| YouTube Channel

कारन्धम (kArandhama)

 
Monier Williams 1872
English
कारन्धम कारन्धम, अस्, m. (fr. करन्-
धम), a patronymic of Avikṣit
(अम्), n., N. of
a Tīrtha.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कारन्धम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಂಧಮ ರಾಜನ ಮಗ /ಅವಿಕ್ಷತನೆಂಬ ದೊರೆ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-११२)
व्युत्पत्तिः - > करन्धमस्यापत्यम्
Mahabharata
English
Kārandhama^1, a tīrtha. § 250 (Arjunavanavāsap.): I, 216, 7841 (one of the five Nārītīrthāni, visited by Arjuna).
Kārandhama^2 (“the son of Karandhama”) = Avikshit: XIV, 63, 80 (born at the beginning of the Tretā yuga), 214 (ºātmajaḥ, i.e. Marutta).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कारन्धम
पु०
 करन्धमस्यापत्यं शिवा० अण् । १ करन्धमनृपस्यापत्ये अविक्षन्नाम्नि नृपे तदुत्पत्त्यादि “एतस्मात् कार-णाद्राजन्! विश्रुतः स करन्धमः । तस्य कारन्धमः पुत्र-स्त्रेतायुगमुखेऽभवत् । इन्द्रादनवरः श्रीमान् देवैरपि मुदु-जयः । तस्य सर्व्वे महीपालाः वर्त्तन्ते व्य वशे तदा ।स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च । अविक्षिन्नामधर्म्मात्मा वीर्य्येणेन्द्रसमोऽभवत्” इत्युपकमे “तस्य पुत्रोऽति-चक्राम पितरं गुणवत्तया । मरुत्तोनाम घर्म्मज्ञश्चक्रवर्त्तीमहायशाः” भा० आश्व० ४ अ० उक्तम् । २ गोत्रापत्ये अण् ।करन्धमपौत्रे अविक्षिन्नृपपुत्रे २ मरुत्ते नृपे च । “कथंयज्ञे मरुत्तस्य” इत्युपक्रमे “यदि सुश्रूषसे पार्थ । शृणुकारन्धमं नृपम्” तत्रैव ३ अ० मरुत्तस्य कारन्धममितिविशेषणात् । तस्येदमण् । ३ नारोतीर्थभेदे
न०
 तत्तीर्थ-प्रादुर्भावादि भा० आ० २१७, १८ अ० । यथा“ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्षभः । अभ्यगच्छत्सुपुण्यानि शोभनानि तपस्विभिः । वर्ज्जयन्ति स्म तीर्थानिपञ्च तत्र तु तापसाः । अवकीर्णानि यान्यासन् पुरस्तात्तुतपस्विभिः । अगस्त्यतीर्थं सौभद्रं पौलोमञ्च सुपावनम् ।कारन्धमं प्रसन्नञ्च हयमेधफलञ्च तत् । भारद्वाजस्यतीर्थन्तु पापप्रशमन महत् । एतानि पञ्च तीर्थानि ददर्शकुरुसत्तमः । विविक्तान्युपलक्ष्याथ तानि तीर्थानिपाण्डवः । दृष्ट्वा च वर्ज्यमानानि मुनिभिर्द्धर्म्मबुद्धिभिः ।तपस्विनस्ततोऽपृच्छत् प्राञ्जलिः कुरुनन्दनः । तीर्थानीमानिवर्ज्यन्ते किमर्थं ब्रह्मवादिभिः । तापसा ऊचुः । ग्राहाःपञ्च वसन्त्येषु हरन्ति च तपोधनान् । तत एतानिवर्ज्यन्ते तीर्थानि कुरुनन्दन! । वैशम्पायन उवाच । तेषांश्रुत्वा महाबाहुर्व्वार्य्यमाणस्तपोधनैः । जगाम तानितीर्थानि द्रष्टुं पुरुषसत्तमः । ततः सौभद्रमासाद्य महर्षे-स्तीर्थमुत्तमम् । विगाह्य सहसा शूरः स्नानं चक्रे परन्तपः ।अथ तं पुरुषव्याघ्रमन्तर्जलचरो महान् । जग्राह चरणेग्राहः कुन्तीषुत्रं धनञ्जयम् । स तमादाथ कौन्तेयो विस्फु-रन्तं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्ब्बलेन वलिनां वरः ।उत्कृष्ट एव ग्राहस्तु सोऽर्ज्जुनेन यशस्विना । बभूवनारी कल्याणी सर्व्वाभरणमूषिता । दीप्यमाना श्रिया रा-जन्! दिव्यरूपा मनोरमा । तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रोधनञ्जयः । तां स्त्रियां परमप्रीत इदं वचनमब्रवोत् । कावै त्वमसि कल्याणि! कुतो वासि जलेचरी । किमर्थञ्च महत्पापमिदं कृतवती पुरा? । बर्गोवाच । अप्सरास्मि महा-वाहो! देवारण्यविहारिणी । इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाममहाबल! । मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्व्वाः कामगमाःशुभाः । ताभिः सार्द्धं प्रयातास्मि लोकपालनिवेशनम् ।ततः पश्यामहे सर्व्वा ब्राह्मणं संशितव्रतम् । रूपवन्तमधी-यानमेकमेकान्तचारिणम् । तस्य वै तपसा राजंस्तद्वनंतेजसा युतम् । आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं सर्वं व्यका-शयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपञ्चाद्भुतमुत्तमम् । अव-तीर्णाः स्म तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । अहञ्च सौरभेयोच समीचा बुद्बुदा लता । यौगपद्येन तं विप्रसम्यगच्छामभारत! । गायन्त्योऽथ हसन्त्यश्च लोभयन्त्यश्च तं द्विजम् ।तु च नाम्मासु कृतवान् मनो वीर! कथञ्चन । नाकम्पतमहातेजाः स्थितस्तपसि निर्म्मले । सोऽशपत् कुपितोऽस्मांस्तुब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ! । ग्राहभूता जले यूयं चरिष्यथ शतंसमाः! । वर्गोवाच । ततो वयं प्रव्यथिताः सर्व्वा भारतस-त्तम! । अयाम शरणं विप्रं तं तपोधनमच्युतम् । रूपेणवयसा चैव कन्दर्पेण च दर्पिताः । अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षन्तुमर्हसि नो द्विज! । एषएव बधोऽस्माकं सुपर्य्याप्तस्तपोधन! ।यद्वय संशितात्मानं प्रलोब्धं त्वामिहागताः । अबध्यास्तुस्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्म्मचारिणः । तस्माद्धर्म्मेण वर्त्तस्वनास्मान् हिंसितुमर्हसि । सर्व्वभूतेषु धर्मज्ञ! मेत्रोब्राह्मणउच्यते । सत्यो भवतु कल्याण एवं वादो मनीषिणाम् ।शरणञ्च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्व्वन्ति पालनम् । शरणं त्वांप्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षन्तुमर्हसि । वैशम्पायन उवाच ।एवमुक्तः स धर्म्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्म्मकृत् । प्रसादंकृतवान् वीर! रविसोमसमप्रभः । ब्राह्मण उवाच ।शतं शतसहस्रन्तु सर्वमक्षय्यवाचकम् । परिमाणं शतंत्वेतन्नेदमक्षय्यवाचकम् । यदा च वो ग्राहमूता गृह्णतीःपुरुषान् जले । उत्कर्षति जलात्तस्मात् स्थलं पुरुषसत्त-मः । तदा यूयं पुनः सर्व्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्त्स्यथ । अनृतंनोक्तपूर्व्वं मे हसतापि कदाचन । तानि सर्व्वाणि ती-र्थानि ततः प्रभृति चैव ह । नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्यातिंयास्यन्ति सर्व्वशः । पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानिमनीषिणाम् । चर्गोवाच । ततोऽभिवाद्यतं विप्रं कृत्वा चापिप्रदक्षिणम् । अचिन्तयामापसृत्य तस्माद्देशात् सुदुःखिताः । क नु नाम? वयं सर्व्वाः कालेनाल्पेन तं नरम् ।समागच्छेम यो नस्तद्रपमासादयेत् पुनः । ता बयंचिन्तयित्वैव मुहूर्त्तादिव भारत! । दृष्टवत्यो महाभागं देव-र्षिमुत नारदम् । संप्रहृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्यु-तिम् । अभिवाद्य च तं पार्थ! स्थिताः स्मोव्रीडिताननाः ।स नोऽपृच्छद्दुःखमूलमुक्तवत्यो वयञ्च तत् । श्रुत्वा तत्रयथावृत्तमिदं वचनमब्रवीत् । दक्षिणे सागरानूपे पञ्चतीर्थानि सन्ति वै । पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छतमा चिरम् । तत्राशु पुरुषव्याघ्रः पाण्डवेयो धनञ्जयः ।मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखादस्मान्न संशयः । तस्य सर्व्वावयं वीर! श्रुत्वा वाक्यमिहागताः । तदिदं सत्यमेवाद्यमोक्षित्वा मां त्वयाकृतम् । एतास्तु मम ताः सख्यश्चतस्रोऽन्याजले श्रिताः । कुरु कर्म्म शुभं वीर! एताः शापाद्विमोक्षय!वैशम्पायन उवाच । ततस्ताः पाण्डवश्रेष्ठः सर्व्वा एब विशा-म्पते! । तस्माच्छापाददानात्मा मोक्षयामास वीर्यवान् ।उत्थाय च जलात्तस्मात् प्रतिलभ्य वपुः स्वकम् । तास्तदा-प्सरसो राजम्नदृश्यन्त यथा पुरा । तीर्थानि शोचयित्वातु तथानुज्ञाय ताः प्रभुम् । चित्राङ्गदां पुनर्द्रष्टुं तदामणिपुरं ययौ” ।