| YouTube Channel

काशिराज (kAzirAja)

 
शब्दसागरः
English
काशिराज
m.
 (-जः) A name of DHANWANTARI or DIVODASA, a king of
Benares, and an author of medical works
he is often confound-
ed with his celestial namesake, the physician of the gods.
E.
 काशि
the city, and राज a king or ruler
also काशीराज.
Capeller Eng
English
काशिराज
m.
 king of the Kāśi.
Yates
English
काशि-राज (जः) 1.
m.
 Dhanwantari.
Wilson
English
काशिराज
m.
 (-जः) A name of DHANVANTARI or DIVODĀSA, a king of
Benares, and an author of medical works
he is often confounded with his
celestial namesake, the physician of the gods.
E.
 काशि the city, and राज a king or ruler
also काशीराज.
Monier Williams Cologne
English
काशि—राज
m.
=
 -प,
MBh.
Hariv.
BhP.
N.
 of the Dānava Dīrgha-jihva,
MBh.
 i, 2676
of Divo-dāsa Dhanvantari,
Suśr.
of Pratardana Daivodāsi,
RAnukr.
of a grandfather of Dhanvantari,
VP.
of a prince who has been killed by his wife,
VarBṛS.
Apte Hindi
Hindi
काशिराजः
पुं*
 काशि - राजः -
"एक राजा का नाम, अंबा, अंबिका और अंबालिका के पिता"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
काशिराज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಶೀದೇಶದ ದೊರೆ /ದಿವೋದಾಸ ಮೊದಲಾದವರು
निष्पत्तिः - > "टच्" (५-४-९१)
व्युत्पत्तिः - > काशीनां जनपदानां राजा
प्रयोगाः - > "हर्यश्वस्य च दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यत"
उल्लेखाः - > भा० अनु० ८-१४
Mahabharata
English
Kāśirāja^1 (“the king of the Kāśis”), one or more princes. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2676 (incarnation of the Asura Dīrghajihva).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 10, 364 (yaḥ--i.e. Dhṛshṭadyumna--putraṃ Kºsya Vārāṇasyāṃ mahārathaṃ | samare strīshu gṛdhyantaṃ bhallenāpāharad rathāt).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 6, 159 (had been slain by Kṛshṇa).
Kāśirāja^2 (do.), the father of Ambā, Ambikā, and Ambālikā. § 167 (Vicitravīryop.): I, 102, 4093 (held a svayaṃvara, at which Bhīshma robbed his three daughters).--§ 572 (Rathātirathasaṅkhyānap.): V, 168, 5842 (ºsvayaṃvare, all. to § 167). Cf. Kāśipati^1.
Kāśirāja^3 (do.), the father of the two wives of Bṛhadratha. § 275 (Rājasūyārambhap.): II, 17, 692 (ºsya sute yamaje, mothers of Jarāsandha).
Kāśirāja^4 (do.) = Subāhu: II, 1080 (Sº, vanquished by Bhīmasena on his digvijaya).
Kāśirāja^5 (do.), contemporary of the great battle. § 553 (Vaivāhikap.): IV, 72, 2351 (came to Yudhishṭhira with one akshauhiṇī of troops
C. has by error Kāśīº).--§ 562 (Bhagavadyānap.): V, 80, 2857 (among the allies of Yudhishṭhira)
83, 2950.--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 25, 834 (in the army of Yudhishṭhira).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 50, 2088 (in the krauñcavyūha of Yudhishṭhira)
51, 2117.-§ 582 (do.): VI, 71, 3138 (fights with Āvantya).--§ 589 (Droṇabhishekap.): VII, 8, †251.--§ 604 (Karṇap.): VIII, 6, 173 (Abhibhūḥ?, has been slain by the son of Vasudāna). Cf. Abhibhū, Kāśipati^2, Kāśya^2.
Kāśirāja^6 (do.) = Sudeva: XIII, 1952 (Sº).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
काशिराजः,
पुं,
 (काश्याः राजा । “राजाहः सखि-भ्यष्टच्” । ५ । ४ । ९१ इति टच् ।) वाराणसी-राजः । तत्पर्य्यायः । धन्वन्तरिः २ दिवोदासः३ सुधोद्भवः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यदि च क्रगाण्वयेन तत्र बहवो राजान आसन् ।तथापि तत्स्थानाधिकारित्वात् यदा योऽधि-कारी स एव काशिराजः अतो नासाधुप्रयोगइति मन्यामहे ॥
“अथ खलु भगवन्तममरवर-मृषिगणपरिवृतमाश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासंधन्वन्तरिमौपधेनव वैतरणौरभ्रपौष्कलावतकर-वीर्य्यगोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः” ॥
इति सुश्रुते सूत्रस्थांने १ अः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
काशिराज
पु०
 काशीनां जनपदानां राजा टच्समा० ।काशिदेशाधिपे । तद्देशाधिपाश्च कालभेदेन यद्यपि बह-हवस्तथापि काशिनामकनृपेण तदन्वयेन तत्र काशी-पुरीकरणात् तदन्वयजस्यैव तदधिपत्वं प्रथितं तदेतत्हरिवं ३२ अ० वर्ण्णितं यथा“काशेस्तु काशयोराजन् पुत्रो दीर्घतपास्तथा । वभूब दी-र्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिः सुतः । धन्वन्तरेस्तु तनयःकेतुमानिति विश्रुतः । अथ केतुमतः पुत्त्रो विद्वान् भीम-रथः स्मृतः । दिवोदास इति ख्यातः सर्वरक्षः प्रणाशनः ।एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वाराणसीं नृपः । शून्यां निवे-शयामास क्षेमको नाम राक्षसः । शप्ताहि सा मतिमतानिकुम्भेन महात्मना । शून्या वर्षसहस्रं वै भवत्वितिनराधिप! । तस्यान्तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः ।विषयान्ते पूरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत् । भद्रश्रेण्यस्यपुत्त्राणां शतमुत्तनधन्विनाम् । हत्वा निवेशयामासदिवोदासः प्रजेश्वरः । दिवोदासस्य पुत्त्रस्तु वीरो राजाप्रतर्द्दनः । प्रतर्द्दनस्य पुत्त्रौ द्वौ वत्सो भार्गव एव च ।अलर्को राजपुत्त्रस्तु राजा सन्नतिमान् भुवि । हैहयस्यतु दायाद्यं हतवान् वै महीपतिः । आजह्रे पितृदाया-द्यं दिवोदासहृतं बलात् । भद्रश्रेण्यस्य पुत्त्रेण दुर्द्दमेनमहात्मना । दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्ज्जितः ।अष्टारथो नाम नृपः सुतो भीमरथस्य बै । तेन पुत्त्रेषुवालेषु प्रहृतं तस्य भारत । वैरस्यान्तं महाराज!क्षत्रियेण विधित्सता । अलर्कः काशिराजस्तु ब्रह्मण्यःसत्यसङ्गरः । षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टि वर्षशतानि च ।तस्यासीत्सुमहद्राज्यं रूपयौवनशालिनः । युवा रूपेणसम्पन्न आसीत् काशिकुलोद्वहः । लोपामुद्राप्रसादेन पर-मायुरवाप सः । वयसोऽन्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्ष-सम् । रम्यां निवेशयामास पुरीं वाराणसीं नृपः” ।तत्रापि दिवोदासस्यैव तथात्वम् सर्वत्र प्रथितं सहिदेवान् पृथिव्या निष्कास्य वाराणस्यां राज्यं चकारेतिकाशीख० ४३ अ० वर्ण्णितं यथा “गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याःपृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वन्द्वं दिवोदासः प्रताप-बान् । विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम्” ।इत्युपक्रम्य तद्राज्यं वर्ण्णितम् “दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यांराज्यं प्रशासतः । यातमेकदिनप्रायं शरदामयुताष्टकमिति”तत्र तस्य बहुकालराज्यकरणात् तथात्वम् “काशिराजंदिवोदासम्” सुश्रु० । “द्वापरे तु दीर्घजिह्वासुरांश नृपभेदस्तन्नाम्ना प्रसिद्धः “दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य! य उक्तो-दानवर्षभः । काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथि-वीपतिः” भा० आ० ६७ अ० । तस्यासुरांशभवत्वात् विष्णुंप्रति द्वेषो यथा हरिवं०९१ अ० । “कौशल्यः काशिराजश्चदशार्ण्णाधिपतिस्तथा” इत्युपक्रम्य “तमन्वयुर्जरासन्धंविद्वि-षन्तोजनार्द्दनम्” इत्युक्तम् । स च अम्बिकादीनांपिता । “विचित्रवीर्य्योऽथोवाह काशिराजसुते क्रमात् ।स्वयंवरादुपानीते ह्यम्बिकाम्बालिके उभे” भाग० ९, २२, १८ । स च नाम्ना काशिराजत्वेऽपि काशिपतिरासीत् ।“अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरोपमाः ।शुश्राव सहिता राजन् वृण्वाना वै स्वयंवरम्” भा०आ० १०२ अ० । “एवमुक्त्वा महीपालान् काशिराजञ्चवीर्य्यवान्” तत्रैवोक्तेः “धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्चवीर्य्यवान्” गीता । काशिपत्यादयोऽप्यत्र ।