेणेति” वराहपद्येऽपि राहुकेत्वोरन्यतराभिधानमस्ति! तथा हि किमिदंचन्द्रग्रहणं राहुसाहित्यकृतमुत केतुसाहित्यकृतमितितत्र ग्रहणीयं, चन्द्रे लग्नगे सक्रूरे क्रूरसाहित्यमभिहितम् क्रूरास्तु सूर्यभौमशनय एव विवक्षिताइति चेत् सूर्यस्य तावद्योगाभावश्चन्द्रग्रहणे हि सप्त-मराशिस्थत्वात् । भौमस्यापि योगः, कुजेऽष्टमग इत्यु-क्तेर्नास्ति । पारिशेष्याच्छनेरेव योगोवाच्यः । तत्र स्प-ष्टत्वार्थं शनिग्रहणमेव कस्मान्नाकारि । अतः सामान्य-वाचिनः क्रूरशब्दस्य प्रयोगाद्राहुकेत्वोरन्यतरयोगोऽपिविवक्षितोऽपरस्य (सूर्य्यस्य) सप्तमराशिस्थत्वात् । योगएकराशिस्थत्वे स्यान्न तु भिन्नराशिस्थत्वे इति । एवंग्रहणसम्बन्धिलग्नस्थसूर्यारिष्टेऽपि राहुकेत्वोरन्यतरयोगो व्याख्येयः । अतएव “राहुस्तमोऽगुरसुरश्च शिखीतिकेतुरिति पर्यायाभिधानं कृतम् । विवाहपटलेऽपि“मरणं लत्ता राहोः कार्यविनाशं मृगोर्वदन्तीति” कण्ठतोराहुलत्ताऽप्युक्ता । तस्माद्वराहमतेऽपि राहुकेतुयोगोविवक्षित एव । एवं सति जातके यथा राहोः शुभा-शुभफलदातृत्वं वचनाद्बोध्यते । तथा विवाहेऽपिप्रागुक्तवसिष्ठवाक्यादपि तत्र तुल्यन्यायत्वात् कर्त्त-रीदोषे सत्यप्यदृश्यत्वे फलदातृता त्वयापि वक्तव्यैव ।ननु “पापयोः कर्त्तरीकर्त्रोः शत्रुनीचगृहस्थयोः ।यदा त्यस्तगयोर्वापि कर्तरी नैव दोषदेति” कश्यपाद्युक्तेरस्तङ्गतत्वेन राहुकेत्वोः कर्त्तरीदोषो नास्तीति चेत्भ्रान्तोऽसि शृणु । “सम्भवे व्यभिचारे च स्याद्विशेषण-मर्थवदिति” न्यायादस्तङ्गतत्वविशेषेणं भौमस्य क्रूर-युक्तबुधस्य शनेर्वेति त्रयाणामेव सम्भवति न सम्भवतिच । सूर्यस्तु नित्योदित एव राहुकेतू नित्यास्तमितावितिव्यभिचाराभावात्त्रयाणामेव विशेषणम् । किञ्च किमस्त गत्वंक्षितिजसन्निधिकृतमुत सूर्यसाघ्निध्यकृतं वेति । तत्रक्षितिजसन्निधिकृतं यत्तत् सूर्यादिसकलग्रहसाधारणम् ।तथा सत्यस्तगतत्वविशेषणवैयर्थ्यं प्रागुक्तन्यायात् । रा-होस्तु नारदादिवाक्याच्छिरोरूपमण्डलावगतेः “इन्द्व-र्कमण्डलाकृतिरसितत्वात् किल न दृश्यते गगने” इतिवराहोक्तेस्तमोरूपत्वात्तादृक्स्वरूपानुपलब्धेरगोचरत्वप-रम् । स्थानमप्यस्य चन्द्रविलमण्डक्रान्तिमण्डलस्वस्ति-के, यदाह केशवाकेः “वेश्म चास्य शशभृद्विमण्डलक्रा-न्तिमण्डलमिलच्चतुःपथः” इति । अतएव न विद्यन्तेगावः किरणायस्येत्यगुरन्वर्थताप्यवसीयते । अथ यदिसूर्यसन्निधिकृतमित्युच्येतेति चेत् न इतरग्रहवद्राहो-रप्युदयास्तप्रसिद्ध्यभावात् । किञ्च कालांशानभिधानात्कदोदितः कदास्तमितश्चेति निर्णेतुमशक्यत्वात् । एवंकेतोरप्येतत् द्रष्टव्यम् । मनु केतूदयोह्युत्पातादौ प्रत्यक्ष-तोदृश्यत इति चेन्न तस्यानियतदिक्प्रभवत्वात् अनि-यतनक्षत्रप्रभवत्वाच्च । किञ्च केतूत्पातो हि लोके दुरदृ-ष्टसूचकः अनियतेनं बहुना स्वल्पेनापि वा कालेन भ-वेत् । सूर्यसान्निध्यकृतोदयास्तौ तु नियतकालावेवेतितयोः केत्वोर्भेदः स्वीकर्त्तव्यः”केतुक्षेत्रादिकं ज्यो० त० उक्तम् “सिंहस्त्रिकोणं धनु-रुच्चसंज्ञं मीनीगृहं शुक्रशनी विपक्षौ । सूर्य्यारचन्द्राःसुहृदः समानौ जीवेन्दुजौ षट् शिखिनः परांशाः” ।तद्व्यानवर्ण्णगोत्रदेशादि ग्रहयज्ञशब्दे वक्ष्यते । विंशोत्तरीयदशायां तद्दशामानं ७ वर्षाः तच्च दशाशब्दे वक्ष्यते । तस्यराशिभोगकालश्च १८ मासाः । “केतूपप्लवभौमन्दगतयःषष्ठे तृतीये शुभाः” ज्यो० त० । ७ दानवभेदे
पु०
 केतुवीर्य्यशब्दे उदा० दृश्यम्