| YouTube Channel

कायः (kAyaH)

 
Apte
English
कायः [kāyḥ] यम् [yam], यम् [चीयते$स्मिन् अस्थ्यादिकमिति काय
चि-घञ् आदेः ककारः
P.
 III.3.41. Sk.]
The body
विभाति कायः करुणापराणां परोपकारैर्न तु चन्दनेन
Bh.*
 2.71
कायेन मनसा बुद्ध्या
Bg.*
 5.11
so कायेन, वाचा, मनसा
&c.
The trunk of a tree.
The body of a lute (the whole lute except the wires).
A multitude, assemblage, collection.
Principal, capital.
Home, residence, habitation.
A butt, a mark.
Natural temperament. -यम् (with or without तीर्थ) The part of the hand just below the fingers, especially the little finger, or the last two fingers (this part being considered sacred to Prajāpati is called प्रजापतितीर्थ
cf.
Ms.*
 2.58-59). -यः One of the eight forms of marriage, generally known as प्राजापत्य q. v.
स कायः पावयेत्तज्जः
Y.*
 1.6
Ms.*
 3.38.
Comp.
 -अग्निः the digestive faculty. मनः कायाग्निमाहन्ति Maitri.
Up.*
 7.11. -क्लेशः bodily suffering or pain
कायक्ले- शभयात्त्येजत्
Bg.*
 18.8. -उत्सर्गः a kind of religious austerity in Jainas. -चिकित्सा the third of the eight departments of medical science, treatment of diseases affecting the whole body. -दण्डः a complete command over one's body
वाग्दण्डो$थ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥
Ms.*
 12.1. -मानम् measurement of the body.
बन्धनम् girdle.
the union of semen virile and blood. -वलनम् an armour.
स्थः the Supreme Being.
the writer-caste (born from a क्षत्रिय father and a शूद्र mother). कायस्थेनोदरस्थेन मातु- र्मांसं न भक्षितम् । दयावृत्तिर्न चैवात्र दन्ताभावो हि कारणम् ॥ Subhāṣ.
a man of that caste
कायस्थ इति लध्वी मात्रा
Mu.*
 1
Y.*
 1.336
Mk.*
 9.
(स्था) a woman of that caste.
the Myrobalan tree (Mar. हिरडा). (-स्थी) the wife of a कायस्थ. -स्थित
a.
 corporeal, bodily.
Apte 1890
English
कायः,
यं [चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिक मिति कायः
चि-घञ् आदेः ककारः P. III. 3. 41 Sk.] 1 The body
विभाति कायः करुणापराणा परोपकारैर्न तु चंदनेन Bh. 2. 71
कायेन मनसा बुद्ध्या Bg. 5. 11
so कायेन वाचा, मनसा &c.
2 The trunk of a tree.
3 The body of a lute (the whole lute except the wires).
4 A multitude, assemblage, collection.
5 Principal, capital.
6 Home, residence, habitation.
7 A butt, a mark.
8 Natural temperament.
यं (with or without तीर्थ) The part of the hand just below the fingers, especially the little finger, or the last two fingers (this part being considered sacred to Prajāpati is called प्रजापतितीर्थ
cf. Ms. 2. 58-59).
यः One of the eight forms of marriage, generally known as प्राजापत्य q. v.
Y. 1. 60
Ms. 3. 38.
Comp.
अग्निः the digestive faculty.
क्लेशः bodily suffering or pain.
चिकित्सा the third of the eight departments of medical science, treatment of diseases affecting the whole body.
मानं measurement of the body
बंधनं {1} girdle. {2} the union of semen virile and blood.
वलनं an armour.
स्थः {1} the Supreme being. {2} the writer-caste (proceeding from a क्षत्रिय father and a शूद्र mother). {3} a man of that caste
कायस्थ इति लघ्वी मात्रा Mu. 1
Y. 1. 336
Mk. 9. (
स्था) {1} a woman of that caste. {2} the Myrobalan tree. (
स्थी) the wife of a कायस्थ.
स्थित a. corporeal, bodily.
Apte Hindi
Hindi
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
शरीर
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
वृक्ष का तना
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
वीणा का शरीर
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
"समुदाय, जमघट, संचय"
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
"मूलधन, पूंजी"
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
"घर, आवास वसति"
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
"कुंदा, चिह्न"
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
नैसर्गिक स्वभाव
कायः
पुं*
 - "चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकमिति कायः, चि - घञ्, आदेः ककारः"
आठ प्रकार के विवाहों में से एक जिसे ‘प्राजापत्य' कहते हैं
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कायः,
पुं,
 (को व्रह्मास्य देवता “कस्येत्” । ४ । २ ।२५ । इत्यण् । इदन्तादेशश्च । यस्येतिलोपात् पर-त्त्वादादिवृद्धिः कदैवतम् । स तु ब्राह्मतीर्थम् ।(कायति प्रकाशते इति अच् ।) मूर्त्तिः ।(“कायः सन्निहितापायः सम्पदः पदमापदाम् ।समागमाः सापगमाः सर्व्वमुत्पादि भङ्गुरम्” ॥
इति हितोपदेशः ॥
) संघः । लक्ष्यः । स्वभावः ।इति मेदिनी ॥
प्राजापत्यविवाहः । इति स्मृतिः ॥
(यथा मनुः ३ । ३८ ।“आर्षोढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन्षट् षट् कायोढजः सुतः” ॥
)अस्य लक्षणं उद्वाहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
मूलधनम् ।यथा, -- नारदः ।“कायाविरोधिनी शश्वत् पणार्द्धाद्या तु कायिका” ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कि ज्ञाने”@} 2 छान्दसः।
कायकः-यिका, कायकः-यिका, 3 चिकीषकः-षिका, 4 चेकीयकः-यिका
केता-त्री, काययिता-त्री, चिकीषिता-त्री, चेकीयिता-त्री
5 चिक्यत्-ती, काययन्-न्ती, चिकीषन्-न्ती
-- केष्यन्-न्ती-ती, काययिष्यन्-न्ती-ती, चिकीषिष्यन्-न्ती-ती
-- काययमानः, काययिष्यमाणः, चेकीयमानः, चेकीयिष्यमाणः
6 कित्-कितौ-कितः
-- -- -- कितम्-तः, कायितः-तम्, चिकीषितः, चेकीयितः-तवान्
कयः, कायः, चिकीषुः, चिकाययिषुः, 7 चेक्यः
8 केतव्यम्, काययितव्यम्, चिकीषितव्यम्, चेकीयितव्यम्
कयनीयम्, कायनीयम्, चिकीषणियम्, चेकीयनीयम्
केयम्, काय्यम्, चिकीष्यम्, चेकीय्यम्
ईषत्कयः-दुष्कयः-सुकयः
-- -- कीयमानः, काय्यमानः, चिकीष्यमाणः, चेकीय्यमानः
9 कयः, कायः, चिकीषः, चेकीयः
केतुम्, काययितुम्, चिकीषितुम्, चेकीयितुम्
कितिः, कायना, चिकीषा, चिकाययिषा, चेकीया
कयनम्, कायनम्, चिकीषणम्, चेकीयनम्
कित्वा, काययित्वा, चिकीषित्वा, चेकीयित्वा
प्रकित्य, विकाय्य, प्रचिकीष्य, प्रचेकीय्य
कायम् २, कित्वा २, कायम् २, काययित्वा २, चिकीषम् २, चिकीषित्वा २, चेकीयम् २
चेकीयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१८९)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-११०१। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[२। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
04
=>
 [[३। ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
05
=>
 [[४। जुहोत्यादित्वात् ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः। ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यण्।]]
06
=>
 [[५। ‘ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
07
=>
 [[६। यङ्लुगन्तात् पचाद्यच्। ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यण्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०१८४+ २५]
09
=>
 [[१। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावे अच्।]]
1 {@“कै शब्दे”@} 2 ‘शब्दे’ इति सामान्यत उक्तावपि शब्दविशेषे प्रयुज्यते।
3 कायकः-यिका, 4 कापकः-पिका, 5 चिकासकः-सिका, 6 चाकायकः-यिका
काता-त्री, कापयिता-त्री, चिकासिता-त्री, चाकायिता-त्री
7 कायन्-न्ती, कापयन्-न्ती, चिकासन्-न्ती
-- कास्यन्-न्ती-ती, कापयिष्यन्-न्ती-ती, चिकासिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 व्यतिकायमानः, कापयमानः, -- चाकायमानः
व्यतिकास्यमानः, कापयिष्यमाणः, -- चाकायिष्यमाणः
9 काः-कौ-काः
-- -- -- कातम्-कातः-कातवान्, कापितः, चिकासितः, चाकायितः-तवान्
10 प्रकः, 11 कायः, 12 नरकः-नरिका, 13 कानः, 14 ध्वाङ्क्षकायी, कापः, चिकासुः, 15 चाकः
16 कातव्यम्, कापयितव्यम्, चिकासितव्यम्, चाकायितव्यम्
कानीयम्- 17 प्रकाणीयम्, कापनीयम्, चिकासनीयम्, चाकायनीयम्
18 केयम्, काप्यम्, चिकास्यम्, चाकाय्यम्
19 ईषत्कानः-दुष्कानः-सुकानः
-- -- कायमानः, काप्यमानः, चिकास्यमानः, चाकाय्यमानः
कायः, कापः, चिकासः, चाकायः
कातुम्, कापयितुम्, चिकासितुम्, चाकायितुम्
कातिः- 20 प्रका, कापना, चिकासा, चाकाया
21 प्रनिकानम्, कापनम्, चिकासनम्, चाकायनम्
कात्वा, कापयित्वा, चिकासित्वा, चाकायित्वा
प्रकाय, प्रकाप्य, प्रचिकास्य, प्रचाकाय्य
कायम् २, कात्वा २, कापम् २, कापयित्वा २, चिकासम् २, चिकासित्वा २, चाकायम् २
चाकायित्वा २
22 इत्यादिना कन् प्रत्ययः।
काकः = वायसः।]] काकः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२६३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९१६। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[१। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यनैमित्तिक आत्वे, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः।]]
04
=>
 [[२। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुक्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे, ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इत्यभ्यासस्य इत्वम्। एवं सर्वत्र सन्नन्ते बोध्यम्। धातोरनुदात्तत्वात् सन इडागमो न।]]
06
=>
 [[४। ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[५। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यत्र ‘अशिति’ इति प्रतिषेधात् आत्वं न। ‘एचोऽयवायावः’ (६-१-७८) इत्यायादेशः।]]
08
=>
 [[६। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इत्यात्मनेपदम्, शानच्।]]
09
=>
 [[७। आत्वे, सोः रुत्वविसर्गयोः रूपम्।]]
10
=>
 [[८। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
11
=>
 [[९। ‘इयाऽऽद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना आदन्तलक्षणो णः प्रत्ययः। युगागमः।]]
12
=>
 [[१०। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदेऽणपवादः कः प्रत्ययः। नरान् काय- तीति नरकः। स्त्रियां, ‘मामकनरकयोरुपसंख्यानम्’ (वा। ७-३-४४) इति इत्वम्।]]
13
=>
 [[११। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्।]]
14
=>
 [[१२। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिः। युक्। ध्वाङ्क्ष इव कायतीति ध्वाङ्- क्षकायी।]]
15
=>
 [[१३। यङन्तादचि, ‘न धातुलोप आर्धधातुके’ (१-१-४) इति सूत्रस्य प्रत्याख्यानात् पृथगल्लोपे, यङो लुकि, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे च रूपम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०२६८+ २४]
17
=>
 [[१। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्।]]
18
=>
 [[२। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति धात्वाकारस्य ईकारे च गुणः।]]
19
=>
 [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इतीषदादिषूपपदेषु खलपवादो युच्।]]
20
=>
 [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
21
=>
 [[५। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति पर्युदासाण्णत्वं न।]]
22
=>
 [[६। ‘इण्भीकापा--’ [द। उ। ३-२१]
1 {@“चिञ् चयने”@} 2 चायकः-यिका, 3 चापकः-पिका-चायका-यिका, चिकीषक 4 ः-चिचीषकः-षिका, चेचीयक 5 ः-यिका
6 चेता-त्री, 7 प्रणिचेता-त्री, चापयिता-चाययिता-त्री, चिकीषिता-चिचीषिता-त्री, चेचीयिता-त्री
8 चिन्वन्-ती, चापयन्-चाययन्-निश्चापयन्- 9 न्ती, चिकीषन्-चिचीषन्-न्ती
चेष्यन्-न्ती-ती, चापयिष्यन्-चाययिष्यन्-न्ती-ती, चिकीषिष्यन्-चिचीषिष्यन्-न्ती-ती
-- 10 चिन्वानः, चापयमानः-चाययमानः, चिकीषमाणः-चिचीषमाणः, चेचीयमानः
चेष्यमाणः, चापयिष्यमाणः-चाययिष्यमाणः, चिकीषिष्यमाणः-चिचीषिष्यमाणः, चेचीयिष्यमाणः
चित्-चिद्-चितौ-चितः, 11 अग्निचित् 12, श्येनचित् 13, कङ्कचित्, रथचक्रचित्
चितम्-तः, 14 इष्टकचितम्-पक्वेष्टचितम्, चापितः-चायितः, चिकीषितः-चिचीषितः, चेचीयितः-तवान्
चयः, 15 सुचायी, चापः-चायः, चिकीषुः-चिचीषुः, 16 चेच्यः
17 चेतव्यम्, चापयितव्यम्-चाययितव्यम्, चिकीषितव्यम्-चिचीषितव्यम्, चेचीयितव्यम्
चयनीयम्, चापनीयम्-चायनीयम्, चिकीषणीयम्-चिचीषणीयम्, चेचीयनीयम्
चेयम्, 18 निकाय्यः, 19 20 संचाय्यः, 21 परिचाय्यः, 22 उपचाय्यः, चित्या, 23 24 अग्निचित्या, चाप्यम्-चाय्यम्, चिकीष्यम्-चिचीष्यम्, चेचीय्यम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः
-- -- चीयमानः, चाप्यमानः-चाय्यमानः, चिकीष्यमाणः-चिचीष्यमाणः, चेचीय्यमानः
25 पुष्पप्रचायः, 26 फलोच्चायः, पुष्पप्रचयः, 27 तण्डुलनिचायः, 28 एकनिश्चायः, 29 प्रचयः, निश्चयः 30 31 शिलोच्चयः, 32 रक्षोनिकायः, 33 काशीनिकायः, आकायः, कायः, गोमयनिकायः, भिक्षुनिकायः, सूकरनिचयः 34, 35 अपचायः, 36 चायः, चापः-चायः, चिकीषः-चिचीषः, चेचीयः
चेतुम्, चापयितुम्-चाययितुम्, चिकीषितुम्-चिचीषितुम्, चेचीयितुम्
चितिः, 37 पुष्पप्रचायिका, चापना-चायना, चिकीषा-चिचीषा, चेचीया
चयनम्, चापनम्-चायनम्, चिकीषणम्-चिचीषणम्, चेचीयनम्
चित्वा, चापयित्वा-चाययित्वा, चिकीषित्वा-चिचीषित्वा, चेचीयित्वा
सञ्चित्य, प्रचाप्य-प्रचाय्य, प्रचिकीष्य-प्रचिचीष्य, प्रचेचीय्य
चायम् २ चित्वा २ चापम् २-चायम् २, चापयित्वा २-चाययित्वा २, चिकीषम्२-चिचीषम् २, चिकीषित्वा २ चिचीषित्वा २, चेचीयम् २
चेचीयित्वा २
38 इति क्त्रप्रत्ययः।
चिनोति, चीयते वा तदिति चित्रम् = नानाकारलेख्यम्, अद्भुतं च।]] चित्रम्।
39
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१९)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२५१। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[२। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वं णौ वा भवति। आत्वपक्षे, ‘अर्तिह्री--’ (७-३-३६) इत्यादिना पुगागमे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपम्। पुगभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे च चायकः इति रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[३। ‘विभाषा चेः’ (७-३-५८) इति सनि अभ्यासात् परस्य कुत्वम्। कुत्वस्य वैकल्पिकत्वात् पक्षे चिचीषकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[४। यङि परतः, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०५०२+ २५]
07
=>
 [[१। ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोति देग्धिषु च’ (८-४-१७) इति नित्यं नेर्णत्वम् भवति।]]
08
=>
 [[२। ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्। एवं ‘चिन्वानः’ इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[आ। ‘विस्मापयित्री जनमुग्रसेनजं द्राग् भापयित्री भृशमस्य पञ्चताम्। निश्चापयन्ती निकटे तदा वियत्युच्चैरुदस्थादशरी रिणीति गीः।।’ वा। वि। १-३८।]]
10
=>
 [[B। ‘गता स्यादवचिन्वाना कुसुमान्याश्रमद्रुमान्।’ भ। का। ६-१०।]]
11
=>
 [[३। ‘अग्नौ चेः’ (३-२-९१) इति भूते कर्मणि क्विप्। अग्निं चितवान् इत्यर्थः।]]
12
=>
 [[C। ‘अग्निचित् सोमसुत् राजा रथचक्रचिदादिषु। अनलेष्विषृवान् कस्मान्न त्वयाऽपेक्षिअः पिता।।’ भ। का। ६-१२८।]]
13
=>
 [[४। ‘कर्मण्यग्न्याख्यायाम्’ (३-२-९२) इति भूते कर्मणि क्विप्। धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन अग्न्याधारस्थलविशेषश्चेद् गम्यते। यथा--श्येन इव चीयते श्येनचित्, कङ्क इव चीयते कङ्कचित्।]]
14
=>
 [[५। ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः। पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ (परिभाषा-३०) इति न्यायात् पक्वेष्टक- चितम् इत्यपि भवति।]]
15
=>
 [[६। ताच्छील्ये णिनिः। ‘उपसर्गादृति--’ (६-१-९१) इति सूत्रे भाष्ये प्रयोगात्।]]
16
=>
 [[७। यङो लुकि, ‘न धातुलोप--’ (१-१-४) इति निषेधाद् गुणाभावे ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणि रूपम्।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०५०३+ २५]
18
=>
 [[आ। ‘न प्राणाय्यो जनः कश्चित् निकाय्यं तेऽधितिष्ठति, भ। का। ६-६७।]]
19
=>
 [[१। निचीयतेऽस्मिन् धान्यादिकम् इति निकाय्यः = निवासः। अधिकरणे यत्। ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्यामानहविर्निवाससामिधेनीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यति, आयादेशे धात्वादेः ककारश्च निपात्यते।]]
20
=>
 [[२। संचीयतेऽसौ संचाय्यः = क्रतुविशेषः। कर्मणि ण्यत्। ‘क्रतौ कुण्डपाय्य- सञ्चाय्यौ’ (३-१-१३०) इत्यनेन ण्यदायादेशौ निपात्येते।]]
21
=>
 [[‘३। अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः’ (३-१-१३१) इति ण्यदायादेशौ निपात्येते अग्न्याधारस्थलविशेषस्य एवं नाम।]]
22
=>
 [[B। ‘कथाभी रमसे नित्यमुपचाय्यवतां शुमे।।’ भ। का। ६। ६८।]]
23
=>
 [[४। चीयतेऽसौ चित्यः = अग्निः। कर्मणि यत्प्रत्यये निपातनात् तुक्। अग्नेः चयनमग्निचित्या। भावे यत्प्रत्ययः, निपातनात् तुक् च। ‘चित्याग्नि- चित्ये च’ (३-१-१३२) इति निपातितौ। अग्निचित्या इत्यत्र स्त्रीत्वं स्वभावात्।]]
24
=>
 [[C। ‘कुण्डपाय्यवतां कच्चिदग्निचित्यावतां तथा।’ भ। का। ६-६८।]]
25
=>
 [[५। ‘हस्तादाने चेरस्तेये’ (३-३-४०) इति घञ्, अजपवादः। ‘अस्तेये’ इत्युक्तत्वात् चौर्येण आदाने ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यजेव। पुष्पप्रचयः इति यथा।]]
26
=>
 [[ड्। ‘निशोपशायः कर्तव्यः फलोच्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
27
=>
 [[६। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः’ (३-३-२०) इति घञ्। अजपवादः। एवं एक- निश्चायः इत्यत्रापि परिमाणार्थकत्वात् घञेव।]]
28
=>
 [[E। ‘ततः कपिसमाहारमेकनिश्चायमागतम्।’ भ। का। ७-३४।]]
29
=>
 [पृष्ठम्०५०४+ २९]
30
=>
 [[१। ‘ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च’ (३-३-५८) इति अप्। अचोऽपवादः। स्वरे भेदः।]]
31
=>
 [[आ। ‘भ्रेमुः शिलोच्चयांस्तुङ्गाम् उत्तेरुरतरान् नदान्। आशंसवो लवं शत्रोः सीतायाश्च विनिश्चयम्।।’ भ। का। ७-५५।]]
32
=>
 [[B। ‘सीता रक्षोनिकायेषु स्तोककायैश्छलेन च। मृग्या शत्रुनिकायानां व्यावहासीमनाश्रितैः।।’ भ। का। ७-४२।]]
33
=>
 [[२। ‘निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः’ (३-३-४१) इति घञ्। धात्वादेः ककारश्च। निवासे--काशीनिकायः। चितिः = चयनम्-आकायः। आची- यतेऽस्मिन् इष्टका इत्याकायः। ‘आकायमग्निं चिन्वीत’ इति विधिः। शरीरे-कायः। चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकम् इति कायः = शरीरम्। यद्वा, चीयते = आर्ज्यते सुखदुःखादिकं कर्मानेनेति कायः। करणे घञ्। उपसमा- धानम् = राशीकरणम्। तत्र यथा--गोमयनिकायः-गोमयसमूह इति यावत्।]]
34
=>
 [[३। ‘सङ्घे चानौत्तराधर्ये’ (३-३-४२) इति घञ्। ‘अनौत्तराधर्ये’ इत्युक्तत्वात् सूकरनिचयः इत्यत्र अजेव।]]
35
=>
 [[C। ‘करतलैरपचायमथेक्षणैरपचयं च वनेषु जनेषु च।’ चम्पूरामायणे ४-३।]]
36
=>
 [[ड्। ‘व्रीहेस्त्रयोऽत्र चायाः तिलस्य खारीमितः प्रचायोऽयम्। इति संख्यामानाभ्यां प्रमितत्वे ऽन्यत्र पश्य धान्यचयम्।।’ इति प्रक्रिया- सर्वस्वे।]]
37
=>
 [[४। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति स्त्रियां भावे ण्वुल्।]]
38
=>
 [[५। ‘अमिचिमि--’ [द।-उ। ८-८६]
39
=>
 [पृष्ठम्०५०५+ २४]