| YouTube Channel

कालाग्निरुद्र (kAlAgnirudra)

 
Monier Williams Cologne
English
कालाग्नि—रुद्र
m.
=
 काल-रुद्र
(scil. रस)
N.
 of a particular drug or medicine
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कालाग्निरुद्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ರುದ್ರ
व्युत्पत्तिः - > कालाग्निरिव रुद्रः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कालाग्निरुद्रः,
पुं,
 (कालः संहारकः अग्निः सम्बर्त्त-काग्निरित्यर्थः । तस्याधिष्ठाता रुद्रः । कालाग्निरिव रुद्रो वा ।) संहारकारिरुद्रः । यथा ।कालाग्निरुद्र ऋषिरित्यादि वैदिकसन्ध्यायां रुद्रो-पस्थानम् ॥
* ॥
तद्विवरणं यथा, --शक्र उवाच ।“भगवंस्तव वाक्यानां न तृप्तिर्भवते मम ।कालाग्निपार्थिवं मानं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः” ॥
भगवानुवाच ।“न हि पार्थिवद्वीपेषु मेरुपृष्ठेऽपि वासव ! ।भोगाह्लादकरा नॄणां तथा पातालवासिषु ॥
येषु नः कालरुद्रस्य नानास्त्रीशतसंकुला ।विचित्रहर्म्म्यविन्यासा कुतस्ते मेरुपृष्टतः ॥
सा एव कालरुद्रस्य तनुरुपेण संस्थिता ।सा पराशिवभावेन परमापददायिका ॥
तस्या यद्दुःसहं तेजो ब्रह्मादीनां क्षयं करम् ।तं विद्धि कालरुद्रेति सौम्यरूपं सदाशिवम् ॥
कालाग्निव्यसनं लक्षं योजनानां प्रमाणतः ।अर्द्धेनोच्छ्रयतस्तस्य पादाः पादेन वासव ! ॥
सिंहरूपा महाघोरा महानक्रा महाबलाः ।कालाग्निरुद्ररूपो यो बहुरूपसमावृतः ॥
अनन्तपद्मरूपश्च धातारः कारणेश्वरः ।दारुणाग्निश्च रुद्रश्च यमहन्ता क्षमान्तकः ॥
लोहितः क्रूरतेजात्मा घनो वृष्टिर्बलाहकः ।विद्युतश्चलशीघ्रश्च प्रसन्नः शान्तसौम्यदृक् ॥
सर्व्वज्ञो विविधो बुद्धो द्युतिमान् दीप्तिसुप्रभः ।एते रुद्रा महात्मानः कालिकाशक्तिवृंहिताः ॥
संहरन्ति समस्तेदं ब्रह्माद्यं सचराचरम् ।कालाग्निभुवनीशोऽयं बहुकोटिभिरावृतः ॥
तस्याः पुरस्य विस्तारं शतकोटिसुवर्त्तुला ।देवगन्धर्व्वसिद्धानां तत्र भोगाः सुदुर्ल्लभाः ॥
पूर्व्वोत्तरपरा पङ्क्तिर्याम्योत्तरस्थिता परा ।अनलानिलपरा च नैरृतीशानगापरा ॥
एतेषां मध्यतो राजन् कालरुद्रस्तु शोभने ।पङ्क्त्याकारैः पुरैः सर्व्वं कटकं तस्य संस्थितम् ॥
समन्ताद्वेष्टितवनं प्राकाराट्टालगोपुरैः ।वज्रेन्द्रनीलवैदूर्य्यैः प्राकारैः सर्व्वतोऽन्वितम् ॥
कालाग्निनरकान्ते तु पुरं कालस्य संस्थितम् ।पञ्चाशल्लक्षविस्तारं समन्तात् परिवर्त्तुलम् ॥
जाम्बूनदमयैर्हेमैः खचितं रत्नधातुभिः ॥
प्रमदाजनसंजुष्टं नानावर्णसमावृतम् ॥
कामोन्मत्तप्रमत्तश्च तद्भाति जनसंकुलम् ।कालस्य भुवनं दिव्यं वृत्ताकारं मनोहरम् ॥
वेष्टितं हेमप्राकारैर्योजनायुतमुच्छ्रितम् ।प्राकारावहिदण्डान्ते अन्तरं योजनायुतम् ॥
अग्निज्वालैश्च निविडैर्भयदैः किंशुकप्रभैः ।हरितालनिभा ज्वाला सिन्दूरगैरिकाप्रभा ॥
अत उर्द्ध्वं प्रजज्वाल वातोद्धूताग्निभास्वरा ।वीचितरङ्गकल्लोलज्वालामालाकुलाम्बरा ॥
प्रवृत्तास्ताः प्रमाणेन योजनद्वयकोटयः ।अष्टानवतिलक्षाणि ज्वाला ऊर्द्ध्वन्ततः शिला ॥
वज्रभूता सदा तप्ता तस्य तेजोनियामिका ।चत्वारि कोटिमानेन कारणेन तु स्थापिता ॥
तस्यार्द्धेन भवेत् किञ्चित् कोट्यश्चत्वारि वासव ! ।एवं कालाग्निरुद्रस्य माहात्म्यं कीर्त्तितं मया ॥
श्रवणात् सर्व्वपापानि शाम्यन्ति कालजान्यपि” ॥
इत्याद्ये देवीपुराणे कालाग्निरुद्रपुरकथनम् ॥
(कृष्णयजुर्व्वेदगतोपनिषद्विशेषः । यथा, मुक्ति-कोपनिषदि ।“कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुवालक्षरि मन्त्रिका” ॥
वटिकौषधविशेषः । यथा, --“सूतकान्ताभ्रलौहानां भस्ममाक्षिकगन्धकम् ।भूधराख्ये पुटे पश्चाद्दिनैकं तद्विपाचयेत् ॥
दशमांशं विषं योज्यं माषमात्रञ्च भक्षयेत् ।रसः कालाग्निरुद्रोऽयं दशाहेन विसपेनुत्” ॥
कालाग्निरुद्रोरसः ॥
इति रसेन्द्रसारसंग्रहे वीसर्पाधिकारे ॥
* ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कालाग्निरुद्र
पु०
 कालाग्निरिव रुद्रः । सर्वहारके प्रल-याग्नितुल्ये रुद्रे तमधिकृत्यैव कालाग्निरुद्रोपनिषत्प्रवृत्ता । अभेदोपचारात् तदुपासके २ ऋषिभेदे वैदिकमन्त्राणां बहूनां तद्दृष्टत्वात् तदार्षत्वम् कात्या० सर्वानु-क्रमिकायामुक्तम् ।