कालात्ययापदिष्ट (kAlAtyayApadiSTa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Spoken Sanskrit

English

 
   कालात्ययापदिष्ट  kAlAtyayApadiSTa  adj.
   invalidated by lapse of time

Monier Williams Cologne

English

 कालात्य°यापदिष्ट mfn.
   invalidated by lapse of time (term for a vain argument [हेत्व्-आभास],  also called अतीत-काल and बाधित),  Bhāṣāp. 
 Sarvad.
  Comm.  on Nyāyam.
   (wrongly spelt °त्ययोपद्°).

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कालात्ययापदिष्ट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೫ ವಿಧ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಹೇತುದೋಷ
व्युत्पत्तिः - > कालात्ययेनापदिष्टः

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कालात्ययापदिष्ट पु०
  कालात्ययेनापदिष्टः ३ त०गौतमीक्ते हेत्वाभासभेदरूपे हेतुदोषे तल्लक्षणादिकंगौ० सू० भाव्यादौ दर्शितम् यथा“कालात्ययापदिष्टः कालातीतः” सू०“कालात्ययेन प्रयुक्तो यस्यार्थस्यैकदेशोऽपदिश्यमानः सकालात्ययापदिष्टः कालातीत इत्युच्यते । निदर्शनम् ।नित्यःशब्दः संयोगव्यङ्ग्यत्वात् रूपवत्,  प्रागूर्द्ध्वञ्च व्यक्तेर-वस्थितं रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दोऽप्य-वस्थितो भेरीदण्डसंयोगेन व्यज्यते दारुपरशुसंयोगेनवा । तस्मात् संयोगव्यङ्ग्यत्वात् नित्यःशब्द इत्ययमहेतुःकालात्ययापदेशात् व्यञ्जकस्य संयोगस्य कालं न व्यङ्ग्यस्यरूपस्य व्यक्तेरत्येति सति प्रदीपघटसंयोगे रूपस्य ग्रहणंभवति न निवृत्ते संयोगे रूपं गृह्यते,  निवृत्ते दारुपर-शुसंयोगे दूरस्थेन शब्दःश्रूयते । विभागकाले सेयं शब्द-व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति न संयोगनिर्मिता भवति ।कस्मात्? कारणाभावाद्धि कार्य्याभाव इति । एवमुदाह-रणसाधर्म्यस्याभावादसाधनमयं हेतुर्हेत्वाभास इति” ।भा० । उक्तसूत्रं बृत्तौ त्वेवं व्याख्यातं यथा ।“क्रमप्राप्तमतीतकालं लक्षयति । अतीतकालस्य समा-नार्थकत्वात् कालातीतशब्देनोक्तकालस्य साधनकालस्या-त्ययेऽभावेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुः एतेन साध्याभावप्रमा-लक्षणार्थ इति सूचितं साध्याभावनिर्णये साधनासम्भवा-दयमेव बाधितसाध्यक इति गीयते । तथा वह्निरनुष्णःकृतकत्वादित्यादौ । न च बाधे आवश्यकस्य व्यभिचार-स्वरूपासिद्ध्यन्यतरस्यैव दोषत्वमुचितमिति वाच्यं तद-प्रतिसन्धानेन बाधस्य दोषत्वावश्यकत्वात् उपाधेयसङ्करे-ऽप्युपाधेरसङ्करात् । उत्पत्तिकालावच्छिन्नो घटो गन्धवान्, शिखरावच्छिन्नः पर्बतोवह्निमानित्यादावसङ्कराच्च साध्या-भाववत्प्रत्यक्षतावच्छेदकावच्छिन्नकत्वस्य तत्र सत्त्वात् ।परे तु घटः सकर्तृकः कार्य्यत्वादित्यादौ यत्र लाघवोपनी-तमेकमात्रकर्तृकत्वं भासते तत्र तदभावोऽमङ्कीर्णोदाहरण-मिति वदन्ति” ।मणिकृता तु बाधत्वेनायं व्यवहृतः तल्लक्षणादिकंतत्रोक्तं यथा“बाधो न साध्याभाववत्पक्षकत्वं पक्षवृत्त्यभावप्रतियोगि-साध्यकत्वं वा पक्षे साध्याभावज्ञानमात्रस्य प्रमात्वज्ञानंविना अधिकबलत्वाज्ञानेन बाधाभावादिति वक्ष्यते अतएवसाध्याभाववत्पक्षवृत्तित्वमपि न,  असिद्धिसङ्कीर्णबाधाव्या-प्तेश्च । किन्तु साध्याभाववत्त्वप्रमाविषयपक्षकत्वं,  प्रमितसा-ध्याभाववत्पक्षकत्वं,  पक्षनिष्ठप्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रति-योगिसाध्यकत्वं वेति विवक्षितविवेकेन साध्याभावप्रमैवदोषः सा च प्रमात्वेन ज्ञाता न स्वरूपसती हेत्वाभासत्वात्प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेनादोषत्वात् अप्रमा-यामपि प्रमात्वज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धाच्च” ।“कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासाश्च पञ्चधा” भाषा० ।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.