कामः (kAmaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishकामः [kāmḥ], [कम्-घञ्]
Wish, desire
संतानकामाय 2.65, 3.67
. used with the form
गन्तुकामः desirous to go
संगात्संजायते कामः 2.62
2.94.
Object of desire
सर्वान् कामान् समश्नुते 2.5
Bṛi. 1.3.28. Kaṭh. 1.25.
Affection, love.
Love or desire of sensual enjoyments, considered as one of the ends of life (पुरुषार्थ)
अर्थ and अर्थकाम.
Desire of carnal gratification, lust
2.214
न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते 1.22.26.
The god of love.
of Pradyumna.
of Balarāma.
A kind of mango tree.
The Supreme Being. -मा Desire, wish
उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग * 3.179.2.
मम् Object of desire.
Semen virile. [Kāma is the Cupid of the Hindu mythologythe son of Kṛiṣṇa and Rukmiṇī. His wife is Rati. When the gods wanted a commander for their forces in their war with Tāraka, they sought the aid of Kāma in drawing the mind of Śiva towards Pārvatī, whose issue alone could vanquish the demon. Kāma undertook the mission
but Śiva, being offended at the disturbance of his penance, burnt him down with the fire of his third eye. Subsequently he was allowed by Śiva to be born again in the form of Pradyumna at the request of Rati. His intimate friend is Vasanta or the spring
and his son is Aniruddha. He is armed with a bow and arrowsthe bow-string being a line of bees, and arrows of flowers of five different plants].
अग्निः a fire of love, violent or ardent love.
violent desire, fire of passion. ˚संदीपनम्
inflaming fire of love.
an aphrodisiac.
अङ्कुशः a fingernail (which plays an important part in erotic acts).
the male organ of generation. -अङ्गः the mango tree. -अधिकारः the influence of love or desire.-अधिष्ठित overcome by love. -अनलः see कामाग्नि.-अन्ध blinded by love or passion. (-न्धः) the (Indian) cuckoo. -अन्धा musk. -अन्निन् getting food at will. -अभिकाम libidinous, lustful. -अरण्यम् a pleasant grove.
अरिः an epithet of Śiva
ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् 7.6.3.
a mineral substance. -अर्थिन् amorous, lustful, lascivious. -अवतारः of Pradyumna. -अवशा(सा)यिता
Self-control.
a kind of Yogic power. -अवसायः suppression of passion or desire, stoicism.
अशनम् eating at will.
unrestrained enjoyment. -आख्या, -अक्षी of Durgā. -आतुर love-sick, affected by love
कामातुराणां न भयं न लज्जा Subhāṣ. -आत्मजः an epithet of Aniruddha, son of Pradyumna. -आत्मन् lustful, libidinous, enamoured. कामात्मानः स्वर्गफलाः 2.43. * 1.119.3-4. 7.27.
आयुधम् arrow of the god of love.
membrum virile. (-धः) the mango-tree. -आयुस्
a vulture.
Garuḍa. -आर्त love-stricken, affected by love
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु 5. -आश्रमः the hermitage of the god of love
1. -आसक्त overcome with love or desire, impassioned, lustful.-इष्टः the mango tree. -ईप्सु striving to obtain a desired object, यत्तु कामेप्सुना कर्म 18.24.
ईशः, ईश्वरः an epithet of Kubera
the Supreme soul.
a person possessing all wealth. अपास्य कामा- न्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन् * 12.287.56.
उदकम् voluntary libation of water.
a voluntary libation of water to deceased friends exclusive of those who are entitled to it by law
कामोदकं सखिप्रत्तास्वस्रीयश्वशुर- र्त्विजाम् 3.4. -उपहत affected by or overcome with passion. -कला of Rati, the wife of Kāma. -काम, -कामिन् following the dictates of love or passion, गतागतं कामकामा लभन्ते 9.21
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी 2.7. -कार acting at will, indulging one's desires.
(रः) voluntary action, spontaneous deed
2.11.18
11.41, 45.
desire, influence of desire
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते 5. 12.
कूटः the paramour of a harlot.
harlotry.-कृत्
acting at will, acting as one likes.
granting or fulfilling a desire. (m. ) the Supreme soul.-केलि lustful.
(लिः) a paramour.
amorous sport.
copulation.
क्रीडा dalliance of love, amorous sport.
copulation. -ग going of one's own accord, able to act or move as one likes.
(गा) an unchaste or libidinous woman
3.6.
a female Kokila. -गति able to go to any desired place
अध्यास्त कामगति सावरजो विमानम् 13.76.
गुणः the quality of passion, affection.
satiety, perfect enjoyment.
an object of sense. -चर, -चार moving freely or unrestrained, wandering at will
सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति Bṛi. 7.25.2
नारदः कामचरः 1.5. -चार unchecked, unrestrained.
(रः) unrestrained motion.
independent or wilful action, wantonness
न कामचारो मयि शङ्कनीयः 14.62.
one's will or pleasure, free will
अव्यपवृक्ते कामचारः Mbh. on Śiva Sūtra 3.4. कामचारानुज्ञा Sk.
2.22.
sensuality.
selfishness. -चारिन्
moving unrestrained
65.
libidinous, lustful.
self-willed. (m. )
Garuḍa.
a sparrow. -ज produced by passion or desire
7.46, 47, 5. -जः anger
रथो वेदी कामजो युद्धमग्निः * 12.24.27. -जननी betel-pepper (नागवेली). -जानः, -निः See कामतालः. -जित् conquering love or passion
9.33. (m. )
an epithet of Skanda.
of Śiva. -तन्त्रम् of a work. -तालः the (Indian) cuckoo. -द fulfilling a desire, granting a request or desire. (-दः) an epithet of Skanda and of Śiva. -दहनम् a particular festival on the day of full moon in the month फाल्गुन (Mar. होलिकोत्सव). -दा कामधेनु q. v. -दर्शन looking lovely.
दानम् a gift to one's satisfaction.
a kind of ceremony among prostitutes
B. -दुघ 'milking one's desires', granting every desired object
प्रीता कामदुघा हि सा 1.81, 2.63
3.11. -दुघा, -दुह् a fabulous cow yielding all desires
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् 1.28. स्वर्गे लोके कामधुग्भवति Mbh. on VI.1.84. -दूती the female cuckoo. -दृश् a woman
विमोचितुं कामदृशां विहारक्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः 7.6.17.
देव the god of love.
of Śiva.
of Viṣṇu.-दोहिन् granting desires. -धर्मः amorous behaviour.-धेनुः the cow of plenty, a heavenly cow yielding all desires
कलतिवलती कामधेनू
or कलिवली कामधेनू Vyākaraṇa Subhāṣita. -ध्वंसिन् an epithet of Śiva. -पति, -पत्नी Rati, wife of Cupid. -पालः of Balarāma
also of Śiva. -प्रद granting desires.
(दः) a kind of coitus.
the Supreme Being.-प्रवेदनम् expressing one's desire, wish or hope
कच्चित् कामप्रवेदने Ak. -प्रश्नः an unrestrained or free question
स ह कामप्रश्नमेव वव्रे Bṛi. 4.3.1. -फलः a species of the mango tree. -ला the plantain tree.-भाज् partaking of sensual enjoyment
कामानां त्वा कामभाजं करोमि Kaṭh.1.24. -भोगाः (pl. ) sensual gratifications
प्रसक्ताः कामभोगेषु 16.16. -महः a festival of the god of love celebrated on the full-moon day in the month of Chaitra. -मालिन् of Gaṇeśa. -मूढ, -मोहित influenced or infatuated by love
यत्क्रौञ्च- मिथुनादेकमवधीः काममोहितम् 2.5.
रसः seminal discharge.
the spling -रसिक lustful, libidinous
क्षणमपि युवा कामरसिकः 3.112. -रूप
taking any form at will
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः 6.
beautiful, pleasing. (-पाः) (pl. ) a district lying in the east of Bengal (the western portion of Assam)
तमीशः कामरूपाणाम् 4.83, 84.-रूपिन्
taking any form at will
कामान्नी कामरूपी Tait. 3.1.5.
beautiful.
a pole-cat.
a boar.
a Vidyādhara. -रेखा, -लेखा a harlot, courtezan. -लता membrum virile. -लोल overcome with passion, love-stricken. -वरः a gift chosen at will.
वल्लभः the spring.
the moon.
the mango tree. (-भा) moonlight.-वश influenced by love. (-शः) subjection to love.-वश्य subject to love. -वाद saying anything at will. -विहन्तृ disappointing desires. -वीर्य 'showing heroism at will, ' an epithet of Garuḍa. -वृक्षम्a. paracitical plant. -वृत्त addicted to sensual gratification, licentious, dissipated
विशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः । उपचर्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत्पतिः ॥ 5.154. -वृत्ति acting according to will, self-willed, independent
न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते 5.82. (-त्तिः)
free and unrestrained action.
freedom of will.-वृद्धिः increase of passion. -वृन्तम् the trumpet flower.
शर a love shaft.
the mango tree.-शास्त्रम् the science of love, erotic science. -संयोगः attainment of desired objects.
सखः the spring.
the month of Chaitra.
the mango tree. -सू fulfilling any desire. किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूः 5.33.m. of Vāsudeva. of Rukmiṇi
सूत्रम् of an erotic work by Vātsyāyana.
'thread of love', love-incident' औद्धत्यमायोजितकामसूत्रम् 1.4.-हैतुक produced by mere desire without any real cause
16.8.
Apte 1890
Englishकामः [कम्-घञ्] 1 Wish, desire
संतानकामाय R. 2. 65, 3, 67
oft. used with the inf. form
गंतुकामः desirous to go
Bg. 2. 62
Ms. 2. 94.
2 Object of desire
सर्वान् कामान् समश्नुते Ms. 2. 5.
3 Affection, love.
4 Love or desire of sensual enjoyments, considered as one of the ends of life (पुरुषार्थ)
cf. अर्थ {8} and अर्थकाम.
5 Desire of carnal gratification, lust
Ms. 2. 214.
6 The god of love.
7 N. of Pradyumna.
8 N. of Balarāma.
9 A kind of mango tree.
10 The Supreme being.
मा Desire, wish.
मं 1 Object of desire.
2 Semen virile. [Kāma is the Cupid of the Hindu mythology-the son of Kṛṣṇa and Rukmini. His wife is Rati. When the gods wanted a commander for their forces in their war with Tāraka, they sought the aid of Kāma in drawing the mind of Śiva towards Pārvatī, whose issue alone could vanquish the demon. Kāma undertook the mission
but Śiva, being offended at the disturbance of his penance, burnt him down with the fire of his third eye. Subsequently he was allowed by Śiva to be born again in the form of Pradyumna at the request of Rati. His intimate friend is Vasanta or the spring
and his son is Aniruddha. He is armed with a bow and arrows-the bow-string being a line of bees, and arrows flowers of five different plants].
Comp.
अग्निः {1} a fire of love, violent or ardent love. {2} violent desire, fire of passion. °संदीपनं {1} inflaming fire of love. {2} an aphrodisiac.
अंकुशः {1} a finger-nail. {2} the male organ of generation.
अंगः the mango tree.
अधिकारः the influence of love or desire.
अधिष्ठित a. overcome by love.
अनलः see कामाग्नि.
अंध a. blinded by love or passion. (
धः) the (Indian) cuckoo.
अंधा musk.
अन्निन् a. getting food at will.
अभिकाम a. libidinous, lustful.
अरण्यं a pleasant grove.
अरिः {1} an epithet of Śiva. {2} a mineral substance.
अर्थिन् a. amorous, lustful, lascivious.
अवतारः N. of Pradyumna.
अवसायः suppression of passion or desire, stoicism.
अशनं {1} eating at will {2} unrestrained enjoyment.
आख्या
अक्षी N. of Durgā.
आतुर a. love-sick, affected by love
कामातुराणां न भयं न लज्जा Subhāṣ.
आत्मजः an epithet of Aniruddha, son of Pradyumna.
आत्मन् a. lustful, libidinous, enamoured
Ms. 7. 27.
आयुधं {1} arrow of the god of love. {2} membrum virile. (
धः) the mango tree.
आयुस् m. {1} a vulture. {2} Garuḍa.
आर्त a. love-stricken, affected by love
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु Me. 5.
आसक्त a. overcome with love or desire, impassioned, lustful.
ईप्सु a. striving to obtain a desired object.
ईश्वरः {1} an epithet of Kubera. {2} the Supreme soul.
उदकं {1} voluntary libation of water. {2} a voluntary libation of water to deceased friends exclusive of those who are entitled to it by law
Y. 3. 4.
उपहत a. affected by or overcome with passion.
कला N. of Rati, the wife of Kāma.
काम,
कामिन् a. following the dictates of love or passion.
कार a. acting at will, indulging one's desires. (
रः) {1} voluntary action, spontaneous deed
Ms. 11. 41, 45. {2} desire, influence of desire
Bg. 5. 12.
कूटः {1} the paramour of a harlot. {2} harlotry.
कृत् a. {1} acting at will, acting as one likes. {2} granting or fulfilling a desire. (
m.) the Supreme soul.
केलि a. lustful. (
लिः) {1} a paramour. {2} amorous sport. {3} copulation.
क्रीडा {1} dalliance of love. amorous sport. {2} copulation.
ग a. going of one's own accord, able to act or move as one likes. (
गा) an unchaste or libidinous woman
Y. 3. 6.
गति a. able to go to any desired place
R. 13. 76.
गुणः {1} the quality of passion, affection. {2} satiety, perfect enjoyment. {3} an object of sense.
चर,
चार a. moving freely or unrestrained, wandering at will
Ku. 1. 50.
चार a. unchecked, unrestrained. (
रः) {1} unrestrained motion. {2} independent or wilful action, wantonness
न कामचारो मयि शंकनीयः R. 14. 62. {3} one's will or pleasure, free will
कामचारानुज्ञा Sk.
Ms. 2. 220. {4} sensuality. {5} selfishness.
चारिन् a. {1} moving unrestrained
Me. 63. {2} libidinous, lustful. {3} selfwilled. (
m.) {1} Garuḍa. {2} a sparrow.
ज a. produced by passion or desire
Ms. 7. 46, 47, 50.
जित् a. conquering love or passion
R. 9. 33. (
m.) {1} an epithet of Skanda. {2} of Śiva.
तालः the (Indian) cuckoo.
द a. fulfilling a desire, granting a request or desire. (
दः) an epithet of Skanda and of Śiva.
दा = कामधेनु q. v.
दर्शन a. looking lovely.
दुघ a. ‘milking one's desires’, granting every desired object
प्रीता कामदुघा हि सा R. 1. 81, 2. 63
Māl. 3. 11.
दुघा, दुह् f. a fabulous cow yielding all desires
Bg. 10. 28.
दूती the female cuckoo.
देवः {1} the god of love. {2} N. of Śiva. {3} N. of Viṣṇu.
दोहिन् a. granting desires.
धेनुः f. the cow of plenty, a heavenly cow yielding all desires
कलतिवलती कामधेनू.
ध्वंसिन् m. an epithet of Śiva.
पति,
पत्नी f. Rati, wife of Cupid.
पालः N. of Balarāma
also of Śiva.
प्रद a. granting desires. (
दः) {1} a kind of coitus. {2} the Supreme being.
प्रवेदनं expressing one's desire, wish or hope
कच्चित् कामप्रवेदने Ak.
प्रश्नः an unrestrained or free question.
फलः a species of the mango tree.
भोगाः (pl.) sensual gratifications.
महः a festival of the god of love celebrated on the full-moon day in the month of Chaitra.
मालिन् m. N. of Gaṇeśa.
मूढ,
मोहित a. influenced or infatuated by love
U. 2. 5.
रसः seminal discharge.
रसिक a. lustful, libidinous
क्षणमपि युवा कामरसिकः Bh. 3. 112.
रूप a. {1} taking any form at will
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः Me. 6. {2} beautiful, pleasing. (
पाः) (pl) a district lying in the east of Bengal (the western portion of Assam)
R. 4. 83, 84.
रूपिन् a. {1} taking any form at will. {2} beautiful. (
m.) {1} a pole-cat. {2} a boar. {3} a Vidyādhara.
रेखा,
लेखा a harlot, courtezan.
लता membrum virile.
लोल a. overcome with passion, love-stricken.
वरः a gift chosen at will.
वल्लभः {1} the spring. {2} the moon. {3} the mango tree. (
भा) moonlight.
वश a. influenced by love. (
शः) subjection to love.
वश्य a. subject to love.
वाद a. saying anything at will.
विहंतृ a. disappointing desires.
वीर्य a. ‘showing heroism at will, ’ an epithet of Garuḍa.
वृत्त a. addicted to sensual gratification, licentious, dissipated
Ms. 5. 154.
वृत्ति a. acting according to will, self-willed, independent
न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते Ku. 5. 82. (
त्तिः) f. {1} free and unrestrained action. {2} freedom of will.
वृद्धिः f. increase of passion.
वृंतं the trumpet flower.
शर {1} a loveshaft. {2} the mango tree.
शास्त्रं the science of love, erotic science.
संयोगः attainment of desired objects.
सखः {1} the spring. {2} the month of Chaitra. {3} the mango tree.
सू a. fulfilling any desire
R. 5. 33. (
m.) N. of Vāsudeva. (
f.) N. of Rukmiṇī.
सूत्रं {1} N. of an erotic work by Vātsyāyana. {2} ‘thread of love, ’ loveincident
Māl. 1. 4.
हैतुक a. produced by mere desire without any real cause
Bg. 16. 8.
Hindi
Hindiइच्छा
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiकामः
- कम् - घञ्
"कामना, इच्छा"
कामः
- कम् - घञ्
अभीष्ट पदार्थ
कामः
- कम् - घञ्
"स्नेह, अनुराग"
कामः
- कम् - घञ्
प्रेम या विषम भोग की इच्छा जो जीवन के चार उद्देश्यों (पुरुषार्थों) में से एक है
कामः
- कम् - घञ्
"विषयों से तृप्ति की इच्छा, कामुकता"
कामः
- कम् - घञ्
कामदेव
कामः
- कम् - घञ्
प्रद्युम्न
कामः
- कम् - घञ्
बलराम
कामः
- कम् - घञ्
एक प्रकार का आप
कामः
- कम्+घञ्
"इच्छा, चाह"
कामः
- कम्+घञ्
"स्नेह, प्रेम"
कामः
- कम्+घञ्
जीवन का एक उद्देश्य
Wordnet
Sanskrit सूर्यः, सूरः, अर्यमा, आदित्यः, द्वादशात्मा, दिवाकरः, भास्करः, अहस्करः, व्रध्रः, प्रभाकरः, विभाकरः, भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, उष्णरश्मिः, विवर्त्तनः, अर्कः, मार्त्तण्डः, मिहिरः, अरुणः, वृषा, द्युमणिः, तरणिः, मित्रः, चित्रभानुः, विरोचन्, विभावसुः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, भानुः, हंसः, सहस्त्रांशुः, तपनः, सविता, रविः, शूरः, भगः, वृध्नः, पद्मिनीवल्लभः, हरिः, दिनमणिः, चण्डांशुः, सप्तसप्तिः, अंशुमाली, काश्यपेयः, खगः, भानुमान्, लोकलोचनः, पद्मबन्धुः, ज्योतिष्मान्, अव्यथः, तापनः, चित्ररथः, खमणिः, दिवामणिः, गभस्तिहस्तः, हेलिः, पतंगः, अर्च्चिः, दिनप्रणीः, वेदोदयः, कालकृतः, ग्रहराजः, तमोनुदः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिःपीथः, इनः, कर्म्मसाक्षी, जगच्चक्षुः, त्रयीतपः, प्रद्योतनः, खद्योतः, लोकबान्धवः, पद्मिनीकान्तः, अंशुहस्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेताः, पीतः, अद्रिः, अगः, हरिवाहनः, अम्बरीषः, धामनिधिः, हिमारातिः, गोपतिः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, तमोपहः, गभस्तिः, सवित्रः, पूषा, विश्वपा, दिवसकरः, दिनकृत्, दिनपतिः, द्युपतिः, दिवामणिः, नभोमणिः, खमणिः, वियन्मणिः, तिमिररिपुः, ध्वान्तारातिः, तमोनुदः, तमोपहः, भाकोषः, तेजःपुञ्जः, भानेमिः, खखोल्कः, खद्योतनः, विरोचनः, नभश्चक्षूः, लोकचक्षूः, जगत्साक्षी, ग्रहराजः, तपताम्पतिः, सहस्त्रकिरणः, किरणमाली, मरीचिमाली, अंशुधरः, किरणः, अंशुभर्त्ता, अंशुवाणः, चण्डकिरणः, धर्मांशुः, तीक्ष्णांशुः, खरांशुः, चण्डरश्मिः, चण्डमरीचिः, चण्डदीधितिः, अशीतमरीचिः, अशीतकरः, शुभरश्मिः, प्रतिभावान्, विभावान्, विभावसुः, पचतः, पचेलिमः, शुष्णः, गगनाध्वगः, गणध्वजः, खचरः, गगनविहारी, पद्मगर्भः, पद्मासनः, सदागतिः, हरिदश्वः, मणिमान्, जीवितेशः, मुरोत्तमः, काश्यपी, मृताण्डः, द्वादशात्मकः, कामः, कालचक्रः, कौशिकः, चित्ररथः, शीघ्रगः, सप्तसप्तिः
हिन्दूनां धर्मग्रन्थेषु वर्णिता एका देवता।
"वेदेषु सूर्यस्य पूजायाः वारंवारं विधानम् अस्ति"।"
प्रेम, प्रीतिः, अभिलाषः, स्नेहः, रागः, कामः, अनङ्गरागः, शृङ्गारः, शृंगारभावः, रति, अनुरागः
प्रणयः, भावः, प्रेमबन्धः
स्त्रियाः पुरुषस्य च प्राणिनां मध्ये पारस्परिकस्नेहः यः रूपस्य गुणस्य सान्निध्यस्य कामवासनायाः वा कारणात् भवति।
"हीरराँझा इत्येतयोः, शिरीफरहाद इत्येतयोः, ढोलामारू इत्येतयोः प्रेम अमरं जातम्।"
इच्छा, आकाङ्क्षा, वाञ्छा, दोहदः, स्पृहा, ईहा, तृट्, लिप्सा, मनोरथः, कामः, अभिलाषः, तर्षः, रुक्, इषा, श्रद्धा, तृष्णा, रुचिः, मतिः, दोहलम्, छन्दः, इट्
मनोधर्मविशेषः।
"निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते। इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायत्वधीर्यदि।।"
कामदेवः, कामः, मदनः, मन्मथः, मारः, प्रद्युम्नः, मीनकेतनः, कन्दर्पः, दर्पकः, अनङ्गः, पञ्चशरः, स्मरः, शम्बरारिः, मनसिजः, कुसुमेषुः, अनन्यजः, रतिनाथः, पुष्पधन्वा, रतिपतिः, मकरध्वजः, आत्मभूः, ब्रह्मसूः, विश्वकेतुः, कामदः, कान्तः, कान्तिमान्, कामगः, कामाचारः, कामी, कामुकः, कामवर्जनः, रामः, रमः, रमणः, रतिनाथः, रतिप्रियः, रात्रिनाथः, रमाकान्तः, रममाणः, निशाचरः, नन्दकः, नन्दनः, नन्दी, नन्दयिता, रतिसखः, महाधनुः, भ्रामणः, भ्रमणः, भ्रममाणः, भ्रान्तः, भ्रामकः, भृङ्गः, भ्रान्तचारः, भ्रमावहः, मोहनः, मोहकः, मोहः, मातङ्गः, भृङ्गनायकः, गायनः, गीतिजः, नर्तकः, खेलकः, उन्मत्तोन्मत्तकः, विलासः, लोभवर्धनः, सुन्दरः, विलासकोदण्डः
कामस्य देवता।
"कामदेवेन शिवस्य क्रोधाग्निः दृष्टः।"
कामः
पुरुषनामविशेषः ।
"नैकेषां पुरुषाणां नाम कामः इति अस्ति"
कामः
वृत्तविशेषः ।
"कामे चतस्रः पङ्क्तयः सन्ति तथा तस्यां द्वौ गुरुवर्णौ सन्ति"
कामः
एकः वृत्तः ।
"कामे चतस्रा पङ्क्तयः तथा च तासु द्वौ गुरू वर्णौ सन्ति"
कामः
पुरुषनामविशेषः ।
"नैकेषां पुरुषाणां नाम कामः इति अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritकामः (काम्यते असौ कर्म्मणि घञ् ।) काम्यइच्छा । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा मनुः २ । ९४ ।“न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।हविषा कृष्णवर्त्तेव भूय एवाभिवर्द्धते” ॥
)कामस्तु ब्रह्मणो हृदयाज्जातः । यथा ।“हृदि कामो भ्रुवोः क्रोधो लोभश्चाधोरदच्छदात्” ।इति श्रीभागवतम् ॥
(काम्यते इति । कर्म्मार्थे घञ्वरः । यथा रघुः २ । ६५ ।“सन्तानकामाय तथेति कामंराज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा” ॥
कामं वरं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय इत्यर्थः ॥
मनोरथः ।यथा तत्रैव ३ । ६७ ।“तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान्रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ” ॥
महादेवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ४१ ।“गणकर्त्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च” ॥
विष्णुः । यथा तत्रैव १३ । १४९ । ४५ ।“कामहाकामकृत् कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः” ॥
)बलदेवः । इति शब्दरत्नावली ॥
महाराजचूतः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
कामदेवः । (यथा कुमारे३ । ६४ ।“कामस्तु वाणावसरं प्रतीक्ष्यपतङ्गवद्वह्निमुखं विविक्षुः” ॥
)स तु श्रीकृष्णपुत्रः । तत्पर्य्यायः । मदनः २ मन्मथः३ मारः ४ प्रद्युम्नः ५ मीनकेतनः ६ कन्दर्पः ७दर्पकः ८ अनङ्गः ९ पञ्चशरः १० स्मरः ११ शम्ब-रारिः १२ मनसिजः १३ कुसुमेषुः १४ अनन्यजः१५ पुष्पधन्वा १६ रतिपतिः १७ मकरध्वजः १८आत्ममूः १९ ब्रह्मसूः २० विश्वकेतुः २१ । इत्यमरः१ । १ । २६--२८ ॥
* ॥
स तु पञ्चाशद्विधो यथा ।कामः १ कामदः २ कान्तः ३ कान्तिमान् ४कामगः ५ कामचारः ६ कामी ७ कामुकः ८कामवद्धनः ९ रामः १० रमः ११ रमणः १२रतिनाथः १३ रतिप्रियः १४ रात्रिनाथः १५रमाकान्तः १६ रममाणः १७ निशाचरः १८नन्दकः १९ नन्दनः २० नन्दी २१ नन्दयिता २२पञ्चवाणः २३ रतिसखः २४ पुष्पधन्वा २५ महा-धनुः २६ भ्रामणः २७ भ्रमणः २८ भ्रममाणः २९भ्रमोऽपरः ३० भ्रान्तः ३१ भ्रामकः ३२ मृङ्गः ३३भ्रान्तचारः ३४ भ्रमावहः ३५ मोहनः ३६मोहकः ३७ मोहः ३८ मोहवर्द्धनः २९ मदनः४० मन्मथः ४१ मातङ्गः ४२ भृड्गनायकः ४३गायनः ४४ गीतिजः ४५ नर्त्तकः ४६ खेलकः ४७उन्मत्तोन्मत्तकः ४८ विलासः ४९ लोभवर्द्धनः ५० ॥
“दाडिमीकुसुमाभाश्च वामाङ्के शक्तिसंयुताः ।सौम्या रक्ताम्बराः सर्व्वे पुष्पवाणेक्षुकार्म्मुके ॥
बिभ्राणाः सर्व्वभूषाढ्याः कामाः पञ्चाशदीरिताः” ।इति शारदातिलकटीकायां राघवसट्टः ॥
तेषा-मेकपञ्चाशत्शक्तयो रतिशब्दे द्रष्टव्याः ॥
* ॥
तस्य स्थानानि यथा ।“पादे गुलफे तथोरौ च भगे नाभौ कुचे हृदि ।कक्षे कण्ठे च ओष्टे च गण्डे नेत्रे श्रुतावपि ।ललाटे शीर्षकेशेषु कामस्थानं तिथिक्रमात् ॥
दक्षे पुंसां स्त्रिया वामे शुक्ले कृष्णे विपर्य्ययः ॥
पादाङ्गुष्ठे प्रतिपदि द्वितीयायाञ्च गुल्फके ।ऊरुदेशे तृतीयायां चतुर्थ्यां भगदेशतः ॥
नाभिस्थाने च पञ्चम्यां षष्ठ्यान्तु कुचमण्डले ।सप्तम्यां हृदये चैव अष्टम्यां कक्षदेशतः ॥
नवम्यां कण्ठदेशे च दशम्यां चोष्ठदेशतः ।एकादश्यां गण्डदेशे द्वादश्यां नयने तथा ॥
श्रवणे च त्रयोदश्यां चतुर्द्दश्यां ललाटके ।पौर्णमास्यां शिखायाञ्च ज्ञातव्यञ्च इति क्रमात् ॥
यत्र स्थाते वसेत् कामस्तथैव नखचुम्बनम् ।मन्त्रेणानेन कर्त्तव्यं ज्ञातव्यं रतिकोविदैः” ॥
इति स्मरदीपिका ॥
मन्त्रस्तु प्रणवादिसविन्दुप्र-त्येकषोडशस्वरयुक्तनमोऽन्तप्रत्येकचन्द्रषोडशकला-रूपः ॥
उत्पन्नमात्रशरीरिषु कामस्यानुत्पत्ति-कारणं यथा । मार्कण्डेय उवाच ।“ब्रह्मापि तनयां सन्ध्यां दृष्ट्वा पूर्व्वमथात्मनः ।कामायाशु मनश्चक्रे त्यक्त्वा सा च सुतेति वै ॥
तस्याश्च चलितं चित्तं कामवाणविलोडितम् ।ऋषीणां प्रेक्षतां तेषां मानसानां महात्मनाम् ॥
मर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं विधिं प्रति ।आत्मनश्चलचित्तत्वममर्य्यादमृषीन् प्रति ॥
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः ।दृष्ट्वा सन्ध्या स्वयं तत्र त्रपामापातिदुःखिता ॥
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने तदनन्तरम् ।अन्तर्भूते विधौ शम्भौ गते चापि निजास्पदे ॥
अभर्षवशमापन्ना सन्ध्या ध्यानपराभवत् ।ध्यायन्ती क्षणमेवात्र पूर्व्ववृत्तं मनस्विनी ॥
इदं विममृषे सन्ध्या तस्मिन् काले यथोदितम् ।उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः ॥
अकार्षीत्सानुरागोऽयमभिलाषं पितामहः ।दृष्ट्वैव माममर्य्यादं सकाममभवन्मनः ॥
ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना ।येन दृष्ट्वा मुनीन् सर्व्वांश्चलितं मन्मनो भृशम् ॥
फलमेतस्य पापस्य मदनः खयमाप्तवान् ।यत्तं शशाप कुपितः शम्भोरग्रे पितामहः ॥
ममोचितं फलमहमाप्तुमिच्छामि साम्प्रतम् ।यन्मां पिता भ्रातरश्च सकामामपरोक्षतः ॥
दृष्ट्वा चक्रुः स्पृहां तस्मान्न मत्तः कापि पापकृत् ।ममापि कामभावोऽभूदमर्य्यादं समीक्ष्य तान् ॥
पत्याविव स्वके ताते सर्व्वेषु सहजेष्वपि ।करिष्याम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् ॥
आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारतः ।किन्त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्य्यादामिह भूतले ॥
उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः ।एतदर्थमहं कृत्वा तपः परमदारुणम् ॥
मर्य्यादां स्थापयित्वैव पश्चात् त्यक्ष्यामि जीवितम् ।यस्मिन् शरीरे पित्रा मे ह्यभिलासः स्वयं कृतः ॥
भ्रातृमिस्तेन कायेन किञ्चिन्नास्ति प्रयोजनम् ।येन स्वेन शरीरेण तातेऽथ सहजे स्वके ॥
उद्भावितः काममावी न तत्सुकृतसाधनम् ।इति संचिन्त्य मनसा सन्ध्या शैलवरं ततः ।जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागा यतः सृता ॥
तया स शैलः समधिष्ठितः सदासौवर्णगौर्य्यादिसमप्रभाभृता ।सोमेन सन्ध्यासमयोदितेनयथोदयाद्रिर्व्विरराज शश्वत्” ॥
इति कालिकापुराणे १९ अध्यायः ॥
* ॥
मार्कण्डेय उवाच ।“अथ तस्याः शरीरन्तु वल्कलाजिनसंवृतम् ।परिक्षीणं जटाव्रातैः पवित्रं मूर्द्ध्नि राजितम् ॥
हिमानीतर्ज्जिताम्भोजसदृशं वदनं तदा ।निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरिः प्रोवाच तामिदम्”श्रीभगवानुवाच ।“प्रीतोऽस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै ।स्तवेन च शुभे प्रज्ञे वरं वरय साम्प्रतम् ॥
येन ते विद्यते कार्य्यं वरेणास्ति मनोगतम् ।तत् करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोऽहं तव व्रतैः” ॥
सन्ध्योवाच ।“यदि देव प्रसन्नोऽसि तपसा मम संप्रति ।वृतस्तदायं प्रथमं वरो मम विधीयताम् ॥
उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोऽस्मिन् भुवःस्थले ।न भवन्तु क्रमेणैव सकामाः सम्भवन्तु वै” ॥
श्रीभगवानुवाच ।“प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः ।तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थं वार्द्धकं तथा ॥
तृतीयेष्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः ।सकामाः स्युर्द्वितीयान्ते भविष्यन्ति क्वचित् क्वचित् ॥
तपसा तव मर्य्यादा जगति स्थापिता मया ।उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः” ॥
इत्यादि श्रीकालिकापुराणे २२ अध्यायः ॥
* ॥
अभिलाषः । तस्य रजोगुणादुत्पत्तिर्यथा, --“काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्” ॥
इति श्रीभगवद्गीतायां ३ । ३७ ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“कमु कान्तौ”@} 2 कान्तिः = इच्छा।
3 कामकः 4 कामकः मिका, कामकः-मिका, 5 चिकामयिषकः-षिका, चिकमिषकः-षिका, 6 चङ्कामकः-मिका
चङ्कमकः-मिका
कामयिता-त्री, कमिता-त्री, कामयिता-त्री, चिकामयिषिता-त्री, चिकमिषिता-त्री, चङ्कामयिता-त्री
चङ्कमिता-त्री
-- 7 कामयन्-न्ती, कामयिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 कामयमानः, कामयमानः, चिकामयिषमाणः चिकमिषमाणः चङ्काम्यमानः
चङ्कम्यमानः
कामयिष्यमाणः, कामयिष्यमाणः, चिकामयिषिष्यमाणः, चिकमिषिष्यमाणः, चङ्कामयिष्यमाणः
चङ्कमिष्यमाणः
9 कान्-कामौ-कामः
-- -- -- 10 कामितम्-तः-तवान्, 11 कान्तम्-न्तः-न्तवान्, कामितम्-तः, चिकामयिषितः, चिकमिषितः, चङ्कामितः चङ्कमितः तवान्
12 कामः-कमः, 13 प्रकामी, 14 मांसकामः-मांसकामा, 15 हन्तुकामः 16, 17 हरिकामा, 18 कम्रः 19, 20 कमनः, 21 कामुक 22 ः-कामुकी-कामुका, कामः, चिकामयिषुः, चिकमिषुः, चङ्कामः-चङ्कमः
कामयितव्यम्, कमितव्यम्, कामयितव्यम्, चिकामयिषितव्यम्, चिकमिषितव्यम्, चङ्कामयितव्यम्
चङ्कमितव्यम्
23 प्रकामनीयम्, प्रकमनीयम्, कामनीयम्, चिकामयिषणीयम्, चिकमिषणीयम्, चङ्कामनीयम्
चङ्कमनीयम्
24 काम्यम्- 25 कम्यम्, काम्यम्, चिकामयिष्यम्, चिकमिष्यम्, चङ्काम्यम्-चङ्कम्यम्
ईषत्कामः-दुष्कामः-सुकामः, ईषत्कमः-दुष्कमः-सुकमः
-- 26 काम्यमानः, काम्यमानः, काम्यमानः, चिकामयिष्यमाणः, चिकमिष्यमाणः, चङ्काम्यमानः-चङ्कम्यमानः
27 कामः-कामः, कामः, चिकामयिषः, चिकमिषः, चङ्कामः-चङ्कमः
कामयितुम्-कमितुम्, कामयितुम्, चिकामयिषितुम्, चिकमिषितुम्, चङ्कामयितुम्
चङ्कमितुम्
कामना- 28 कान्तिः, कामना, चिकामयिषा-चिकमिषा, 29 चङ्कामा-चङ्कमा
कामनम्, कमनम्, कामनम्, चिकामयिषणम्-चिकमिषणम्, चङ्कामनम्-चङ्कमनम्
कामयित्वा, 30 कमित्वा, कान्त्वा, कामयित्वा, चिकामयिषित्वा चिकमिषित्वा चङ्कामयित्वा-चङ्कमित्वा
प्रकाम्य-प्रकम्य, प्रकाम्य, प्रचिकामयिष्य-प्रचिकमिष्य, प्रचङ्काम्य-प्रचङ्कम्य
31 कामम् २ कामयित्वा २ कामम् २ कमित्वा २ कान्त्वा २ कामम् २ कामयित्वा २ चिकामयिषम् २, चिकामयिषित्वा २, चिकमिषम् २, चिकमिषित्वा २, चङ्कामम् २ -चङ्कमम् २
चङ्कामयित्वा २ -चङ्कमित्वा २
32 कमठः, 33 कन्तुः, 34 कमलम्, 35 कंसः।
36
01 (१६८)
02 (१-भ्वादिः-४४३। सक। सेट्। आत्म।)
03 [[१। ‘कमेर्णिङ्’ (३-१-३०) इति स्वार्थे णिङ्। अमन्तत्वेन मित्त्वं तु न, ‘न कम्य- मिचमाम्’ (ग। सू। भ्वादौ) इति निषेधात्। अतः, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिः। एवं घञ्यपि।]]
04 [[२। ‘आयादय आर्धधातुके वा’ (३-१-३१) इति णिङो वैकल्पिकत्वात् णिङभावपक्षे, ण्वुलि वृद्धौ रूपम्। ‘नोदात्तोपदेशस्य--’ (७-३-४) इति निषेधस्तु न
\n\n ‘अनाचमि- कमिवमीनाम्’ (वा। ७-३-३४) इति निषेधात्।]]
05 [[३। णिङ्पक्षे रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
06 [[४। यङन्तात् ण्वुलि ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासे नुक्।]]
07 [[५। णिजन्तात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इत्युभयपदी, न तु णिङन्तात्।]]
08 [[६। शानचः शित्त्वेन आर्धधातुकत्वाभावात् नित्यं णिङ्। णिङो ङित्त्वात् ‘अनुदात्तङित आत्मनेपदम्’ (१-३-१२) इति आत्मनेपदमेव।]]
09 [[७। णिङन्तात् शुद्धाच्च धातोः क्विपि ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घः। ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नत्वम्।]]
10 [[८। णिङ्पक्षे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति निष्ठायां णिङो लोपः। सूत्रे ‘णेः’ इत्यनेन णिङोऽपि ग्रहणम्।]]
11 [[९। णिङभावपक्षे, धातोरुदित्त्वात् क्त्वायाम् इड्विकल्पः। तेन ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्णिषेधे, ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घे च रूपम्।]]
12 [पृष्ठम्०१६४+ २६]
13 [[१। ताच्छील्ये णिनिः।]]
14 [[२। ‘शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः’ (वा। ३-२-१) इति अणपवादः णः। तेन स्त्रियां टाप्।]]
15 [[३। ‘तुं काममनसोरपि।’ (वा। ६-३-१०९) इति तुमुनो मकारस्य लोपः।]]
16 [[आ। ‘इन्द्राबृहस्पत्युपकॢप्तमन्त्रा उत्साहिनोऽग्नीवरुणौ तथाऽन्ये। सुरा भवन्तं बत हन्तुकामाः प्रबोधयांचक्रुरधोक्षजं तम्।।’ वा। वि। २। ३३।]]
17 [[B। ‘स्तुतिशीला हरिकामा फलभक्षा कानने व्रताचारा। तदुपग्रहप्रतीक्षा वसति द्वन्द्वक्षमा मुनिश्रेणी।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
18 [[४। ‘नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः’ (३-२-१६७) इति ताच्छीलिको रः प्रत्ययः।]]
19 [[C। ‘कम्राभिरावृतः स्त्रीभिराशंसुः क्षेममात्मनः। इच्छुः प्रसादं प्रणमन् सुग्रीवः प्रावदन् नृपम्।।’ भ। का। ७-२४।]]
20 [[५। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः। ‘ताच्छीलिकेषु ‘वाऽसरूपः--’ (३-१-९४) इति विधिर्नास्तीति प्रायिकम्
\n\n तेन कम्रा कमना युवतिः, इति सिद्धम्--’ इति सि। कौमुदी।]]
21 [[६। ‘लषपतपदस्थाभूकमगम--’ (३-२-१५४) इत्यादिना तच्छीलादिषु उकञ्। स्त्रियां, ‘जानपद--’ (४-१-४२) इति विहितः ङीष् ‘कामुकी मैथुनेच्छा चेत्, कामुकाऽन्या, ’ (वा। ४-१-४२) इति वार्तिकेन अर्थविशेषे नियमितः।]]
22 [[ड्। ‘प्रघिण्य भूषाः परिघुण्य मालिकाः प्रघृण्य घोणापुटघूर्णिचन्दनम्। पणाय्यरूपाः पनिताकृतीन् ययुर्भामिन्य एवाक्षमया स्वकामुकान्।।’ धा। का। १-५७।]]
23 [[७। ‘न भाभूपूकमिगमि--’ (८-४-३४) इति ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति च णत्वनिषेधः।]]
24 [[८। णिङन्तात्--णिजन्ताच्च ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
25 [[९। शुद्धाद्धातोः ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
26 [पृष्ठम्०१६५+ २०]
27 [[आ। ‘यायास्त्वमिति कामो मे गन्तुमुत्सहसे न च। इच्छुः कामयितुं त्वं माम् इत्यसौ जगदे तया।।’ भ। का। ५-५९।]]
28 [[B। ‘सायन्तनीं तिथिप्रण्यः पङ्कजानां दिवातनीम्। कान्तिं कान्त्या सदातन्या ह्रेपयन्ती शुचिस्मिता।।’ भ। का। ५-६५।]]
29 [[१। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यलोपे, अतो लोपे च रूपमेवम्।]]
30 [[२। णिङभावपक्षे धातोरुदित्त्वात् ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे दीर्घे रूपम्।]]
31 [[३। ‘न कम्यमि--’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्त्वनिषेधात् णिङन्तात् णिजन्ताच्च न दीर्घविकल्पः।]]
32 [[४। ‘कमेरठः’ (द। उ। ५। ५।) इत्यठः प्रत्ययः। कमठः = कूर्मः, भिक्षाभाजनं वा।]]
33 [[५। औणादिके (द। उ। १-११२) कुप्रत्यये तुगागमः। कन्तुः = कामी।]]
34 [[६। औणादिके (द। उ। ८-१०७) कलप्रत्यये रूपम्। कमलम् = पद्मम्।]]
35 [[७। औणादिके (द। उ। ९-२१।) सप्रत्यये रूपम्।]]
36 [पृष्ठम्०१६६+ २४]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.