| YouTube Channel

काचः (kAcaH)

 
Apte
English
काचः [kācḥ], 1 Glass, crystal
आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः H. Pr.38
काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया Śānti.1.12
मणिर्लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥
H.*
 2.67.
A loop, a swinging shelf, a string so fastened to the yoke as to support burdens.
An eye-disease, an affection of the optic nerve, producing dimness of sight.
Alkaline ashes.
The string of the balance.
A house with a southern and a northern hall
पूर्वापरे तु शाले गृहचुल्ली दक्षिणोत्तरे काचम् Bṛi.
S.*
 53.4.
चम् Alkaline salt.
Wax.
Comp.
 -अक्षः
N.
 of an aquatic bird (बक).-कामलम् a kind of disease of the eyes, (काचबिन्दु)-घटी a glass ewer. -भाजनम् a glass vessel.
मणिः crystal, quartz.
Metallic beads. शेषाः काचमणयः Kau.
A.
 2.11. -मलम्, -लवणम्, -संभवम्, -सौवर्चलम् black salt or soda. -स्थाली
N.
 of a tree (Mar. सागरगोटी).
Apte 1890
English
काचः 1 Glass, crystal
आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः H. Pr. 44
काचमूल्येन विक्रीतो हंत चिंतामणिर्मया Śānti. 1. 12
मणिर्लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥ H. 2. 68.
2 A loop, a swinging shelf, a string so fastened to the yoke as to support burdens.
3 An eye-disease, an affection of the optic nerve, producing dimness of sight.
4 Alkaline ashes.
5 The string of the balance.
चं 1 Alkaline salt.
2 Wax.
Comp.
अक्षः N. of an aquatic bird (बक).
घटी a glass ewer.
भाजनं a glass vessel.
मंणिः crystal, quartz.
मलं,
लवणं,
संभवं black salt or soda.
Apte Hindi
Hindi
काचः
पुं*
 - कच् - घञ्
"शीशा, स्फटिक"
काचः
पुं*
 - कच् - घञ्
"फंदा, लटकता हुआ (अलमारी का) तख्ता, जुए से बंधी हुई रस्सी जो बोझ को सम्हार ले"
काचः
पुं*
 - कच् - घञ्
"आँख का एक रोग, आँख की नाड़ी का रोग जिससे दृष्टि धुंधली हो जाय"
काचः
पुं*
 - कच्+घञ् कुत्वाभावः
वह मकान जिसमें दक्षिण और उत्तर की ओर कमरे बने हों
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 काचः
noun
यद् वस्तु पर्यस्यति।
"महिला घटं काचे दृढीकृत्य जले निष्कासयति।"
Synonyms:
 काचः, मध्योन्नतकाचः
noun
स्वच्छं प्रकाशि उपकरणम्।
"काचः प्रसारितान् किरणान् एकस्मिन् स्थाने योजयति प्रसारयति वा।"
Synonyms:
 हिन्दोलः, हिन्दोलकः, दोला, दोली, दोलम्, दोलीका, प्रेङ्खा, प्रेङ्खोलनम्, काचः
noun
वृक्षे आच्छादे वा बद्धा दोलायमाना सकाष्ठरज्जुः।
"सा उद्याने हिन्दोलं बध्नाति।"
Synonyms:
 नेत्रपटलम्, पटलम्, काचः, लिङ्गनाशः, निर्झरः
noun
नेत्ररोगविशेषः- यस्मिन् नेत्रस्थे दीप्तोपले पटलम् आगच्छति।
"शासकीयाम् आरोग्यशालायां नेत्रपटलस्य निदानं निःशुल्कं क्रियते।"
Synonyms:
 काचः, काचम्
noun
एकः पारदर्शकः मिश्रपदार्थः।
"काचस्य पात्रं पतित्वा छिन्नम्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: काचः
Root: काच
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ loop
⇒ lens [techn.]
⇒ alkaline ashes
⇒ crystal or quartz
⇒ yoke to support burdens
⇒ having the colour of glass
⇒ class of diseases of the eye
⇒ string of the scale of a balance
⇒ any salt of potash or soda in a crystalline state
⇒ string fastened to each end of a pole with a net in which burdens are held or suspended
Shloka(s):
2|9|99|2 ► क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|99|2 ⇢ क्षारः (क्षार) (पुं) ⇒ keen, acid, salt, sharp, glass, acrid, juice, biting, saline, alkali, caustic, treacle, pungent, essence, molasses, corrosive, base [chem.], caustic alkali, any corrosive or acrid or saline substance, converted to alkali or ashes by distillation
➠ 2|9|99|2 ⇢ काचः (काच) (पुं) ⇒ loop, lens [techn.], alkaline ashes, crystal or quartz, yoke to support burdens, having the colour of glass, class of diseases of the eye, string of the scale of a balance, any salt of potash or soda in a crystalline state, string fastened to each end of a pole with a net in which burdens are held or suspended
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ धातुविशेषः
जातिः ➡ मूलकम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
काचः,
पुं,
 (कच दीप्तौ + णिच् + घञ् ।) मृत्तिका-विशेषः । काँच् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । क्षारः२ । इत्यमरः । २ । ९ । ९९ ॥
अस्य गुणाः । क्षार-रसत्वम् । उष्णवीर्य्यत्वम् । अञ्जनात् दृष्टिकारि-त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
शिक्यम् । शिका इतिभाषा ॥
मणिविशेषः । (यथा, “आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः” ।इत्युद्भटः ॥
) नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी ॥
तस्य लक्षणम् ।“अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ।चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः ॥
निर्म्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनीव पश्यति ।स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः” ॥
इति माधवकरः ॥
(“प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलास्रिते ।तेनोर्द्धमीक्षते नाधस्तनुचेलावृतोपमम् ॥
यथावर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात् ।तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ॥
लिङ्गनाशं मनः कुर्व्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम् ।तत्र वातेन तिमिरे व्याविङ्गमिव पश्यति ॥
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः ।जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च ॥
काचीभूते दृगरुणापश्यत्यास्य मनासिकम् ।चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते ॥
वृद्धःकाचोदृशं कुर्य्याद्रजोधूमवृतामिव ।स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम् ॥
सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्शिराः ।दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसौ स्मृता ॥
पित्तजे तिमिरे विद्युत् खद्योतोद्योतदीपितम् ।शिखितित्तिरिपिच्छाभं प्रायोनीलञ्च पश्यति ॥
काचे दृक् काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति ।अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च ॥
भृङ्गनीला निरालोका दृङ्स्निग्धालिङ्गनाशतः ।दृष्टिःपित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्वदर्शना ॥
भवेत्पिण्डविदग्धाख्या पीतापीताभदर्शना ।कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति ॥
शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम् ।काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम् ॥
सिताभा सा च दृष्टिः स्यालिङ्गनाशे तु लक्ष्यतेमूर्त्तः कफोदृष्टिगतः स्निग्धोदर्शननाशनः ॥
विन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः ।उष्णे सङ्कोचमायाभिश्छायायां परिसर्पति ॥
शङ्खकुन्देन्दु कुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा ।रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति ।काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक् च पश्यति” ॥
इति वाभटे उत्तरस्थाने । १२ अध्याये ॥
विस्तृतविवरणमस्य नेत्ररोगशब्दे ज्ञातव्यम् ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कच बन्धने”@} 2 दीप्तौ च-इति कविकल्पद्रुमे।
काचकः-चिका, काचकः-चिका, चिकचिषकः-षिका, चाकचकः-चिका
कचिता-त्री, काचयिता-त्री, चिकचिषिता-त्री, चाकचिता-त्री
-- काचयन्-न्ती, काचयिष्यन्-न्ती-ती
-- कचमानः, काचयमानः, चिकचिषमाणः, चाकच्यमानः
कचिष्यमाणः, काचयिष्यमाणः, चिकचिषिष्यमाणः, चाकचिष्यमाणः, 3 कक्-कचौ-कचः
-- -- -- कचितम्-तः, काचितः-तम्, चिकचिषितः, चाकचितः-तवान्
4 कचः 5, काचः, चिकचिषुः, चिकाचयिषुः, चाकचः
कचितव्यम्, काचयितव्यम्, चिकचिषितव्यम्, चाकचितव्यम्
कचनीयम्, काचनीयम्, चिकचिषणीयम्, चाकचनीयम्
6 काच्यम्, काच्यम्, चिकचिष्यम्, चाकच्यम्
ईषत्कचः, दुष्कचः, सुकचः
-- -- कच्यमानः, काच्यमानः, चिकचिष्यमाणः, चाकच्यमानः
7 काचः, काचः, चिकचिषः, चाकचः
कचितुम्, काचयितुम्, चिकचिषितुम्, चाकचितुम्
8 कक्तिः, काचना, चिकचिषा, चिकाचयिषा, चाकचा
कचनम्, काचनम्, चिकचिषणम्, चाकचनम्
कचित्वा, काचयित्वा, चिकचिषित्वा, चाकचित्वा
प्रकच्य, प्रकाच्य, प्रचिकचिष्य, प्रचाकच्य
काचम् २, कचित्वा २, काचम् २, काचयित्वा २, चिकचिषम् २, चिकचिषित्वा २, चाकचम् २
चाकचित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४४)
02
=>
 (१-भ्वादिः। १६८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[१। ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वम्।]]
04
=>
 [[२। कचते = बध्नाति यूनां मनांसीति कचः = स्त्रीणां केशपाशः।]]
05
=>
 [[आ। ‘सुलोचना यत्र शचीसमप्रभा अशाश्वचुः श्वञ्चितसौरभाः कचे। सकञ्चुकाः काञ्चनकाञ्चिभूषिता व्रजाङ्गना निर्मचनेन नर्मणा।।’ धा। का। १-२३।]]
06
=>
 [[३। निष्ठायां सेट्त्वात् ‘चजोः कु--’ (७-३-५२) इति न कुत्वम्।]]
07
=>
 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। ‘काचः शिक्ये मणौ नेत्ररोगमेदे मृदन्तते’ इति विश्वमेदिन्यौ।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०१४४+ २५]