कालचक्रं (kAlacakraM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritकालचक्रं, (कालस्य कालगतेश्चक्रमिव ।) काल-रूपचक्रम् । यथाह -- हेमचन्द्रः ॥
“कालो द्विविधोऽवसर्पिण्युत्सर्पिणीषु भेदतः ।सागरकोटिकोटीनां विंशत्या स समाप्यते ॥
अवसर्पिण्यां षडरा उत्सर्पिण्यां त एव विपरीताः ।एवं द्वादशभिररैर्विवर्त्तते कालचक्रमिदम्” ॥
ज्योतिश्चक्रविशेषः । यथा, --“त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्यक्षयात्मके ।सम्बत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्” ॥
इति विष्णुपुराणे २ । ८ । ४ । चक्रमेवोपासनार्थंविशिष्यन्नाह । त्रिनाभिमतीति । नाभिः स्तम्भःयत्राक्षः प्रोतः स च त्रिमेखलः । अह्नश्चात्रनाभित्वेनोपास्यत्वात् मेखलारूपास्तिस्रो नाभयःपूर्व्वाह्णमध्याह्नापराह्णास्तद्युक्ते । पञ्चारे पञ्च संव-त्सरपरिवत्सरादयो वक्ष्यमाणा अराः शलाकायस्य सः तस्मिन् । षण्णेमिनि षट् ऋतवो नेमयःप्रान्तबलयानि तद्वति । कालात्मकत्वादक्षयात्मके ।संवत्सरमये संवत्सरावयवमासा रम्भकत्वात् संव-त्सरत्वेनोपास्यत्वाच्च तन्मयम् । तदुक्तं मात्स्ये ।“अहस्त्रिनाभिः सूर्य्यस्य त्वेकचक्रस्य वै स्मृतम् ।अराः संवत्सराः पञ्च नेम्यः षडृतवः स्मृताः” ॥
इति । तस्मिन् कालचक्रं कालोपलक्षणभूतं कृत्स्नंज्योतिश्चक्रं प्रतिष्ठितं आश्रितम् । सूर्य्यगत्यधीन-त्वात् कालचक्रफलस्य । इति तट्टीकायां श्रीधर-स्वामी ॥
(“स एष निमेषादियुगपर्य्यन्तः कालश्चक्र-वत् परिवर्त्त मानः कालचक्रमुच्यत इत्येके” ॥
इतिसुश्रुते सूत्रस्थाने ६ अध्याये ॥
)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.