| YouTube Channel

कान्दर्पिक (kAndarpika)

 
Spoken Sanskrit
English
कान्दर्पिक - kAndarpika -
n.
वाचक - vAcaka -
adj.
 - treating of
धर्षिन् - dharSin -
adj.
 - ill-treating
अपकरण - apakaraNa -
n.
 - ill-treating
दाशार्ण - dAzArNa -
adj.
 - treating of it
दाशार्ह - dAzArha -
adj.
 - treating of it
प्रद्युम्नागमनीय - pradyumnAgamanIya -
adj.
 - treating of it
मात्राशितीय - mAtrAzitIya -
adj.
 - treating of it
नारायणीय - nArAyaNIya -
adj.
 - treating of him
वज्रनाभीय - vajranAbhIya -
adj.
 - treating of him
वामन - vAmana -
adj.
 - treating of him
वात्स्य - vAtsya -
adj.
 - treating of vatsa
चिकित्सु - cikitsu -
adj.
 - treating medically
विवेचन - vivecana -
adj.
 - treating critically
कौष्ठिक - kauSThika -
adj.
 - treating of leprosy
षोडशराजिक - SoDazarAjika -
adj.
 - treating of 16 kings
प्रकरण - prakaraNa -
n.
 - treating with respect
उपक्रमणीय - upakramaNIya -
adj.
 - treating of attendance
प्रसादिन् - prasAdin -
adj.
 - treating with kindness
विप्रकारिन् - viprakArin -
adj.
 - treating with contempt
कान्दर्पिक - kAndarpika -
n.
मदनशलाका - madanazalAkA -
f.
 - aphrodisiac
वाजीकरण - vAjIkaraNa -
m.
 - aphrodisiac
व्यवायवायिन् - vyavAyavAyin -
m.
 - aphrodisiac
शूक - zUka -
n.
 - aphrodisiac
बीजकृत् - bIjakRt -
n.
 - aphrodisiac
वाजीकर - vAjIkara -
n.
 - aphrodisiac
वीर्यवृद्धिकर - vIryavRddhikara -
n.
 - aphrodisiac
वृष्य - vRSya -
n.
 - aphrodisiac
रतिफल - ratiphala -
adj.
 - aphrodisiacal
कामकेलिरस - kAmakelirasa -
m.
 - kind of aphrodisiac
मदप्रसेक - madapraseka -
m.
 - aphrodisiacal fluid
नारसिंहचूर्ण - nArasiMhacUrNa -
n.
 - particular aphrodisiac
फलघृत - phalaghRta -
n.
 - particular aphrodisiac
वाजीक्रिया - vAjIkriyA -
f.
 - use or application of aphrodisiacs
कामवृद्धि - kAmavRddhi -
m.
 - shrub of supposed aphrodisiac properties
कामेश्वरमोदक - kAmezvaramodaka -
m.
 - kind of plant with aphrodisiac properties
कान्दर्पिक kAndarpika
n.
Monier Williams Cologne
English
कान्दर्पिक
n.
 ‘treating of aphrodisiaca’,
N.
 of the seventy-sixth Adhyāya of
VarBṛS.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कान्दर्पिक
न०
 कन्दर्पस्तद्विवृद्धिः प्रयोजनमस्य ठक् । कन्दर्प-वृद्धिसाधने वृ० स० उक्ते विधानभेदे । तद्विधानं च तत्रकान्दर्पिकनामकषट्सप्ततितमेऽध्याये उक्तं यथा ।“रक्तेऽधिके स्त्री, पुरुषस्तु शुक्रे, नपुंसकं शोणितशुक्र-साम्ये । यस्म दतः शुक्रविवृद्धिदानि निषेवितव्यानि रसा-यनानि । हर्म्य पृष्ठमुडुनाथरश्मयः सोत्पलं मधु मदा-लसा प्रिया । वल्लकी स्मरकथा रहः स्रजो वर्ग एषमदनस्य वागुरा । माक्षीकधातुमधुपारदलोहचूर्ण्णपथ्या-शिलाजतुविडङ्गघृतानि योऽद्यात् । सैकानि विंशति-रहानि जरान्वितोऽपि सो ऽशीतिकोऽपि रमयत्यबलांयुवेव । क्षीरं शृतं यः कपिकच्छुमूलैः पिबेत् क्षयं स्त्रीषुन सोऽभ्युपैति । माषान् पयःसर्पिषि वा विपक्वान्षड्ग्रासमात्रांश्च पयोऽनुपानान् । विदारिकायाः स्वर-सेन चूर्ण्णं मुहुर्मुहुर्भावितशोषितं च । शृतेन दुग्धेनसशर्करेण पिबेत्स यस्य प्रमदाः प्रभूताः । धात्रीफलानांस्वरसेन चूर्ण्णं सुभावितं क्षौद्रसिताज्ययुक्तम् । लीढ्वानु-पायाथ पयो ऽग्निशक्त्या कामं निकामं पुरुषो निषे-वेत् । क्षीरेण वस्ताण्डयुजा शृतेन सम्प्लाव्य कामोबहुशस्तिलान् यः । सुशोषितानत्ति पिबेत्पयश्च तस्या-ग्रतः किं चटकः करोति । माषसूपसहितेन सर्पिषाषष्टिकौदनमदन्ति ये नराः । क्षीरमप्यनुपिबन्ति तामु तेशर्वरीषु मदनेन शेरते । तिलाश्वगन्धाकपिकच्छुमूलैर्विदा-रिकाषष्टिकपिष्टयोगः । आजेन पिष्ट्वा पयसा घृतेनपक्त्वा भवेच्छस्कलिकाऽतिवृष्या । क्षीरेण वा गोक्षुरकोप-योगं विदारिकाकन्दकभक्षणं वा । कुर्वन्न सीदेद्यदि जीर्यतेऽस्य मन्दाग्निता चेदिदमत्र चूर्णम् । साजमोदलवणाहरीतकी शृङ्गवेरसहिता च पिप्पली । मद्यतक्रतरलो-ष्णवारिभिश्चूर्णपानमुदराग्निदीपनम् । अत्यम्लतिक्तलव-णानि कटूनि वात्ति सक्षारशाकबहुलानि च भोजनानि ।दृक्च्छुक्रवीर्यरहितः स करोत्यनेकान् व्याजान् जरन्निवयुवाप्यबलामवाप्य” । भावप्र० तदुपायविधानाद्युक्तं यथा ।“अथ वाजीकरणाधिकारः । तत्र वाजीकरणस्य लक्षण-माह । यद्द्रव्यं पुरुषं कुर्याद्वाजीव सुरतक्षमम् । तद्-वाजीकरमाख्यातं मुनिभिर्भिषजां वरैः । अत्र प्रसङ्गात्क्लैव्यस्य लक्षणं संख्यां निदानं चाह । क्लीवः स्यात्सुरताशक्तस्तद्भावः क्लैव्यमुच्यते । तच्च सप्तविधं प्रोक्तंनिदानं तस्य कथ्यते । तैस्तैर्भावैरहृद्यसिस्तु रिरंसोर्मनसिक्षते । ध्वजः पतत्यतो नॄणां क्लैव्यं समुपजायते । द्वेष्य-स्त्रीसंप्रयोगाच्च क्लैव्यं तन्मानसं स्मृतम् । तैस्तैर्भावैः-भयशोकक्रोधादिभिः, --अहृद्यैः--हृदयाहितैः--दुःस्थत्वात्क्षते पीडिते अस्वस्थीकृते इति यावत् । ध्वजः--शिश्नः ।पतति नतून्नमति संप्रयोगोर्मथुनम् । “कटुकाम्लौष्ण-लवणैरतिमात्रोपसेवितैः । पित्ताच्छुक्रक्षयो दृष्टः क्लैव्यंतस्प्रात्प्रजायते । कटुकादिनातिमात्रेण प्रवृद्धेन पित्तेनशुक्रस्य दग्धत्वात् क्लैव्यं भवति पित्तजमिति द्विती-यम् । अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः ।ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकः । शुक्रक्षयेण तृती-यम् । “महता मेढ्ररोगेण चतुर्थी क्लीवता भवेत् । वीर्य-वाहिशिराच्छेदान्मे हनादुन्नतिर्भवेत् । बलिनः क्षुब्धमनसोनिरोधाद् ब्रह्मचर्यतः । षष्ठं क्लैव्यं स्मृतं तत्तु शुक्र-स्तम्भनिमित्तकम् । बलिनः पुष्टस्य क्षुब्धमनसः कामात्संचलतः मनसो, ब्रह्मचर्यम् अमैथुनं तस्मान्निरोधात् शुक्रस्य, क्लैव्यं भवति । जन्मप्रभृति यत्क्लैव्यं सहजं तद्धि सप्त-मम् । असाध्यं क्लैव्यमाह । असाध्यं सहजं क्लैव्यंमर्मच्छेदाच्च यद्भवेत् । मन्मर्मछेदाद्वीर्यवाहिशिराच्छेदात्अथ क्लैव्यस्य चिकित्सा । क्लैव्यानामिह साध्यानांकार्यो हेतुविपर्ययः । मुख्यं विकित्सितं यस्मान्निदान-परिवर्ज्जनम् । अथ क्लैव्यस्य चिकित्सायां वाजीकरणविधिमाह । नरो वाजीकरान् योगान् सम्यक् शुद्धोनिरामयः । सप्तत्यन्तं प्रकुर्वीत बर्षादूर्ध्वन्तु षोडशात् ।नच वै षोडशादर्वाक् सप्तत्याः परतो न च । आयुष्-कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्तुमर्हति । क्षयवृद्ध्युप-दंशाद्या रोगाश्चातीव दुर्ज्जयाः । अकालमरणञ्च स्या-द्भजते स्त्रियमन्यथा । विलासिनामर्थवतां रूपयौवन-शालिनाम् । नराणां बहुभार्य्याणां विधिर्वाजी-करो हितः । स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् । योषित्प्रसङ्गात् क्षीणानां क्लीवानामल्परेत-साम् । हिता वाजीकरा योगाः प्रीणयन्त्यबलाः सदा ।एतेऽपि पुष्टदेहानां सेव्याः कालाद्यपेक्षया । वाजीकर-णान्याह । भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानिच । गीतं श्रोत्राभिरामाश्च वाचः स्पर्शसुखास्तथा ।यामिनी सान्द्रतिलका कामिनी नवयौवना । गीतं श्रोत्र-मनोज्ञञ्च ताम्बूलं मदिराः स्रजः । गन्धा मनीज्ञारूपाणि चित्राण्युपवनानि च । मनसश्चाप्रतीघातं वाजीकुर्व्वन्ति मानवम् । माक्षीकधातुमधुपारदलोहचूर्णम्पथ्याशिलाजतुविडङ्गघृतानि लिह्यात् । एकाग्रविंश-तिदिनानि गदार्दितोऽपि साशीतिकोऽपि रमयेत्प्रमदांयुवेव” । तत्रौषधभेदास्तु तत एवावसेयाः ।