| YouTube Channel

कालकर्ण्णी (kAlakarNNI)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कालकर्ण्णी स्त्री कालः कर्ण्णोऽस्याः ङीप् । अलक्ष्मीभेदे“अलक्ष्मीः कालकर्ण्णी च” पुरा० । स्वार्थेक ह्रस्वः । काल-कर्णिका तत्रार्थे हेम० । अलक्ष्मीशब्देऽनुक्तस्तदुत्पत्त्यादि-रत्राभिधीयते पाद्मे उत्तरखण्डे देवीं प्रति शिववाक्यम् ।“मां प्रणम्य पुनर्देवा ममन्थुः क्षीरसागरम् । तस्मिन्प्रमथ्यमाने तु मया देवैश्च भाविनि! । ज्येष्ठा देवी समुत्-पन्ना रक्तस्रग्वाससावृता । उत्पन्ना साऽब्रवीद्देवान् किं-कर्त्तव्यं? मयेति वै । तामब्रुवंस्तदा देवीं सर्व्वे देवगणास्तदा । येषां गृहान्तरे नित्यं कलहं संप्रवर्त्तते । तत्तेस्थानं प्रयच्छामो वासस्तत्र शुभानने! । यस्य गेहंकपालास्थिभस्मकेशादिचिह्नितम् । परुषं भाषते नित्यंवसन्त्यनृतवादिनः । सन्ध्याकाले च ये पापाः स्वपन्तिमलचेतसः । तेषां वेश्मनि संतिष्ठ दुःखदारिद्र्यदायिनी ।कपालकेशभस्मास्थितुषाङ्गाराणि यत्र तु । तत्र ते सततंस्थानं भविष्यति न संशयः । अकृत्वा पादयोःशौचं यस्त्वा-चामति दुर्म्मतिः । तं भजस्व सदा देवि! कलुषेणावृता भृ-शम् । तृणाङ्गारकपालाश्मबालुकायसचर्म्मभिः । दन्तधावनकर्त्तारो सविष्यन्ति नराधमाः । रमस्वकलिना देवि! तेषांवेश्मसु नित्यशः । तिलपिष्टञ्च नक्तञ्च कालिङ्गशिग्रुगृञ्जनम् ।छत्राकं विड्वराहञ्च विल्वकोषातकीफलम् । अलाबूं(वर्त्तुलार) श्रीफलं येवै स्वादयन्ति नराधमाः । तेषां गृहेतव स्थान देवि! दारिद्र्यदे! सदा । इत्यादिश्य सुराःसर्वे ते ज्येष्ठां कलिवल्लभाम्” । तस्या उद्दालकमुनिनासह विवाहादिकथा च पाद्मे १६१ अ० ।“समुद्रमथनाद्यानि रत्नान्यापुः सुरोत्तमाः । श्रेष्ठञ्चकौस्तुभं तेषु विष्णवे प्रददुः सुराः । यावदङ्गीचकारासौलक्ष्मीं भार्य्यार्थमात्मनः । तावद्विज्ञापयामास लक्ष्मीस्तंचक्रपाणिनम् । लक्ष्मीरुवाच । असंस्कृत्य कथं ज्येष्ठांकनिष्ठा परिणीयते । तस्मान्ममाग्रजामेतामलक्ष्मीं मधु-सूदन! । विवाह्योद्वह मां पश्चादेष धर्म्मः सनातनःतस्मात् धर्म्मव्यतिक्रामं न कुर्य्या मधुसूदन! । इति तद्द-चनं श्रुत्वा स विष्णुर्लोकभावनः । उद्दालकाय मुनये सुदीर्धतपसे तदा । आप्तवाक्यानुरोधेन तामलक्ष्मीं ददौ किल ।स्थूलोष्ठीं शुष्कवदनां विरूपां बिभ्रतीं तनुम् । स्रव-दारक्तनयनां रूक्षपक्वशिरोरुहाम् । स मुनिर्विष्णु-वाक्यात्तामङ्गीकृत्य स्वमाश्रमम् । वेदध्वनिसमायुक्तमा-नयामास धर्म्मवित् । होमधूपसुगन्धाद्यं वेदधोषेण ना-दितम् । आश्रमं तं विलोक्याथ व्यथिता साऽब्रवोदिदम् ।ज्यैष्ठोवाच । न हि वासोनुरूपोऽयं वेदध्वनियुतो मम ।नात्रागमिष्ये भो ब्रह्मन्! नयस्वान्यत्र मां ध्रुवम् । उद्दा-लक उवाच । कथं नायासि किञ्चात्र? वर्त्तते स्वमतं तव ।तवयोग्या च वसतिः का भवेत्तद्वदस्व माम् । ज्येष्ठोवाच ।वेदध्वनिर्भवेद् यस्मिन्नतिथीनाञ्च पूजनम् । यज्ञदाना-दिकं यत्र नैव, तत्र वसाम्यहम् । परस्परानुरागेण दाम्पत्यंयत्र विद्यते । पितृदेवार्च्चनं यत्र तत्र नैव वसाम्यहम् ।दानशौचे न विद्येते परद्रव्यापहारिणः । परदाररतायत्र तत्र स्थाने रतिर्मम । वृद्धसज्जनविप्राणां यत्रस्यादवमाननम् । निष्ठुरं भाषणं यत्र तत्र सम्य-ग्वसाम्यहम् । सूत उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्रा विषण्णवदनोऽभवत् । उद्दालकस्ततोवाक्यं तामलक्ष्मीमुवाच ह ।उद्दालक उवाच । अश्वत्थवृक्षमूलेऽस्मिन् अलक्ष्मि! श्रम्य-तां क्षणम् । आश्रमस्थानमालोक्य यावदायार्म्यहं पुनः ।सूत उवाच । इति तां तत्र संस्थाप्य जागामोद्दालकोमुनिः । प्रतीक्षन्ती चिरं तत्र यदा न तं ददर्श सा ।तदा रुरोद करुणं भर्त्तुस्त्यागेन दुःखिता । तत्तस्याःक्रन्दितं लक्ष्मीर्वैकुण्ठभवनेऽशृणोत् । तदा विज्ञापयामासविष्णुमुद्विग्नमानसा । लक्ष्मीस्ववाच । स्वामिन्! मद्भ-गिनी ज्येष्ठा स्वामित्यागेन दुःखिता । तामाश्वासयितुंयाहिकृपालो! यद्यहं प्रिया । सूत उवाच । लक्ष्म्या सह-ततो विष्णुस्तत्रागात् कृपयान्वितः । आश्वासयन्नलक्ष्मीं तामिदं वाक्यमथाब्रवीत् । विष्णुरुवाच । अश्वत्थवृक्षमासाद्य सदाऽलक्ष्मि! स्थिरा भव । ममांशसम्भवोह्येष आवासस्ते सया कृतः । मन्दवारे सदा नूनं लक्ष्मीरत्रागमिष्यति । अस्पृश्योऽसौ भवेत्तस्मात् मन्दवारं विनाकिल” ।दीपान्वितामावस्यायां तत्पूजाविधानं मन्त्रलिङ्गात्यथा “अलक्ष्मीस्त्वं कुरूपासि कुत्सितस्थानवासिनि! ।सुखरात्रौ मया दत्तां गृह्ण पूजाञ्च शाश्वतीम् । दारिद्र्यकलहप्रिये देवि! त्वं धननाशिनी । याहि शत्रोगृऽहंनित्यं स्थिरा तत्र भविष्यसि । यदि त्वं मे महाभागे!प्रीता भवसि सर्व्वदा । पुत्रबन्धुकलत्रेषु कदाचिन्नागमिष्यसि । गच्छत्वं मन्दिरं शत्रोर्गृहीत्वा चाशुभं मम ।मदाश्रयं परित्यज्य स्थिता तत्र भविष्यसि” । किञ्च ।“एवं गते निशीथे तु नारीभिः स्वगृहाङ्गनात् । अलक्ष्मीश्चवहिष्कार्य्या अमन्त्रञ्च यथाविधि” इति कृत्यतत्त्वार्णवधृतब्रह्मपुराणम् । “एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्द्धलोचने ।तावन्नगरनारीभिः शूर्पडिण्डिमवादनैः । निष्कास्यते प्रहृ-ष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहाङ्गनात्” इति मदनरत्नधृतञ्च ।“ग्रहकुष्माण्डखेटाद्याः कालकर्णीशिशुग्रहाः” काशी०