| YouTube Channel

कालचिह्न (kAlacihna)

 
Apte Hindi
Hindi
कालचिह्नम्
नपुं*
 काल - चिह्नम् -
मृत्यु के निकट आने का समय
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कालचिह्न
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರಣಲಕ್ಷಣ /ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಕ್ಷಣ
व्युत्पत्तिः - > कालस्य मृत्योः ज्ञापकं चिह्नम्
L R Vaidya
English
kAla-cihna {% n. %} a symptom of approaching death.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कालचिह्न
न०
 कालस्य मृत्योर्ज्ञापकं चिह्नम् । मृत्युज्ञापकेलक्षणभेदे । तल्लक्षणमुक्तं काशीख० ४१ अ० यथा“वदामि कालचिह्नानि जायन्ते यानि देहिनाम् ।मृत्यौ निकटमापन्ने मुने! तानि निशामय । दक्षनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिबानिशम् । अखण्डमेकं तस्यायुःक्षयत्यब्दत्रयेण हि । द्व्यहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रवि-र्वहति सन्ततम् । सार्द्धैकदर्षन्तस्येह जीवितावधिरुच्यते ।वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरन्तरम् । वातश्चेत् सहसं-क्रान्तिस्तया जीवेद्दिनत्रयम् । नासाव्र्त्मद्वयं हित्वामातरिश्वा मुखाद्वहेत् । संशेद्दिनत्रयादर्व्वाक् प्रयाणंतस्य चाध्व न । सूर्य्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशा-चरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत् ।अकस्मादेव तत्काले मृत्युः सन्निहितो मवेत् । वञ्चनो-यः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा । अकस्माद्वीक्षते यस्तुपुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । तस्मिन्नेव क्षणे गुप्तं सजीवेद्व-त्सरद्वयम् । यस्य वीजं मलं मूत्रं, क्षुतम् मूत्रं मलन्तथा ।इहैकदा पतेद्यस्य अब्दन्तस्यायुरिष्यते । इन्द्रनीलनिभंव्योम्नि नागवृन्दं यईक्षते । इतस्ततः प्रसृमरं षण्मासंन स जीवति । व्यभ्रेऽह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवा-करम् । फुत्कृत्याप्स्विन्द्रचापञ्च पश्येत् षण्मासजीवनः ।अरुन्धर्ती धुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्न-मृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमण्डलम् । अरुन्धती भवेज्जिह्वाब्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्राग्नौमातृमण्डलम् । वेत्ति नीलादिवर्णस्य कट्वम्लादिरसस्यहि । अकस्म दन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक् । षण्मासमृत्योर्सत्येस्य कण्ठोष्ठरसनारदा । शुष्यन्ति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपञ्चमाः । दन्तःकरजनेत्रान्ता नीलिमानंभजन्ति चेत् । सहि कीनाशनगरीं षष्ठे मासि व्रजेन्नरः ।संप्रवृत्ते निधुवने मध्यान्ते क्षौति चेन्नरः । निश्चितं पञ्चमे-मासि धर्म्मराजातिथिर्भवेत् । द्रुतमारुह्य सरटस्त्रिवर्णोयस्य मस्तकम् । प्रयाति, याति तस्यायुः षण्मासे सम्परिक्षयम् । सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति ।चरणौ च करौ वापि त्रिमासन्तस्य जीवितम् । प्रतिविम्बेभवेद्यस्य पदङ्घण्डपदाकृति । पांशौ वा कर्दमे वापि पञ्च-मासान् स जीवति । छाया प्रकम्पते यस्य देहबन्धेऽपि निश्चले ।कृतान्तदूता बध्नन्ति चतुर्थे मासि तन्नरम् । निजस्य प्रति-विम्बस्य नीराजमुकूटादिषु । उत्तमाङ्गन्नयः पश्येत् स मासे-न विनश्यति । मतिभ्रार्म्येत्स्स्वलेद्वाणी धनुरैन्द्रं निशीक्षते ।रात्रौ, चन्द्रद्वयं वापि दिवा द्वौ चा दिवाकरौ । दिवा चतारकाचक्रं रात्रौ व्योम वितारकम् । युगपच्च चतुर्द्दिक्षु-शाक्रं कोदण्डमण्डलम् । भूरुहे भूधराग्रे वा गन्धर्व्व-नगरोदयम् । दिवा पिशाचनृत्यञ्च एते पञ्चत्वहेतवः ।सर्वेष्वैतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिर्मृत्युःप्रताक्षेत नचाधिकम् । करावरुद्धश्रवणः शृणोति न यदाध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशः स्थूलस्तदा मासान्निवर्त्तते ।यः पश्ये दात्मनश्छायां दक्षिणाशासमाश्रिताम् । दिनानिपञ्च जीवित्वा पञ्चत्वमुपयाति सः । प्रोह्यते भक्ष्यते वापिपिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरशूकरैः । सरभैः करभैः कीशैः श्येनैरश्वतरैवृर्कैः । स्वप्नोसजोवितं त्यक्त्वा वर्षान्ते यममीक्षते । गन्धपुष्पांशुकैः शोणैःस्वान्तनुं भूषितान्नरः । यः पश्येत् स्वप्रसमये सौऽष्टौ-मासाननित्यहो । पाशुराशिञ्च वल्मीकं यूपं दण्डम-थापि वा । योऽधिरोहति वैस्वप्ने षष्ठे मासि स नश्यति ।रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तञ्च मुण्डितम् । नीयमानंयमाशां यः स्वप्ने पश्येत् स्वपूर्व्वजान् । स्वपौलौ स्वतनौवापि यः पश्येत् स्वप्ततोनरः । तृणानि शृष्ककाष्ठानिषष्ठे मासि न तिष्ठति । लोहदण्डधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योऽग्रे स्थितं पश्येत् स त्रीन्मासान्न लङ्घयेत् । काली कुमारी यं स्वप्ने बध्नीयाद्बाहुपाशकैः । समासेन समीक्षेत नगरीं शमनोषिताम् । नरो यो वानरा-रूढः प्रयान् प्राचीं दिशं स्वपन् । दिनैः स पञ्चमैरेवपश्येत् संयमर्नी पुरीम् । कृपणोऽपि वदान्यः स्यात् वदान्यःकृपणोयदि । प्रकृतिर्विकृतिश्चेत्सपात्तदा पञ्चत्वमृच्छति ।एतानि कालचिह्नानि सन्त्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञाताभ्य-स्येन्नरोयोगमथवा काशिकां श्रयेत् । न कालवञ्चनोपायंसुनेऽन्यमवयाम्यहम्” ।