| YouTube Channel

कालहोरा (kAlahorA)

 
Monier Williams Cologne
English
काल—होरा
f.
N.
 of wk.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कालहोरा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಗ್ನದ ಅರ್ಧಕಾಲ /ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಷಾದಿ ೧೨ ಲಗ್ನಾಧಿಪತಿಗಳ ಕಾಲ
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
कालहोरा jy. Rādh 33.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कालहोरा स्त्री काले कालभेदे होरा । १ अहोरात्रोदित-द्वादशलग्नार्द्धरूपहोरायां २ समयभेदे च तत्तदीशितुरा-नयनम् मुहूर्त्तचि० यथा“वारादेर्घटिका द्विघ्नाः स्वाक्षहृच्छेषवर्जिताः । सैका-स्तष्टा नगैः कालहोरेशा दिनपात्क्रमात्” मु० चि० ।“वारादेरिति वारप्रवृत्तिप्रकारेण यस्मिन् क्षणे वार-प्रवृत्तिर्जाता तत इष्टघटिकाद्विगुणाः कार्य्यास्ता द्विस्थानेस्थाप्याः तत्र पञ्चभिर्भक्ते यल्लब्धं तत्त्याज्यं यच्छेषंतत् द्विगुणघटीमध्ये वर्जितं कार्य्यम् । एवं विधाघट्यःसैकाएकयुक्ताः कार्य्यास्ततोनगैः सप्तभिस्तष्टाभक्ता अवशिष्टाःकालहोराः स्युस्तादिनपाद्वारात् क्रमाद्गणनीयाः । यथारविवारे इष्टघटिकाः षट् ६ द्विगुणाः १२ पृथगक्षाप्तशेष२ वर्जिताः १० नगैस्तष्टाः शेषं ३ सैकं ४ रविवारक्रमगणनया चतुर्थो बुधस्तस्य होरा यथाह वसिष्ठः“वारप्रवृत्तेर्गदितादिनेशात्कालाख्यहोरापतयः क्रमेण ।सार्धेन नाडीद्वितयेन षष्ठः षष्ठश्च षष्ठश्च पुनःपुनः स्यात्”तथा कृतेऽहोरात्रे चतुर्विंशतिः कालहोरा भवन्तिअत्रानुपातः यदि घटिकानां षष्ट्या ६० चतुर्विंशति-र्होरा २४ लभ्यन्ते तदा एकया किमिति अत्रैकेन गुणेविशेषाभावाच्चतुर्विंशतिः छेदः षष्टिर्जातः उभयोर्द्वादशा-पवर्त्ते इष्टघटिकाद्विगुणाः पञ्चभक्ताः कालहोराः स्यु-रिति । तथाचोक्तं रत्नमालायाम् “वारप्रवृत्तेर्घटिका-द्विनिघ्नाः कालाख्यहोरापतयः शराप्ताः । दिनाधिपाद्या-रविशुक्रसौम्यशशाङ्कसौरेज्यकुजाः क्रमेण” अथ ग्रन्थकृतोक्तौ वासना सार्धघटीद्वगेनैका होरा द्विगुणिताः सार्ध-द्विघट्यः पञ्च भवन्ति । अतएवोक्तं “वारादेर्घटिका द्विघ्ना”इति एकयोगे षट् जाता एवं रविवारक्रमेण गणन-या द्वितीया शुक्रस्य कालहोरा प्रवृत्ता अतौक्तं सैकाइति । भवन्मतेऽपि सूर्य्यात् षष्ठः शुक्रस्तस्यैव होरा इयञ्चशुक्रहोरा पञ्चघटीपर्यन्तं स्वमते इष्टघटिकाः ४ द्विगुणाः८ अत्र पञ्चभ्य आधिक्यमनुचितमिति द्वितीयस्थानेस्थापयित्वा पञ्चभक्तावशिष्टत्रयेणोनाः पञ्च जाताः अतउक्तं स्वाक्षहृच्छेषवर्ज्जिता इति । एकयोगे षट्एवं सति पुनः सैव होरा एवमिष्टघटीभिः कालहोराऽऽ-नयनं सुगमम् । वाराणां सप्तसंख्यात्वात्तदाधिक्यमनु-चितमिति नगैस्तष्टा इत्युक्तम् । क्रमगणनायान्त्वियंयुक्तिः द्वयोर्होरास्वामिनोरन्तरं पञ्च सम्भवति । एकयोग-स्तु वर्त्तमानकालहोराज्ञानार्थमतो रविक्रमगणनयाभवद्विवक्षिता सैव होरा भवति । विवाहवृन्दावने तुकालहोरा उदयमारभ्योक्ताः यथा “तत्काला-र्कन्यूनलग्नांशपिण्डोभक्ताः पञ्चक्षौणिभिर्भुक्तहोराः । भा-स्वच्छुक्रज्ञेन्दुसौरेज्यभौमा संख्यायैरन्वारतास्ते तदीशाः”अनयोर्विषयविभागो वसिष्ठसंहितायाम् “वारप्रवृत्तेर्विज्ञानंक्षणवारार्थमेव हि । अखिलेष्यन्यकार्येषु दिनादिरुदयाद्भ-वेत्” । क्षणवारः कालहोरारूपः तदर्थं वारप्रवृत्तिः, अन्यकार्येषु दिक्शूलादिषु तिथिवारप्रयुक्तेषु नक्षत्रवारप्र-युक्तेषु चायोगेषु सुयोगेषु च सूर्योदयादेव वारा ग्राह्याः”पी० धा० । “वारे प्रोक्तं कालहोरासु तस्य धिष्ण्ये प्रोक्तंस्वामितिथ्यंशकेऽस्य” मु० ।“अथ कालहोराप्रयोजनमन्यच्च शालिन्याह ।वारे प्रोक्तमिति । यत्कर्म यस्मिन् वारे प्रोक्तं तद्दिनस्यसदोषत्वेऽत्यावश्यककृत्ये तस्य कालहोरायां कर्त्तव्यंयदाह नारदः “यस्य खेटस्य यत्कर्म वारे प्रोक्तं विधीयते ।ग्रहस्य क्षणवारेऽपि तस्य तत्कर्म सर्वदा” । अत्र केचित् यस्यवारोयत्कर्मप्रोक्तंतस्य बलिनो नवांशे सूर्यश्चन्द्रोवा चेत्ति-ष्ठेत् तदा तत्कर्म कार्यमित्याहुः उक्तञ्च “यस्य ग्रहदिने कर्मयत्किञ्चिदभिधीयते । तस्यांशसंस्थिते सूर्ये चन्द्रे वा तद्विधी-यत” इति । कैणित् प्रत्येकं होराफलान्युक्तानि “भानुहो-रा मृतिं कुर्याच्चन्द्रहोरा स्थिरासनम् । काराबन्धं भौम-होरा बुधहोरा च पुत्रदा । वस्त्रालङ्कारदा जीवहोराशौक्री विवाहदा । जडत्वं शनिहोरायां सप्तहोराफल-न्त्विदम्” उदयकाले यदा होरा तदा उदयादारभ्यहो-रानयनप्रयोजनन्तु “पादः स्ववर्षे चदलं स्वमासे दिनेस्वकीये चरणोनरूपम् । रूपं स्वहोरास्विति कालवीर्यमुक्तंहि होरानिपुणैः पुराणैरिति” । युक्तं चैतत् वर्षेशादीनामुदयादितः प्रवृत्तानां साहचर्याद्वारेशा अप्युदयादेवगणनीयाः” पी० धा० ।