| YouTube Channel

कार्त्तिकः (kArttikaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कार्त्तिकः,
पुं,
 (कृत्तिकानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्रमासे इति पाक्षिको अण् ।) वैशाखादिद्वादशमासान्तर्गतसप्तममासः । कृत्तिकानक्षत्रयुक्तापौणमासी यत्र मासे सः । अयं तुलास्थरविप्रा-रब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तरूपगुख्यचान्द्रः । सौ-रस्तु तुलाराशिस्थरविककालः । इति स्मृतिः ॥
तत्पर्य्यायः । बाहुलः २ ऊर्ज्जः ३ कार्त्तिकिकः ४ ।इत्यमरः । १ । १७ ॥
कौमुदः ५ । इति शब्द-रत्नावली ॥
* ॥
अथ कार्त्तिककृत्यम् ।पद्मपुराणे ।“तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते” ।तत्र संकल्पः अरुणोदयकाले मज्जनं कृत्वाचम्यओँ तत्सदद्य कार्त्तिके मासि अमुकपक्षे अमुक-तिथावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुक-गोत्रः श्री अमुकदेवशर्म्मा श्रीविष्णुप्रीतिकामःप्रातःस्नानमहं करिष्ये इति संकल्प्य यथोक्तवि-धिना इतिकर्त्तव्यतां विधाय --“ओँकार्त्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्द्दन ! ।प्रीत्यर्थं तव देवेश ! दामोदर ! मया सह” ॥
इति स्नायात् । मया लक्ष्म्या । प्रतिदिनसंकल्पेतु आरभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं इति नवक्तव्यम् । किन्तु मासीत्यनन्तरं तुलास्थरवा-वित्यधिकं वक्तव्यम् । चान्द्रस्नानवाक्यन्तु वैशाख-कृत्ये अनुसन्धेयम् । तथा वायुपुराणे ।“यदीच्छेद्विपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्य्यग्रहोपमान् ।कार्त्तिकं सकलं व्याप्य प्रातःस्नायी भवेन्नरः” ॥
* ॥
तथा च गारुडे ।“गवामयुतदानेन यत् फलं लभते खग ! ।तुलसीपत्रकैकेन तत् फलं कार्त्तिके स्मृतम्” ॥
ओँअद्येत्यादि तुलसीपत्रकैकसमसंख्यायुतधेनु-दानजन्यफलसमफलप्राप्तिकामः एतानि तुलसी-पत्राणि श्रीविष्णवेऽहं ददे । इत्यभिलप्य एतानितुलसीपत्राणि श्रीविष्णवे नमः । इत्यनेनदद्यात् ॥
* ॥
ब्रह्माण्डपुपाणे ।“विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकम् ।अग्निष्टोमसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः ॥
ओँदामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह ।प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे” ॥
लोलया लक्ष्म्या ।“इति मन्त्रेण यो दद्यात् प्रदीपं सर्पिरादिना ।आकाशे मण्डपे वापि स चाक्षयफलं लभेत्” ॥
स्नानवत् । ओँअद्येत्यादि अमुकतिथावारभ्य तुला-स्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्म्माअक्षयदीपदानफलप्राप्तिकामः श्रीविष्णुप्रीतिकामोवा आकाशे मण्डपे वापि श्रीविष्णवे दीपदान-महं करिष्ये । इति संकल्प्य दामोदरायेत्यादिनादद्यात् । द्वितीयादिदिने ओँदामोदरायेत्यनेनेतिविशेषः । विष्णुगृहे तु । ओँअद्येत्यादि अमुकति-थावारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रो-ऽमुकदेवशर्म्माअग्निष्टोमसहस्रजन्यफलसमफलप्रा-प्तिकामः श्रीविष्णप्रीतिकामो वा श्रीविष्णुवेश्मनिश्रीविष्णवे दीपदानमहं करिष्ये । इति संकल्प्यओँ दामोदरायेत्यादिना दद्यात् । द्वितीयादिदिनेओँ दामोदरायेत्यनेनेति विशेषः ॥
* ॥
हविष्यान्नादौ तु ब्रह्मपुराणे ।“व्रतोपवासनियमैः कार्त्तिको यस्य गच्छति ।देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमं पदम्” ॥
तत्र अद्येत्यादि अमुकतिथावारभ्य तुलास्थरविंयावत् प्रत्यहं अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्म्मा वैमा-निकदेवत्वभवनपूर्व्वकपरमपदप्राप्तिकामः श्रीवि-ष्णुप्रीतिकामो वा हविष्येतरभोजननिवृत्तिमहंकरिष्ये । इत्यादिवाक्ये विशेषः । एवं फलाहारा-दावपि ॥
* ॥
हविष्यद्रव्याणि च ।“हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवाः ।कलायकङ्गुनीवारा वास्तूकं हिलमोचिका ॥
यष्टिका कालशाकञ्च मूलकं केमुकेतरत् ।लवणे सैन्धवसामुद्रे गव्ये च दधिसर्पिषी ॥
पयोऽनुद्धृतसारञ्च पनसाम्रहरीतकी ।तिन्तिडी जीरकञ्चैव नागरङ्गञ्च पिप्पली ॥
कदली लवली धात्री फलान्यगुडमैक्षवम् ।अतैलपक्वं मुनयो हविष्यान्नं विदुर्ब्बुधाः” ॥
हैमन्तिकमित्यभिधायागस्त्यसंहितायाम् ।“नारिकेलफलञ्चैव कदलीं लवलीन्तथा ।आम्रमामलकञ्चैव पनसञ्च हरीतकीम् ॥
व्रतान्तरप्रशस्तञ्च हविष्यं मन्वते बुधाः” ।अत्र च आरब्धव्रतोपवासादौ फलजलादिभक्षण-मप्याहतुरुद्योगपर्व्ववौधायनौ ।“अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।हविर्ब्राह्मणकास्या च गुरोर्व्वचनमौषधम्” ॥
* ॥
फलाहारादावपि तुलसीराहित्ये दोषमाह ।“तुलसीं विना या क्रियते न पूजास्नानं न तद्यत् तुलसीं विना कृतम् ।भुक्तं न तद्यत् तुलसीविवर्ज्जितंपीतं न तद्यत्तुलसीविवर्ज्जितम्” ॥
* ॥
नारदीये ।“न मात्स्य भक्षयेन्मांसं न कौर्म्मं नान्यदेव हि ।चण्डालो जायते राजन् कार्त्तिके मांसभक्षणात्” ॥
तथा च महाभारते ।“कौमुदन्तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप ! ।वर्ज्जयेत् सर्व्वमांसानि धर्म्मो ह्यत्र विधीयते” ॥
कौमुदं कार्त्तिकम् । कार्त्तिकमधिकृत्य ब्रह्म-पुराणम् ।“एकादश्यादिषु तथा तासु पञ्चसु रात्रिषु ।दिने दिने च स्नातव्यं शीतलासु नदीषु च ।वर्ज्जितव्या तथा हिंसा मांसभोजनमेव च” ॥
ततश्च मांसभोजननिषेघे कार्त्तिकमासतत्शुक्ल-पक्षतदेकादश्यादिपञ्चदिनानि शक्ताशक्तभेदात्पापतारतम्याद्वा निषिद्धानि ।“कार्त्तिके शौकरं मांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्म्मतिः ।षष्ठिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते” ॥
ओल-पटोलकदम्बवृन्ताककांस्यसन्धिजानि वर्ज्जयेत् ।“पटोलानि फदम्बानि वृन्ताकसहितानि च ।भुञ्जानः कार्त्तिके मासि याददाहूतनारकी” ॥
* ॥
भूतचतुर्द्दशीकृत्यं तत्शब्दे द्रष्टव्यम् । तत्र दीप-दाने विशेषो सथा, --“ततः प्रवोषसमये दीपान्दद्यात् प्रयत्नतः ।ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेषु च ।कूटागारेषु चैत्येषु गुहासु च नदीषु च” ॥
दीपदानमन्त्रः ।“ओँनमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्म्माय विष्णवे ।नमो धर्म्माय रुद्राय कान्तारपतये नमः” ॥
* ॥
दीपान्विताकृत्यं तत्शब्दे द्रष्टव्यम् । तत्र विशेषोयथा । तत्र बालातुरवृद्धव्यतिरेकेण दिवा नभोक्तव्यम् । तत्र पार्व्वणश्राद्धं कृत्वा प्रदोषे प्राची-नावीती दक्षिणामुखो ज्वलदुल्काम् ।“ओँ शस्त्राशस्त्रहतानाञ्च भुतानां भूतदर्शयोः ।उज्ज्वलज्योतिषा देहं दहेयं व्योमवह्निना” ॥
इत्यनेन गृह्णीयात् ।“ओँ अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम ।उज्ज्वलज्योतिषा दग्धास्ते यान्तु परमां गतिम्” ॥
इत्यनेन भूमौ स्थापयेत् ।“ओँ यमलोकं परित्यज्य आगता ये महालये ।उज्ज्वलज्योतिषा वर्त्म प्रपश्यन्तो व्रजन्तु ते” ॥
इत्यनेन पितॄन् विसर्ज्जयेत् । यद्येवं पूर्व्वदिन एवप्रदोषव्यापिन्यमावास्या तदा पूर्व्वदिन एव श्राद्ध-मकृत्वापि उल्कादानं कर्त्तव्यम् । आचारात्पञ्चभूतोपाख्यानञ्च श्रोतव्यम् । उभयतः प्रदोष-व्याप्तौ परदिन एव युग्मात् । उभयतः प्रदोषा-प्राप्तावपि उल्कादानं परदिने पार्व्वणानुरोधात् ।अत्रैव पूर्व्वदिने लक्ष्मी रात्रौ पूज्या ।“अमावस्या यदा रात्रौ दिवाभागे चतुर्द्दशी ।पूजनीया तदा लक्ष्मीर्व्विज्ञेया सुखरात्रिका” ॥
इति वचनात् । लक्ष्मीपूजाविषयेऽप्येवं व्यवस्था ।ततो गृहमध्ये उत्तराभिमुखो लक्ष्मीं पूजयेत् ।ततः स्वस्तिवाचनपूर्व्वकं ओँ सूर्य्यः सोम इतिओँ तद्विष्णोरिति च पठित्वा तिलपुष्पजलान्या-दाय ओँ तत्सदित्युच्चार्य्य ओँ अद्येत्यादि अमुक-गोत्रोऽमुकदेवशर्मा परमविसूतिलाभकामो लक्ष्मी-पूजनमहं करिष्ये । इति संकल्प्य शालम्रामेघटादिस्थजले वा भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा लक्ष्मीं-पूजयेत् । तद्यथा । ओँ पाशाक्षमालिकाम्भोजइत्यादिना ध्यात्त्वां । ओँ भूर्मुवःस्वर्म्मह । लक्ष्मि !इहागच्छ इत्याद्यावाह्य एतत्पाद्यं ओँ लक्ष्म्यै नमः ।एवमर्घ्याचमनीयगन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यपुनराचम-नीयताम्बूलादि प्रत्येकं दद्यात् ।“ओँ नमस्ते सर्व्वदेवानां वरदासि हरिप्रिये ! ।या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूयात्त्वदर्च्चणात्” ॥
इत्यनेन पुष्पाञ्जलित्रयं दत्त्वा प्रणमेत् ।ओँ विश्वरूपस्य भार्य्यासि पद्मे पद्मालये ! शुभे ! ।सर्व्वतः पाहि मां देवि महालक्ष्मि ! नमोऽस्तुते” ॥
ततः । “सुखरात्र्याः प्रदोषे तु कुवेरं पूजयन्ति ये” ॥
इति रुद्रधरवचनात् । कुवेरमपि पाद्यादिभिःपूजयेत् ।“ओँ धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च ।भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः” ॥
इति पठित्वा । ओँ कुवेराय नम इति त्रिः पूज-येत् । ततो गृहादिषु दीपान्दद्यात् । तत्र मन्त्रः ।ओँ अग्निज्योती रविज्योतिश्चन्द्रज्योतिस्तथैव च ।उत्तमः सर्व्वज्योतीनां दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ततो ब्राह्मणान् बन्धूंश्च भोजयित्वा स्वयं भुञ्जीत ।तत्र प्रत्यूषे भविष्योक्तं कर्म्म कर्त्तव्यम् । गोरोचना-तिलकधारणं प्रदीपवन्दनं कृत्वा लक्ष्मीं त्रिः पूज-येत् ॥
तत्र मन्त्रः ।“ओँ विश्वरूपस्य भार्य्यासि पद्मे पद्मालये ! शुभे ! ।मलालक्ष्मि ! नमस्तुभ्यं सुखरात्रिं कुरुष्व मे ॥
वर्षाकाले महाघोरे यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।सुखरात्रि ! प्रभातेऽद्य तन्मे लक्ष्मीर्व्यपोहतु ॥
या रात्रिः सर्व्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता ।सम्बत्सरप्रिया या च सा ममास्तु सुमङ्गला ॥
माता त्वं सर्व्वलोकानां देवानां सृष्टिसम्भवा ।आख्याता भूतले देवि ! सुखरात्रि ! नमोऽस्तु ते” ॥
ओँ लक्ष्म्यै नमः इति त्रिः पूजयेत् ॥
अन्यत् सुख-रात्रिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथ द्यूतप्रतिपत् । तत्र प्रभाते अक्षक्रीडादिकंकार्य्यम् । तत्र जयेवर्षं शुभम् । पराजये वर्षम-शुभम् । ततः संकल्प्य शालग्रामे जले वा एतत्पाद्यं ओँ बलये नमः । इत्यादि संपूज्य ।“ओँ बलिराज ! नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो ! ।भविष्येन्द्र सुराराते ! पूजेयं प्रतिगृह्यताम्” ॥
अनेन पुष्पाञ्जलित्रयं दद्यात् ।“यो यो यादृशभावेन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर ! ।हर्षदैन्यादिना तेन तस्य वर्षं प्रयाति हि” ॥
तथा ।“महापुण्या तिथिरियंबलिराज्यविवर्द्धिनी ।स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिकेऽस्यां तिथौ भवेत् ॥
* ॥
अथ भ्रातृद्वितीया । तत्राष्टधाविभक्तदिनपञ्चम-यामार्द्धप्राप्तायां द्वितीयायां उभयादने तथाचेत्परदिने कृत्यं युग्मात् । तत ओँ तत्सदि-त्युच्चार्य्य ओँ अद्येत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्म्मास्वरक्षणकामो यमादिपूजनमहं करिष्ये । इतिसंकल्प्य शालग्रामे घटादिस्थजले वा पूजयेत् ।एतत् पाद्यं ओँ यमाय नमः । एवं क्रमेण संपूज्य ।“एह्येहि मार्त्तण्डज ! पाशहस्त !यमान्तकालोकधरामरेश ! ।भ्रातृद्वितीयाकृतदेवपूजांगृहाण चार्घ्यं भगवन्नमस्ते” ॥
इदमर्घ्यं ओँ यमाय नमः तत आचमनीयादिकंदत्त्वा प्रणमेत् ।“ओँ धर्म्मराज ! नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज ! ।पाहि मां किङ्करैः सार्द्धं सूर्य्यपुत्त्र ! नमोस्तु ते” ॥
तत ओँ चित्रगुप्ताय नमः । इत्यनेन पूजयेत् । ततओँ यमदूतेभ्यो नमः । इत्यनेन पाद्यादिभिःपूजयेत् । यमुनाञ्च पाद्यादिभिः संपूज्य प्रणमेत् ।“ओँ यमस्वसर्नमस्तेऽस्तु यमुने ! लोकपूजिते ।वरदा भव मे नित्यं सूर्य्यपुत्त्रि ! नमोऽस्तु ते” ॥
ततो भ्रातृभोजनकाले अन्नादिकं दत्त्वा भगिनीपठेत् ।“भ्रातस्तवानुजाताहं भुङ्क्ष्व भक्तमिदं शुभम् ।प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः” ॥
ज्येष्ठा चेत् तवाग्रजाताहमिति वदेत् । ततःपुष्टिकामो भ्राता भुञ्जीत । “यत्नेन भगिनीह-स्तात् भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं” इति वचनात् ॥
* ॥
विष्णूत्थानं उत्थानैकादशीशब्दे द्रष्टव्यम् । तत्रकार्त्तिकशुक्लैकादश्यादितिथिपञ्चके वकपञ्चकम् ।“वकोऽपि तत्र नाश्नीयान्मत्स्यञ्चैव कदाचन” ।इति वचनात् ॥
कार्त्तिक्यां गोदानादौ फलाधि-क्यम् । “कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत्” । इति वच-नात् । इति कृत्यतत्त्वम् ॥
* ॥
* ॥
अपि च ।अथं कार्त्तिकव्रतनित्यता । स्कान्देब्रह्मनारदसंवादे ।“दुष्प्राप्यं प्राप्य मानुष्यं कार्त्तिकोक्तं चरेन्न हि ।धर्म्मं धर्म्मभृतां श्रेष्ठ ! स मातृपितृघातकः ॥
अव्रतेन क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम् ।तिर्य्यग्योनिमवाप्नोति सर्व्वधर्म्मवहिष्कृतः ॥
स ब्रह्महा स गोघ्नश्च स्वर्णस्तेयी सदानृती ।न करोति मुनिश्रेष्ठ ! यो नरः कार्त्तिके व्रतम् ॥
विधवा च विशेषेण व्रतं यदि न कार्त्तिके ।करोति मुनिशार्दूल ! नरकं याति सा ध्रुवम् ॥
व्रतन्तु कांर्त्तिके मासि यदा न कुरुते गृही ।इष्टापूर्त्तं वृथा तस्य यावदाहूतनारकी ॥
संप्राप्ते कार्त्तिके मासे द्विजो व्रतपराङ्मुखः ।भवन्ति विमुखाः सर्व्वे तस्य देवाः सवासवाः ॥
इष्ट्वा च तहुभिर्यज्ञैः कृत्वा श्राद्धशतानि च ।स्वर्गं नाप्नोति विप्रेन्द्र ! अकृत्वा कार्त्तिके व्रतम् ॥
यतिश्च विधवा चैव विशेषेण वनाश्रमी ।कार्त्तिके नरकं यान्ति अकृत्वा वैष्णवं व्रतम् ॥
वेदैरधीतैः किं तस्य पुराणपठनैश्च किम् ।कृतं यदि न विप्रेन्द्र ! कार्त्तिके वैष्णवं व्रतम् ॥
जन्मप्रभृति यत्पुण्यं विधिवत्समुपार्ज्जितम् ।भस्मी भवति तत्सर्व्वमकृत्वा कार्त्तिके व्रतम् ॥
यद्दत्तञ्च परं जप्तं कृतञ्च सुमहत्तपः ।सर्व्वं विफलतामेति अकृत्वा कार्त्तिके व्रतम् ॥
सप्तजन्मार्ज्जितं पुण्यं वृथा भवति नारद ! ।अकृत्वा कार्त्तिके मासि वैष्णवं व्रतमुत्तमम् ॥
पापभूतास्तु ते ज्ञेया लोके मर्त्या महामुने ! ।वैष्णवाख्यं व्रतं यैस्तु न कृतं कार्त्तिके शुभम्” ॥
किञ्च ।“अकृत्वा नियमं विष्णोः कार्त्तिकं यः क्षिपेन्नरः ।जन्मार्ज्जितस्य पुण्यस्य फलं नाप्नोति नारद !” ॥
किञ्च ।“नियमेन विना चैव यो नयेत् कार्त्तिकं मुने ! ।चातुर्म्मास्यं तथा चैव ब्रह्महा स कुलाधमः” ॥
किञ्च ।“पिण्डदानं पितॄणाञ्च पितृपक्षे न वै कृतम् ।व्रतं न कार्त्तिके मासि श्रावण्यामृषितर्पणम् ॥
चैत्रे नान्दोलितो विष्णुर्म्माघस्नानं न सज्जले ।न कृता मर्द्दकी पुष्ये श्रावणे रोहिणाष्टमी ॥
सङ्गमे न कृता येन द्वादशी श्रवणान्विता ।कुत्र यास्यन्ति ते मूढा नाहं जानामि नारद !” ॥
पाद्मे च । श्रीसौनकादिमुनिगणसंवादे ।“मानुषः कर्म्मभूमौ यः कार्त्तिकं नयते मुधाचिन्तामणिं करे प्राप्य क्षिपते कर्द्दमाम्बुनि ॥
नियमेन विना विप्राः कार्त्तिकं यः क्षिपेन्नरः ।कृष्णः पराङ्मुखस्तस्य यस्मादूर्ज्जोऽस्य वल्लभः” ॥
* ॥
तत्र विशेषेण स्नानदानादिसत्कर्म्मनित्यता ।स्कान्दे तत्रैव ।“यैर्न्न दत्तं हुतं जप्तं न स्नानं न हरेर्व्रतम् ।न कृतं कार्त्तिके पुत्त्र ! द्विजास्ते वै नराधमाः” ।किञ्च ।“यैन्न दत्तं हुतं जप्तं कार्त्तिके न व्रतं कृतम् ।तेनात्मा हारितो नूनं न प्राप्तं प्रार्थितं फलम्” ।किञ्च ।“संप्राप्ते कार्त्तिके मासि ये रता न जनार्द्दने ।तेषां सौरिपुरे वासः पितृभिः सह नारद” ॥
किञ्च ।“कार्त्तिके नार्च्चितो यैस्तु भक्तिभावेन केशवः ।नरकं ते गमिष्यन्ति यमदूतैस्तु यन्त्रिताः ॥
जन्मकोटिसहस्रैस्तु मानुष्यं प्राप्य दुर्ल्लभम् ।कार्त्तिके नार्च्चितो विष्णुर्हारितं तेन जन्म वै ॥
विष्णोः पूजा कथा विष्णोर्वैष्णवानाञ्च दर्शनम् ।न भवेत् कार्त्तिके यस्य हन्ति पुण्यं दशाब्दिकम्” ॥
अथ कार्त्तिकमाहात्म्यम् । स्कान्दे ।“कार्त्तिकस्य तु माहात्म्यं प्राक् सामान्येन लिख्यते ।ततो विशेषतस्तत्र कर्म्म देशादिभेदतः” ॥
अथ सामान्यतः स्कान्दे तत्रैव ।“कार्त्तिकस्य तु मासस्य कोट्यंशेनापि नार्हति ।सर्व्वतीर्थेषु यत् स्नानं सर्व्वदानेषु यत् फलम् ॥
एकतः सर्व्वतीर्थानि सर्व्वे यज्ञा सदक्षिणाः ।एकतः पुष्करे वासः कुरुक्षेत्रे हिमाचले ॥
मेरुतुल्यसुवर्णानि सर्व्वदानानि चैकतः ।एकतः कार्त्तिको वत्स ! सर्व्वदा केशवप्रियः ॥
यत् किञ्चित् क्रियते पुण्यं विष्णुमुद्दिश्य कार्त्तिकेतदक्षयं भवेत्सर्व्वं सत्योक्तं तव नारद ! ॥
कार्त्तिकं खलु वै मासं सर्व्वमासेषु चोत्तमम् ।पुण्यानां परमं पुण्यं पावनानाञ्च पावनम् ॥
यथा नदीनां विप्रेन्द्र शैलानाञ्चैव नारद ! ।उदधीनाञ्च विप्रर्षे ! क्षयो नैवोपपद्यते ॥
पुण्यं कार्त्तिकमासे तु यत् किञ्चित् क्रियते मुने ! ।न तस्यास्ति क्षयो ब्रह्मन् पापस्याप्येवमेव च ॥
न कार्त्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् ।न वेदसदृशं शास्त्रं न तीर्थं गङ्गया समम् ॥
कार्त्तिकः प्रवरो मासो वैष्णवानां प्रियः सदा ।कार्त्तिकं सकलं यस्तु भक्त्या सेवेत वष्णवः ॥
पितॄनुद्धरते सर्व्वान् नरकस्थान् महामुने” ! ।पाद्मे च तत्रैव ।“द्वादशस्वपि मासेषु कार्त्तिकः कृष्णवल्लभः ।तस्मिन् संपूजितो विष्णुरल्पकैरप्युपायनैः ॥
ददाति वैष्णवं लोकमित्येवं निश्चितं मया ।यथा दामोदरो भक्तवत्सलो विदितो जनैतस्यायन्तादृशो मासः स्वल्पमप्युरुकारकः ।दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ॥
तत्रापि दुर्ल्लभः कालः कार्त्तिको हरिवल्लभः ।दीपेनापि हि यत्रासौ प्रीयते हरिरीश्वरः ॥
सुगतिञ्च ददात्येव परदीपप्रबोधनात्” ॥
* ॥
अथ व्रतमाहात्म्य स्कान्दे तत्रैव ।“व्रतानामिह सर्व्वेषामेकजन्मानुगं फलम् ।कार्त्तिके तु व्रतस्योक्तं फलं जन्मशतानुगम् ॥
अक्रूरतीर्थे विप्रेन्द्र ! कार्त्तिक्यां समुपोष्य च ।स्नात्वा यत् फलमाप्नोति तच्छ्रुत्वा वैष्णवं व्रतम् ॥
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करेऽर्ब्बुदे ।गत्वा यत् फलमाप्नोति व्रतं कृत्वा तु कार्त्तिके ॥
अनिष्ट्वा च सदा यज्ञैर्न कृत्वा पितृभिः स्वधाम् ।व्रतेन कार्त्तिके मासि वैष्णवन्तु पदं व्रजेत् ॥
प्रवृत्तानाञ्च भक्ष्याणां कार्त्तिके नियमे कृते ।अवश्यं कृष्णरूपत्वं प्राप्यते मुक्तिदं शुभम्” ॥
किञ्च ।“ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रो वा मुनिसत्तम ! ।वियोनिं न व्रजत्येव व्रतं कृत्वा तु कार्त्तिके” ॥
किञ्च ।“कार्त्तिके मुनिशार्दूल ! स्वशक्त्या वैष्णवं व्रतम् ।यः करोति यथोक्तन्तु मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ॥
सुपुण्ये कार्त्तिके मासि देवर्षिपितृसेविते ।क्रियमाणे व्रते नॄणां स्वल्पेऽपि स्यान्महाफलम्” ॥
* ॥
अथ कर्म्मविशेषमाहात्म्यम् । स्कान्दे तत्रैव ।“दानं दत्तं हुतं जप्तं तपश्चैव तथा कृतम् ।तदक्षयफलं प्रोक्तं कार्त्तिके च द्विजोत्तम” ! ॥
किञ्च ।“यत् किञ्चित् कार्त्तिके दत्तं विष्णुमुद्दिश्य मानवैः ।तदक्षयं लभ्यते वै अन्नदानं विशेषतः” ॥
किञ्च ।“यस्तु सम्बत्सरं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते ।कार्त्तिके स्वस्तिकं कृत्वा सममेतन्न संशयः ॥
कार्त्तिके या करोत्येवं केशवालयमण्डलम् ।स्वर्गस्था शोभते सा तु कपोती पक्षिणी यथा ॥
यः करोति नरो नित्यं कार्त्तिके पत्रभोजनम् ।न स दुर्गतिमाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ॥
जन्मप्रभृति यत्पापं मानवैश्च कृतं भवेत् ।तत्सर्व्वं नाशमाप्नोति ब्रह्मपत्रेषु भोजनात् ॥
सर्व्वकामफलं तस्य सर्व्वतीर्थफलं लभेत् ।न वापि नरकं पश्येत्ब्रह्मपत्रेषु भोजनात् ॥
ब्रह्म चैष स्मृतः साक्षात् पलाशः सर्व्वकामदः ।मध्यमं वर्ज्जितं पत्रं शूद्रस्य मुनिसत्तम ! ॥
भुञ्जन्नरकमाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ।तिलदानं नदीस्नानं सत्कथा साधुसेवनम् ॥
भोजनं ब्रह्मपत्रेष कार्त्तिके मुक्तिदायकम् ।जागरं कार्त्तिके मासि यः करोत्यरुणोदये ॥
दामोदराग्रे विप्रेन्द्र ! गोसहस्रफलं लभेत् ! ।जागरं पश्चिमे यामे यः करोति महामुने ! ॥
कार्त्तिके सन्निधौ विष्णोस्तत्पदं करसंस्थितम् ।साधुसेवा गवां ग्रासः कथा विष्णोरथार्च्चनम् ।जागरः पश्चिमे यामे दुर्ल्लभः कार्त्तिके कलौ” ॥
किञ्च ।“जलधेनुसहस्रञ्च वृषसंस्थे दिवाकरे ।तोयं दत्त्वा यदाप्नोति स्नानं कृत्वा तु कार्त्तिके ॥
सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे ।सूर्य्यवारेण यत्स्नानं तदेकाहेन कार्त्तिके ॥
पितॄनुद्दिश्य यद्दत्तं कार्त्तिके कृष्णवल्लभे ।अन्नोदकं मुनिश्रेष्ठ ! अक्षयं जायते नृणाम्” ॥
* ॥
किञ्च ।“गीतशास्त्रविनोदेन कार्त्तिकं यो नयेन्नरः ।न तस्य पुनरावृत्तिर्मया दृष्टा कलिप्रिय !” ॥
किञ्च ।“प्रदक्षिणञ्च यः कुर्य्यात् कार्त्तिके विष्णुसद्मनि ।पदे पदेऽश्वमेधस्य फलभागी भवेन्नरः ॥
गीतं वाद्यञ्च नृत्यञ्च कार्त्तिके पुरतो हरेः ।यः करोति नरो भक्त्या लभते चाक्षयं फलम् ॥
हरेर्नाम सहस्राख्यं गजेन्द्रस्य च मोक्षणम् ।कार्त्तिके पठते यस्तु पुनर्जन्म न विद्यते ॥
कार्त्तिके पश्चिमे यामे स्तवं गानं करोति यः ।वसते श्वेतद्वीपे तु पितृभिः सह नारद ! ॥
नैवेद्यदानेन तु हरेः कार्त्तिके यवसंख्यया ।युगानि वसते स्वर्गे तावन्ति मुनिसत्तम ! ॥
अगुरुन्तु सकर्पूरं यो दहेत् केशवाग्रतः ।कार्त्तिके तु मुनिश्रेष्ठ ! युगान्ते न पुनर्भवः” ॥
किञ्च ।“नियमेन कथां विष्णोर्ये शृण्वन्ति च भाविताः ।श्लोकार्द्ध्वं श्लोकपादं वा कार्त्तिके गोशतं फलम् ॥
सर्व्वधर्म्मान् परित्यज्य कार्त्तिके केशवाग्रतः ।शास्त्रस्योच्चारणं पुण्यं श्रोतव्यञ्च महामुने ! ॥
श्रेयसा लोभबुद्ध्या वा यः करोति हरेः कथाम् ।कार्त्तिके मुनिशार्दूल ! कुलानां तारयेच्छतम् ॥
नित्यं शास्त्रविनोदेन कार्त्तिकं यः क्षिपेन्नरः ।निर्द्दहेत् सर्व्वपापानि यज्ञायुतफलं लभेत् ॥
न तथा तुष्यते दानैर्न यज्ञैर्गोगजादिकैः ।यथाशास्त्रकथालापैः कार्त्तिके मधुसूदनः ॥
कार्त्तिके मुनिशार्दूल ! यः शृणोति हरेः कथाम् ।स निस्तरति दुर्गाणि जन्मकोटिशतानि च ॥
यः पठेत् प्रयतो नित्यं श्लोकं भागवतं मुने ! ।अष्टादशपुराणानां कार्त्तिके फलमाप्नुयात्” ॥
किञ्च ।“सर्व्वान् धर्म्मान् परित्यज्य इष्टापूर्त्तादिकान्नरः ।कार्त्तिके परया भक्त्या वैष्णवैः सह संवसेत्” ॥
पाद्मे च तत्रैव ।“कार्त्तिके भूमिशायी यो ब्रह्मचारी हविष्यभुक् ।पलाशपत्रे भुञ्जानो दामोदरमथार्च्चयेत् ॥
स सर्व्वपातकं हित्वा वैकुण्ठे हरिसन्निधौ ।मोदते विष्णुसदृशो भजनानन्दनिर्वृतः” ॥
किञ्च ।“कार्त्तिकं सकलं मासं प्रांतःस्नायी जितेन्द्रियः ।जपन् हविष्यभुक् दान्तः सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
कार्त्तिकन्तु नरो मासं यः कुर्य्यादेकभोजनम् ।शूरश्च बहुवीर्य्यश्च कीर्त्तिमांश्च स जायते” ॥
किञ्च ।“पलाशपत्रभोजी च कार्त्तिके पुरुषो नरः ।निष्पापः स्यात्तु नैवेद्यं हरेभुक्त्वा विमुच्यते ॥
मध्यस्थमैश्वरं पत्रं वर्जयेद्ब्राह्मणेतरः” ।किञ्च ।“अपराधसहस्राणि पातकानि महान्त्यपि ।क्षमतेऽस्य हरिर्द्देवः पूजितः कार्त्तिके प्रभुः ॥
नैवेद्यं पायसं विष्णोः प्रियं खण्डं घृतान्वितम् ।विभज्य तच्च भुञ्जानो यज्ञसाम्यं दिने दिने” ॥
तत्रैव श्रीकृष्णसत्या संवादे ।“स्नानं जागरणं दीपं तुलसीवनपालनम् ।कार्त्तिके ये प्रकुर्व्वन्ति ते नरा विष्णुमूर्त्तयः ॥
इत्थं दिनत्रयमपि कार्त्तिके ये प्रकुर्व्वते ।देवानामपि ते वन्द्याः किंयैराजन्मतत् कृतम्” ॥
* ॥
तत्रैव कार्त्तिकव्रताङ्गानि ।“हरिजागरणं प्रातःस्नानं तुलसिसेवनम् ।उद्यापनं दीपदानं व्रतान्येतानि कार्त्तिके” ॥
किञ्च ।“पञ्चभिर्व्रतकैरेभिः सम्पूर्णं कार्त्तिके व्रती ।फलमाप्नोति तत् प्रोक्तं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥
विष्णोः शिवस्य वा कुर्य्यादालये हरिजागरम् ।कुर्य्यादश्वत्थमूले वा तुलसीनां वनेषु च ॥
आपद्गतो यदाप्यम्भो न लभेत् सवनाय सः ।व्याधितो वा पुनः कुर्य्याद्विष्णोर्न्नामापमार्ज्जनम् ॥
उद्यापनविधिं कर्त्तुमशक्तो यो व्रते स्थितः ।ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या व्रतसम्पूर्णहेतवे ॥
अशक्तो दीपदानस्य परदीपान् प्रबोधयेत् ।तेषां वा रक्षणं कुर्य्याद्वातादिभ्यः प्रयत्नतः ॥
अभावे तुलसीनाञ्च पूजयेद्वैष्णवं द्विजम् ।सर्व्वाभावे व्रती कुर्य्याद्ब्राह्मणानां गवामपि ॥
सेवां वा बोधिवटयोर्व्रतसम्पूर्णहेतवे” ॥
* ॥
अथ दीपदानमाहात्म्यम् । स्कान्दे तत्रैव ।“कृत्वा कोटिसहस्राणि पातकानि बहून्यपि ।निमेषार्द्धेनदीपस्य विलयं यान्ति कार्त्तिके” ॥
किञ्च ।“शृणु दीपस्य माहात्म्यं कार्त्तिके केशवप्रियम् ।दीपदानेन विप्रेन्द्र ! न पुनर्जायते भुवि ॥
रविग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्म्मदायां शशिग्रहे ।तत् फलं कोटिगुणितं दीपदानेन कार्त्तिके ॥
घृतेन दीपको यस्य तिलतैलेन वा पुनः ।ज्वलते मुनिशार्दूल ! अश्वमेधेन तस्य किम् ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं शौचहीनं जनार्द्दने ।सर्व्वं सम्पूर्णतां याति कार्त्तिके दीपदानतः ॥
तेनेष्टं क्रतुभिः सर्व्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् ।दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
तावद्गर्ज्जन्ति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले ।यावन्न ज्वलते ज्योतिः कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
श्रूयते चापि पितृभिर्गाथा गीता पुरा द्विज ! ।भविष्यति कुलेऽल्माकं पितृभक्तः सुतो भुति ॥
कार्चिके दीपदानेन यस्तोषयति केशवम् ।मुक्तिं प्राप्स्यामहे नूनं प्रसादाच्चक्रपाणिनः” ॥
किञ्च ।“मेरुमन्दरमात्राणि कृत्वा पापान्यशेषतः ।दहते नात्र सन्देहो दीपदानात्तु कार्त्तिके ॥
गृहे वायतने वापि दीपं दद्याच्च कार्त्तिके ।पुरतो वासुदेवस्य महाफलविधायिनः ॥
स जातो मानुषो लोके स धन्यः स च कीर्त्तिमान् ।प्रदत्तः कार्त्तिके मासि दीपो वै मधुहाग्रतः ॥
निमिषार्द्धार्द्धमात्रेण दीपदानेन कार्त्तिके ।न तत् क्रतुशतैः प्राप्यं फलं तीर्थशतैरपि ॥
सर्व्वानुष्ठानहीनोऽपि सर्व्वपापरतोऽपि सन् ।पूयते नात्र सन्देहो दीपं दत्त्वा तु कार्त्तिके ॥
तन्नास्ति पातकं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु नारद !यन्न शोधयते दीपः कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
पुरतो वासुदेवस्य दीपं दत्त्वा तु कार्त्तिके ।प्राप्नोति शाश्वतं स्थानं सर्व्वावाधाविवर्ज्जितम् ॥
यः कुर्य्यात् कार्त्तिके मासि कर्पूरेण तु दीपकम् ।द्वादश्याञ्च विशेषेण तस्य पुण्यं वदामि ते ॥
कुले तस्य प्रसूता ये ये भविष्यन्ति नारद ! ।समतीताश्च ये केचिद् येषां सङ्ख्या न विद्यते ॥
क्रीडित्वा सुचिरं कालं देवलोके यदृच्छया ।ते सर्व्वे मुक्तिमायान्ति प्रसादाच्चक्रपाणिनः” ॥
किञ्च ।“द्यूतव्याजेन विप्रेन्द्र ! कार्त्तिके केशवालयम् ।द्योतयेद् यो महाभाग ! पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥
कार्त्तिके दीपदानन्तु कुर्य्याद् यो वैष्णवालये ।धनं पुत्त्रो यशः कीर्त्तिर्भवेत्तस्य च सर्व्वदा ॥
यथा च मथनाद्वह्निः सर्व्वकाष्ठेषु दृश्यते ।तथा च दृश्यते धर्म्मो दीपदाने न संशयः” ॥
किञ्च ।“निर्द्धनेनापि विप्रेन्द्र ! कृत्वा चैवात्मविक्रयम् ।कर्त्तव्यं दीपदानन्तु यावत् कार्त्तिकपूर्णिमा ॥
वैष्णवो न स मन्त्यव्यः संप्राप्ते कार्त्तिके मुने ! ।यो न यच्छति मूढात्मा दीपं केशवसद्मनि” ॥
नारदीये श्रीरुक्याङ्गदमोहिनीसंवादे ।“एकतः सर्व्वदानानि दीपदानानि चैकतः ।कार्त्तिके न समं प्रोक्तं दीपदो ह्यधिकः स्मृतः” ॥
पाद्मे च तत्रैव ॥
“कार्त्तिके खण्डदीपं यो ददाति हरिसन्निधौ ।दिव्यकान्तिविमानाग्रे रमते स हरेः पुरे” ॥
* ॥
अथ तत्र परदीपप्रबोधनमाहात्म्यम् ।स्कान्दे तत्रैव ।“पितृपक्षेऽन्नदानेन ज्यैष्ठाषाढे च वारिणा ।कार्त्तिके तत् फलं पुंसां परदीपप्रबोधनात् ॥
बोधनात् परदीपस्य वैष्णवानाञ्च सेवनात् ।कार्त्तिके फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥
दीयमानन्तु ये दीपं बोधयन्ति हरेर्गृहे ।परेण नृपशार्दूल ! निस्तीर्णा यमयातना ॥
न तद्भवति विप्रेन्द्र ! इष्टैरपि महामखैः ।कार्त्तिके यत् फलं प्रोक्तं परदीपप्रबोधनात् ॥
एकादश्यां परैर्द्दत्तं दीपं प्रज्वाल्य मूषिका ।मानुष्यं दुर्ल्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा” ॥
* ॥
अथ शिखरदीपमाहात्म्यम् ।स्कान्दे तत्रैव ।“यदा यदा भासयते दीपकः कलसोपरि ।तदा तदा मुनिश्रेष्ठ ! द्रवते पापसञ्चयः ॥
यो ददाति द्विंजातिभ्यो महीमुदधिमेखलाम् ।हरेः शिखरदीपस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥
यो ददाति गवां कोटिं सवत्सां क्षीरसंयुताम् ।हरेः शिखरदीपस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥
सर्व्वस्वदानं कुरुते वैष्णवानां महामुने ! ।शिखरोपरि दीपस्य कलां नार्हति षोडशीम्” ॥
किञ्च ।“यः करोति परं दीपं मूल्येनापि महामुने ! ।शिखरोपरि मध्ये च कुलानां तारयेच्छतम् ॥
विमानं ज्योतिषा दीप्तं ये निरीक्षन्ति कार्त्तिके ।केशवस्य महाभक्त्या कुले तेषां न नारकी ॥
दिवि देवा निरीक्षन्ते विष्णुदीपप्रदं नरम् ।कदा भविष्यत्यस्माकं सङ्गमः पुण्यकर्म्मणा ॥
कार्त्तिके कार्त्तिकीं यावत् प्रासादोपरि दीपकम् ।यो ददाति बुनिश्रेष्ठ ! तस्येन्द्रत्वं न दुर्ल्लभम्” ॥
* ॥
अथ तत्र दीपमालामाहात्म्यम् ।स्कान्दे तत्रैव ।“दीपपङ्केश्च रचनां सवाह्याभ्यन्तरे हरेः ।विष्णोर्विमाने कुरुते स नरः शङ्खवक्रघृत् ॥
दीपपङ्क्तेश्च रचनां कुरुते केशवालये ।तस्यालये प्रसूतानां लक्षाणां नरकं न हि ॥
विष्णोर्व्विमानं दीपाढ्यं सवाह्याभ्यन्तरे मुने ! ।दीपोद्यतकरे मार्गे तेन प्राप्तं परं पदम्” ॥
भविष्ये च ।“यः कुर्य्यात् कार्त्तिके मासि शोभनां दीपमालिकाम् ।प्रबोधे चैव द्वादश्यामेकादश्यां विशेषतः ॥
सूर्य्यायतप्रकाशस्तु तेजसा भासयन् दिशः ।तेजोराशिविमानस्थो जगदुद्योतयंस्त्विषा ॥
यावत्प्रदीपसङ्ख्या तु घृतेनापूर्य्य बोधिता ।तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते” ॥
* ॥
अथ आकाशादिदीपमाहात्म्यम् ।पाद्मे तत्रैव ।“उच्चैः प्रदीपमाकाशे यो दद्यात् कार्त्तिके नरः ।सर्व्व कुलं समुद्धृत्य विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
विष्णुकेशवमुद्दिश्य दीपं दद्यात्तु कार्त्तिके ।आकाशस्थं जलस्थञ्च शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥
धनं धान्यं समृद्धिश्च पुत्त्रवानीश्वरो गृहे ।लोचने च शुभे तस्य विद्वानपि च जायते” ॥
किञ्च ।“विप्रवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकम् ।अग्निष्टोमफलं तस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
चतुष्पथेषु रथ्यासु ब्राह्मणावसथेषु च ।वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारे गहनेषु च ॥
दीपदानाद्धि सर्व्वत्र महाफलमवाप्नुयात्” ॥
॥
*आकाशदीपदानमन्त्रः । तत्रैव ।“दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह ।प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे” ॥
अथ देशविशेषे कार्त्तिकमाहात्म्यविशेषः ॥
पाद्मे तत्रैव ।“यत्र कुत्रापि देशेऽयं कार्त्तिकः स्नानदानतः ।अग्निहोत्रसमफलः पूजायाञ्च विशेषतः ॥
कुरुक्षेत्रे कोटिगुणो गङ्गायाञ्चापि तत्समः ।ततोऽधिकः पुष्करे स्याद्द्वारकायाञ्च भार्गव ! ॥
कृष्णुसालोक्यदो मासः पूजास्नानैश्च कार्त्तिकः ।अन्याः पूर्य्यास्तत्समाना मुनयो मथुरां विना ॥
दामोदरत्वं हि हरेस्तत्रैवासीद्यतः किल ।मथुरायां ततश्चोर्ज्जो वैकुण्ठप्रीतिबर्द्धनः ।कार्त्तिको मथुरायां वै परमावधिरिष्यते ।यथा माघे प्रयागः स्याद्वैशाखे जाह्नवी यथा ॥
कार्त्तिके मथुरा सेव्या ततोत्कर्षः परो न हि ॥
मथुराया नरैरूर्ज्जे स्नात्वा दामोदरोऽर्ञ्चितः ।कृष्णरूपा हि ते ज्ञेया नात्र कार्य्या विचारणा ।दुर्ल्लमः कार्त्तिको विप्र ! मथुरायां नृणामिह ।यत्रार्ञ्चितः स्वकं रूपं मक्तेभ्यः संप्रयच्छति ॥
भुक्तिं मुक्तिं हरिर्द्दद्यादर्च्चितोऽन्यत्र सेविनाम् ।भक्तिञ्च न ददात्येष यतो वश्यकरी हरेः ॥
सा त्वञ्जसा हरैर्भक्तिर्लभ्यते कार्त्तिके नरैः ।मथुरायां सकृदपि श्रीदामोदरपूजनात् ॥
मन्त्रद्रव्यविहीनञ्च विधिहीनञ्च पूजनम् ।मन्यते कार्त्तिके देवो मथुरायां सदर्च्चनम् ॥
यस्य पापस्य युज्येत मरणान्ता हि निष्कृतिः ।तच्छद्ध्यर्थमिदं प्रोक्तं प्रायश्चित्तं सुनिश्चितम् ।कार्त्तिके मथुरायां वै श्रीदमोदरपूजनम् ॥
कार्त्तिके मथुरायां वै पूजनाद्दर्शनं ध्रुवः ।शीध्रं संप्राप्तवान् बालो दुर्ल्लभं योगतत्परैः ॥
सुलमा मथुरा भूमौ प्रत्यब्दं कार्त्तिकस्तथा ।तथापि संसरन्तीह नरा मूढा भवाम्बुधौ ॥
किं यज्ञैः किं तपोभिश्च तीर्थैरन्यैश्च सेवितैः ।कार्त्तिके मथुरायाञ्चेदर्च्च्यते राधिकाप्रियः ॥
यानि सर्व्वाणि तीर्थानि नदा नद्यः सरांसि च ।कार्त्तिके निवसन्त्यत्र माथुरे सर्व्वमण्डले ॥
कार्त्तिके जन्मसदने केशवस्य च ये नराः ।सकृत्प्रविष्टाः श्रीकृष्णं ते यान्ति परमव्ययम् ॥
परोपहासम्द्दिश्य कार्त्तिके हरिपूजया ।मथुरायां लभेद्भक्तिं किं पुनः श्रद्धया नरः” ॥
इति ॥
“इत्थं कार्त्तिककृत्यानि व्यक्तान्येव स्वतोऽभवन् ।तत्र किञ्चिद्विशेषेण तद्विधिर्लिख्यतेऽधुना” ॥
* ॥
अथ कार्त्तिककृत्यविधिः । तत्रोपक्रमकालश्चोक्तःश्रीकृष्णसत्यासवादीयकार्त्तिकमाहात्म्ये ।“आश्विनस्य तु मासस्य या शुक्लैकादशी भवेत् ।कार्त्तिकस्य व्रतानीह तस्यां कुर्य्यादतन्द्रितः ॥
नित्यं जागरणायान्ते यामे रात्रेः समुत्थितः ।शुचिर्भूत्वा प्रबोध्याथ स्तोत्रैर्नोराजयेत् प्रभुम् ॥
निशम्य वैष्णवान् धर्म्मान् वैष्णवैः सह हर्षितः ।कृत्वा गीतादिकं प्रातर्देवं नीराजयेत् पुनः ॥
नद्यादौ च ततो गत्वाचम्य सङ्कल्पमाचरेत् ।प्रभुं प्रार्थ्याथ तस्मै च दद्र्यावर्घ्यं यथाविधि ॥
तत्र सङ्कल्पमन्त्रः ।“कार्त्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्दन ! ।प्रीत्यर्थं तव देवेश दामोदर ! मया सह” ॥
प्रार्थनमन्त्रस्तु ।“तव ध्यानेन देवेश ! जलेऽस्मिन् स्नातुमुद्यतः ।त्वत्प्रसादाच्च मे पापं दामोदर ! विनश्यतु” ॥
अर्घ्यमन्त्रः ।“व्रतिनः कार्त्तिके मासि स्नातस्य विधिवन्मम” ।अर्घ्यं गृहाण देवेश ! नमामि त्वां सुरेश्वर !” ॥
काशोखण्डे ।“व्रतिनः कार्त्तिके मासि स्नातस्य विधिवन्मम ।दामोदर ! गृहाणार्घ्यं दनुजेन्द्रनिसूदन ! ॥
नित्ये नैमित्तिके कृत्स्ने कार्त्तिके पापशोषणे ।गृहाणार्घ्यं मया दत्तं राधया सहितो हरे !” ॥
* ॥
“तिलैरालिप्य देहं स्वं नामोच्चारणपूर्व्वकम् ।स्नात्वा स विधिना सन्ध्यामुपास्य गृहमाव्रजेत् ॥
उपलिप्याथ देवाग्रे निर्म्माय स्वस्तिकं प्रभुम् ।तुलसीमालतीपद्मागस्त्यपुष्पादिनार्च्चयेत् ॥
नित्यं वैष्णवसङ्गत्या सेवेत भगवत्कथाम् ।सर्पिषाहर्न्निशं दीपं तिलतैलेन चार्च्चयेत् ॥
विशेषतश्च नैवेद्यान्यर्पयेदाचरेत्तथा ।प्रणामांश्च यथाशक्त्या एकभक्तादिकं व्रतम्” ॥
तथा च पाद्मे तत्रैव ।“प्रातरुत्थाय शौचादि कृत्वा गत्वा जलाशये ।कृत्वा च विधिवत् स्नानं ततो दामोदरार्च्चनम्” ॥
किञ्च ।“मौनेन भोजनं कार्य्यं कार्त्तिके व्रतधारिणा ।घृतेन दीपदानं स्यात्तिलतैलेन वा पुनः ॥
दिनञ्च कृष्णकथया वैष्णवानाञ्च सङ्गमैः ।नीयतां कार्त्तिके मासि सङ्कल्पव्रतपालनम् ॥
आश्विने शुक्लपक्षस्य प्रारम्भो हरिवासरे ।अथ वा पौर्णमासीतः संक्रान्तौ वा तुलागमे ॥
दीपदानमखण्डञ्च दद्याद्वै विष्णुसन्निधौ ।देवालये तुलस्यां वा आकाशे वा तदुत्तमम्” ॥
किञ्च ।“रजत कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् ।दामोदरस्य प्रीत्यर्थं प्रदद्यात् कार्त्तिके नरः” ॥
स्कान्दे च श्रीरुक्माङ्गदमोहिनीसंवादे ।“न गृहे कार्त्तिके कुर्य्याद्विशेषेण तु कार्त्तिकीम् ।तीर्थेतु कार्त्तिकीं कुर्य्यात् सर्व्वयत्नेन भाविनि !” ॥
* ॥
अथ कार्त्तिके वर्ज्यानि ।तत्रैवब्रह्मनारदसंवादे ।“कार्त्तिके तु विशेषेण राजमाषांश्च भक्षयन् ।निष्पावान् मुनिशार्दूल ! यावदाहूतनारकी ॥
कलिङ्गानि पटोलानि वृन्ताकं सन्धितानि च ।न त्यजेत् कार्त्तिके मासिं यावदाहूतनारकी ॥
कार्त्तिके मासि धर्म्मात्मा मत्स्यमांसं न भक्षयेत् ।तत्रैव यत्नतस्त्याज्यं शाशकं शौकरं तथा” ॥
किञ्च ।“परान्नं परशय्याञ्च परवादं पराङ्गनाम् ।सर्व्वदा वर्ज्जयेत् प्राज्ञो विशेषेण तु कार्त्तिके ॥
तैलाभ्यङ्गं तथा शय्यां परान्नं कांस्यभोजनम् ।कार्त्तिके वर्ज्जयेद्यस्तु परिपूर्णव्रती भवेत् ॥
संप्राप्तं कार्त्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्ज्जयेत् ।दिने दिने तु कृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः” ॥
तत्रैव श्रीरुक्माङ्गदमोहिनीसंवादे ।“कार्त्तिके वर्ज्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्ज्जयेन्मधु ।कार्त्तिके वर्ज्जयेत् कांस्यं कार्त्तिके शुक्लसन्धितम् ॥
न मात्स्यं भक्षयेन्मांसं स कौर्म्मं नान्यदेव हि ।चाण्डालः स भवेत् सुभ्रु ! कार्त्तिके मांसभक्षणात्” ॥
अथ श्रीराधादामोदरपूजाविधिः । पाद्मे तत्रैव ।“ततः प्रियतमा विष्णो राधिका गोपिकासु च ।कार्त्तिके पूजनीया च श्रीदामोदरसन्निधौ ॥
द्विजं दामोदरं कृत्वा तत्पत्नीं राधिकां तथा ।कार्त्तिके पूजनीयौ तौ वासोऽलङ्कारभोजनैः ॥
राधिकाप्रतिमां विप्राः पूजयेत् कार्त्तिके तु यः ।तस्य तुष्यति तत्प्रीत्यै श्रीमान् दामोदरो हरिः” ॥
“दामोदराष्टकं नाम स्तोत्रं दामोदरार्च्चने ।नित्यं दामोदराकर्षि पठेत् सत्यव्रतोदितम्” ॥
* ॥
अथ श्रीदामोदराष्ठकम् । तत्रैव ।“नमामीश्वरं सच्चिदानरूपंलसत्कुण्डलं गोकुले म्राजमानम् ।यशोदाभियोलूखलाद्धावमानंपरामृष्टमत्यन्ततो द्रुत्य गोप्या ॥
रुदन्तं मूहुर्न्नेत्रयुग्मं मृजन्तंकराम्भोजयुग्मेन सातङ्कनेत्रम् ।मुहुः श्वासकम्पत्रिरेखाङ्ककण्ठ-स्थितग्रैवदामोदरं भक्तिबन्धम् ॥
इतीदृक् स्वलीलाभिरानन्दकुण्डेस्वघोषं निमज्जन्तमाख्यापयन्तम् ।तदीये शितज्ञेषु भक्तैर्ज्जितत्वंपुनः प्रेमतस्त्वां शतावृत्ति वन्दे ॥
वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वान चान्यं वृणेऽहं वरेशादपीह ।इदन्ते वपुर्नाथ गोपालबालंसदा मे मनस्याविरास्तां किमन्यैः ॥
इदन्ते मुखाम्भोजमत्यन्तनीलै-र्वृतं कुन्तलैः स्निग्धरक्तैश्च गोप्या ।मुहुश्चुम्बितं विम्बरक्ताधरं मेमनस्याविरास्तामलं लक्षलाभैः ॥
नमो देव ! दामोदरानन्त ! विष्णो !प्रसीद प्रमो ! दुःखजालाब्धिमग्नम् ।कृपादृष्टिवृष्ट्यातिदीनं वतानु-गृहाणेश मामङ्ग मेऽध्यक्षिदृश्यः ॥
कुवेरात्मजौ बद्धमूर्त्त्यैव यद्व-त्त्वया मोचितौ भक्तिभाजौ कृतौ च ।तथा प्रेमभक्तिं स्वकां मे प्रयच्छन मोक्षे ग्रहो मेऽस्ति दामोदरेह ॥
नमस्तेऽस्तु दाम्ने स्फुरद्दीप्तिधाम्नेत्वदीयोदरायाथ विश्वस्य धाम्ने ।मनो राधिकायै त्वदीयप्रियायै-नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम्” ॥
* ॥
अथ तत्र श्रीकृष्णाष्टमीकृत्यम् ।पाद्मे तत्रैव ।“गोवर्द्धने गिरौ रम्ये राधाकुण्डं प्रियं हरेः ।कार्त्तिके बहुलाष्टम्यां तत्र स्नात्वा हरेः प्रियः ॥
नरो भक्तो भवेद्विप्रास्तद्धि तस्य प्रतोषणम् ॥
यथा राधा प्रिया विष्णोस्तस्याः कुण्डं प्रियं तथा ।सर्व्वगोपीषु सैवैका विष्णोरत्यन्तवल्लभा” ॥
किञ्च । तत्रैव श्रीराधिकोपाख्यानान्ते ।“वृन्दावनाधिपत्यञ्च दत्तं तस्याः प्रतुष्यता ।कृष्णेनान्यत्र देवी तु राधा वृन्दावने वने ॥
तत्कुण्डे कार्त्ति काष्टम्या स्नात्वा पूज्यो जनार्द्दनः ।सुबोधन्यां यथा प्रीतस्तथा प्रीतस्ततो भवेत्” ॥
* ॥
अथ तत्र कृष्णत्रयोदशीकृत्यम् ।पाद्मे च तत्रैव ।कार्त्तिके कृष्णपक्षे तु त्रयोदश्यां निशामुखे ।यमदीपं वहिर्द्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति” ॥
तत्र मन्त्रः ।“मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालः श्यामलया सह ।त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्य्यजः प्रीयतामिति” ॥
* ॥
अथ कृष्णचतुर्द्दशीकृत्यम् । तत्रैव ।“चतुर्द्दश्यां धर्म्मराजपूजा कार्य्या प्रयत्नतः ।स्नानमावश्यकं कार्य्यं नरैर्नरकभीरुभिः ॥
अरुणोदयतोऽन्यत्र रिक्तायां स्नाति यो नरः ।तस्याब्दिकभवो धर्म्मो नश्यत्येव न संशयः” ॥
स्कान्दे च तत्रैव ।“कार्त्तिके कृष्णपक्षे तु चतुर्द्दश्यां विधूदये ।अवश्यमेव कर्त्तव्यं स्नानं नरकभीरुभिः” ॥
किञ्च । पाद्मे तत्रैव ।“ततश्च तर्पणं कार्य्यं धर्म्मराजस्य नामभिः ।जीवत्पिता न कुर्व्वीत तर्पणं यमभीष्मयोः ॥
यज्ञोपवीतिना कार्य्यं प्राचीनावीतिना तथादेवत्वञ्च पितृत्वञ्च यमस्यास्ते द्विरूपता ॥
नक्तं यमचतुर्द्दश्यां यः कुर्य्याच्छिवसन्निधौ ।न तत् क्रतुशतेनापि प्राप्यते पुण्यमीदृशम् ॥
कुमारीवटुकान् पूज्य तथा शैवतपोधनान् ।राजसूयफलं तेन प्राप्यते नात्र संशयः ॥
कार्त्तिके भौमवारेण चित्रा कृष्णा चतुर्द्दशी ।तस्यां भूतेशमभ्यर्च्च्य गच्छेच्छिवपुरं नरः” ॥
किञ्च ।“अमावस्याचतुर्द्दश्योः प्रदोषे दीपदानतः ।यममार्गान्धकारेभ्यो मुच्यते कार्त्तिके नरः” ॥
* ॥
अथामावास्याकृत्यम् । पाद्मे तत्रैव ।“दिवा तत्र न भोक्त्वव्यं विना बालातुरान् जनान् ।प्रदोषसमये लक्ष्मीं पूजयेञ्च यथाक्रमम्” ॥
किञ्च ।“प्रदोषसमये विप्राः कर्त्तव्या दीपमालिका ।दीपदानात् ततः पश्चाल्लक्ष्मीं सुप्तां प्रबोधयेत् ॥
त्वं ज्योतिः श्रीरविश्चन्द्रो विद्युत् सौवर्णतारकाः ।सर्व्वेषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योतिःस्थिते नमः ॥
मन्त्रेणानेन कमलां दीपहस्ताः श्रियो द्विजाः ।देवीं प्रबोधयेयुश्च ततः कुर्य्युश्च भोजनम् ॥
प्रदोषसमये लक्ष्मीं भोजयित्वा भुनक्ति यः ।पुमान् संवत्सरं यावत् लक्ष्मीस्तं नैव मुञ्चति” ॥
* ॥
अथामावास्यानिर्णयः । यथा निर्णयामृते ।उपवासादिष्वमावास्या प्रतिपद्युतैव ग्राह्यातदुक्तम् ।“अमावास्या तृतीया च सा उपोष्या परान्विता” ॥
इति । चतुर्द्दशीविद्धानिषेधश्च निगमे ।“भूतविद्धा त्वमावास्या निष्फलं स्यात्त्रयं त्विदम्” ।स्कान्देऽपि ।“भूतविद्धा त्वमावास्या न ग्राह्या मुनिपुङ्गवैः” ॥
अथ शुक्लप्रतिपत्कृत्यम् । स्कान्दे ।“प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य द्यूतञ्चैव समाचरेत् ।भूषणीयास्तथा गावः पूज्याश्च दोहवाहनाः ॥
श्रीकृष्णदासवर्य्योऽयं श्रीगोवर्द्धनभूधरः ।शुक्लप्रतिपदि प्रातः कार्त्तिकेऽर्च्च्योऽत्र वैष्णवैः” ॥
“प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य रात्रौ जागरणं चरेत्” । इतिक्वचित् पाठः । तस्मात्तदिदं कर्म्म गोवर्द्धनप्राधा-न्येन गोप्राधान्येन च ख्यातमप्येकमेव ज्ञेयम् ।अत्र दिननिर्णयः । यदाह देवलः ।“प्रतिपद्दर्शसंयोगे क्रीडनन्तु गवां मतम् ।परविद्धान्तु यः कुर्य्यात् पुत्त्रदारधनक्षयः” ॥
निर्णयामृतधृतपुराणान्तरवचनम् ।“या कुहूः प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेन्नृप ! ।पूजामात्रेण वर्द्धन्ते प्रजा गावो महीपतेः” ॥
ततः प्रातर्गोवर्द्ध्वनं पूज्येति पूर्व्वाह्नतात्पर्य्यकम् ।द्वितीयासमये तु सर्व्वथा निषिद्धम् ।तत्रैव । तद्यथा ।“नन्दायां दर्शने रक्षाबलिदानदशासु च ।भद्रायां गोकुलक्रीडा देशनाशाय जायते” ॥
पुराणसमुच्चये तु सम्भावितचन्द्रोदयद्वितीयासं-योग एव निषिध्यते ।“गवां क्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्येत चन्द्रमाः ।सोमो राजा पशून् हन्ति सुरभीपूजकांस्तथा” ॥
तदुदयसम्भावनञ्च निर्णयामृते निर्णीतम् ।प्रतिपद्यापराह्निकत्रिमुहूर्त्तव्यापिन्यां द्वितीयायांचन्द्रदर्शनं सम्भाव्यते । तदुक्तमग्न्याधानविषयेवृद्धशातातपेन ।“द्वितीया त्रिमुहूर्त्ता चेत् प्रतिपद्यापराह्णिकी ।अग्न्याधानञ्चतुर्द्दश्यां परतः सोमदर्शनात्” ॥
इतिअपराह्णश्च पञ्चधाविभक्तस्याह्नश्चतुर्थो भागः ।ततश्च यत्र प्रतिपदि षन्मुहूर्त्त व्यापिनी द्वितीयातत्र चन्द्रदर्शनसम्भावनमिति । अन्यदा तूत्तरैवप्रतिपत्तत्र गृहीता । तथैव पुराणसमुच्चये ।“वर्द्धमानतिथौ नन्दा यदा सार्द्धत्रियामिका ।द्वितीयवृद्धिगामित्वादुत्त्रा तत्र चोच्यते” ॥
किञ्च । यदा पूर्णप्रतिपत् परत्र च निष्क्रामतितदाप्युत्तरैव कार्य्या । यथोक्तं भविष्योत्तरे ।“यथा द्वादशभिर्म्मासैर्म्मासो वृद्धो मलिम्लुचः ।तथैवाहोरात्रिवृद्ध्या तिथिः प्रोक्तो मलिम्लुचः ॥
यथा मलिम्लुचः पूर्व्वा मासो दैवस्तथापरः ।त्याज्या तिथिस्तथा पूर्व्वा ग्राह्या चैव तथोत्तरा” ॥
इति निर्णयामृतमतम् । किन्तु बञ्जुलीन्यायेनपूर्व्वैव मन्तुं शक्यते । तद्वदवापि देवलादि वचन-प्रामाण्यमस्तीति ॥
* ॥
अथ गोवर्र्द्धनपूजाविधिः । पाद्मे तत्रैव ।“मथुरायां तथान्यत्र कृत्वा गोवर्द्धनं गिरिम् ।गोमयेन महास्थलं तत्र पूज्यो गिरिर्यथा ॥
मथुरायां तथा साक्षात् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।वैष्णवं धाम संप्राप्य मोदते हरिसन्निधौ” ॥
पूजामन्त्रः ।“गोवर्द्धनधराधार गोकुलत्राणकारक ! ।विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव” ॥
इतिगोपूजामन्त्रः । स्कान्दे तत्रैव ।“लक्ष्मी र्या लोकपालानां धेनुरूपेण सस्थिता ।घृतं वहति यज्ञार्थं यमपाशं व्यपोहतु ॥
अग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्” ॥
अथ गोक्रीडा तत्रैव ।“क्रोधापयेद्ध्वावयेच्च गोमहिष्यादिकं ततः ।वृषान् कर्षापयेद्गोपैरुक्तिप्रत्युक्तिवादनात्” ॥
पाद्मे च तत्रैव ।“महिष्यादेस्तथा भूषा क्रीडनं वारणन्तथा” ।तन्माहात्म्यञ्च तत्रैव ।“एवं गोवर्द्धनं गाश्च पूजनीया विधानतः ।गोवर्द्धनमखो रम्यः कृष्णसन्तोषकारकः” ॥
* ॥
अथ श्रीबलिदैत्यराजपूजा ।“लिखित्वा श्रीबलिं पट्टे विन्ध्यावल्यान्वितं मुदा ।प्रदोषे तत्प्रतिपदो भगवद्भक्तमर्च्चयेत्” ॥
तथा च स्कान्दे ।“बलिमालिख्य दैत्येन्द्रं वर्णकैः पञ्चरङ्गकैः ।सर्व्वाभरणसम्पूर्णं विन्ध्यावल्या सहासितम् ॥
कुष्माण्डमयजम्भोरु मुरदानवसंवृतम् ।सम्पूर्णहृष्टवदनं किरीटोत्कटकुण्डलम् ॥
द्विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वार्च्चयेन्नृप !” ।तत्पूजाकारणम् । पाद्मे तत्रैव ।“यथार्पितं देहमनेन विष्णवेभीतेन मिथ्यावचसो महात्मना ।दैत्येन तेनाथ कठोरचेष्टयाबद्धो बलिर्व्वामनमूर्त्तिना वत ॥
बद्ध्वानीतोऽथ पातालं विमनाः खिन्नमानसः ।नाभ्यसूयद्धरिं दैत्यस्त्यक्ताहंममतः सुधीः ॥
तदोवाच हरिः प्रीतस्तस्मै दैत्याय भागकृत् ॥
अश्रोत्रिये दत्तममन्त्रकं हुतंजप्तं तथा व्यग्रधिया जनेन यत् ।तथोर्ज्जशुक्लप्रतिपद्दिनेन तुत्वामर्च्चयेत्तत्सुकृतं तवास्तु ॥
इति तस्मै वरो दत्तो हरिणा दितिजाय च ।ततोऽवश्यं प्रपूज्योऽसौ बलिराजदिने मुदा ॥
कृष्णसान्निध्यतश्चापि पूजनीयः प्रयत्नतः” ॥
* ॥
अथ बलिपूजाविधिः । स्कान्दे तत्रैव ।“गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्च्चयत् ।भ्रातृमातृजनैः सार्द्धं सन्तुष्टो बन्धुभिस्तथा ॥
कमलः कुमुदैः पुष्पैः कह्लारै रक्तकोत्पलैः ।गन्धपुष्पादिनैवेद्यैरक्षतैर्गुडपूपकैः” ॥
तत्र पूजामन्त्रः ।“बलिराज ! नमस्तुभ्यं विरोचनसुतप्रभो ! ।भविष्येन्द्रसुराराते ! पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥
दीपोत्सवैर्जनितसर्व्वजनप्रमोदैःकुर्व्वन्ति ये सुमतयो बलिराजपूजाम् ।दानोपभोगसुखवृद्धिशताकुलानांनूनं प्रयाति सकलं प्रमुदैव वर्षम्” ॥
अथ यमद्वितीयाकृत्यम् । स्कान्दे पाद्मे च ।“ऊर्ज्जे शुक्लद्वितीयायां मध्याह्ने यममर्च्चयेत् ।स्नानं कृत्वा भानुजायां यमलोकं न पश्यति” ॥
किञ्च ।“तस्यां निजगृहे विप्र ! न भोक्तव्यं ततो बुधैः ।स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ॥
दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ।सर्व्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपत्नजाः” ॥
किञ्च ।“यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवःसंभोजितस्त्वतिशयस्वसृसौहृदेन ।तस्यां स्वसुः करतलादिह यो मुनक्तिप्राप्नोति वित्तसुभगं धनमुत्तमं सः” ॥
* ॥
अथ शुक्लाष्टमीकृत्यम् ।पाद्मे तत्रैव कूर्म्मपुराणे च ।“कार्त्तिके शुक्लपक्षे तु स्मृता गोपाष्टमी बुघैः ।तद्दिने वासुदेवोऽभूद्गोपः पूर्व्वन्तु वत्सपः ।तत्र कुर्य्याद्गवां पूजां गोग्रासं गोप्रदक्षिणम् ।गवानुगमनं कार्य्यं सर्व्वान् कामानभीप्सता ॥
”प्रबोधनीकृत्यं तत्शब्दे द्रष्टव्यम् । इति श्रीगोपालभट्टविलिखिते लिखिते भगवद्भक्तिविलासेश्रीदामोदरप्रियो नाम १६ षोडशविलासः ॥
तत्र जातस्य फलम् ।“दक्षः क्रये विक्रयणे धनाट्यःस्याद्वावदूकोऽखिलकौशलज्ञः ।यः कार्त्तिके कार्त्तिकरूपधारीजातो भवेद्युद्धविशारदश्च” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
वर्षविशेषः । स च कृत्ति-कारोहिण्योरेकतरस्मिन् वृहस्पतेरस्तोदयैकतर-सम्बन्धे भवति । इति मलमासतत्त्वम् ॥
कार्त्तिकेययथा, -- ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डम् ॥
“दृष्ट्वा तान् कृत्तिकाः सर्व्वा भयविह्वलमानसाः ।कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा” ॥