| YouTube Channel

काकः (kAkaH)

 
Spoken Sanskrit
English
काकः kAkaH fig. contemptible person
Apte
English
काकः [kākḥ], [कै शब्दकरणे-कन्
Uṇ.*
 3.43]
A crow
काको$पि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते
Pt.*
 1.24.
(Fig.) A contemptible fellow, base or impudent person.
A lame man.
Bathing by dipping the head only into water (as crows do).
A sectarial mark (तिलक).
A kind of measure.
N.
 of a Dvīpa. -का
N.
 of several plants काकनासा, काकोली
&c.
की A female crow. -काकी see Mbh. on IV.* 1.63.
कम् A multitude of crows.
A modus coeundi.
Comp.
 -अक्षिगोलकन्याय see under न्याय. -अञ्ची
=
 काकजङ्घा q. v. -अदनी The Gunja plant. -अरिः an owl. -इक्षुः A reed. -उडुम्वरः, (-रिका) The fig-tree. -उदरः a snake
काकोदरो येन विनीतदर्पः Kavirāja
काकोदरसोदरः खलो जगति
Bv.*
 1.76. -उलूकिका, -उलूकीयम् the natural enmity of the owl and the crow
Mbh. on IV.* 2.14
Vārt.2. (काकोलूकीयम् is the name of the third Tantra in the Pañchatantra). -कङ्गुः -कङ्गुनी
f.
 A kind of corn.
Comp.
 -कला
N.
 of a plant. -चिञ्चा, -जङ्घा the Gunja plant. -चरित्रम् A part of the science of Omens based on the sound of crows.
च्छदः, च्छदिः a wag-tail.
a side-lock of hair
see काकपक्ष below. -जम्बुः A kind of rose-apple tree. -जातः the (Indian) cuckoo.-तालीय
a.
 [काकताल-छ Mbh. on
V.*
 3.16] (anything) taking place quite unexpectedly and accidentally, an accident
अहो नु खलु भोः तदेतत् काकतालीयं नाम
Māl.
 5
काक- तालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वा$पि निधिमग्रतः H. Pr.3
sometimes used adverbially in the sense of 'accidentally'
फलन्ति काक- तालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न बिभ्यति
Ve.*
 2.15. ˚न्याय see under न्याय. -तालुकिन
a.
 contemptible, vile. -तिक्रा, -तिन्दुका, -तुण्डिका different kinds of trees. -तुण्डम् A kind of head of an arrow (see फलम्). काकतुण्डेन वेध्यानां वेधं कुर्यात् Dhanur.66. -दन्तः (lit. ) the tooth of a crow
(fig. ) anything impossible or not existing
˚गवेषणम् searching after impossibilities (said of any useless and unprofitable task). -ध्वजः the submarine fire
cf.
 और्व. -नासा, -नासिका, -नासिकी different kinds of trees. -निद्रा a light slumber (easily broken).-पक्षः, -पक्षकः side-locks of hair on the temples of boys and young men (especially of the Kṣatriya caste]
काकपक्षधरमेत्य याचितः
R.*
 11.1, 31, 42
3.28
U.*
 3.
पदम् the sign (^) in Mss. denoting that something has been left out.
an incision in the skin. (-दः) a particular mode of sexual intercourse. -पुच्छः, -पुष्टः the [Indian] cuckoo. -पेय a shallow
काकपेया नदी Sk. -भीरुः an owl. -मद्गुः a gallinule water-hen, घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते
Mb.
 * 13.111.22. -मर्दः, -मर्दकः a kind of gourd [Mar. कवंडळ]. -माची, -चिका a kind of tree (Mar. कावळी)-मृगगोचरित
a.
 following the manner of the crow in drinking, of the deer in eating and of the cow in making water
एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीनः शयानः काकमृगगोचरितः पिबति खादत्यवमेहति स्म
Bhāg.*
 5.5.34.-यवः barren corn (the ear of which has no grain)
यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः ॥
Pt.*
 2.9. तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा इव Mb
(काकयवाः
=
 निष्फलतृणधान्यम्). -रुतम् the shrill sound of a crow (considered as a sign of future good or evil under different circumstances)
-रुहा
a.
 kind of tree (Mar. बांडगूळ). -वन्ध्या a woman that bears only one child. -स्नानम् Bathing like a crow.
स्पर्शः The touching of a crow.
A ceremony performed on the tenth day after a death, consisting in the offering of rice to crows. -स्वरः a shrill tone (as that of a crow).
Apte 1890
English
काकः [कै शब्दकरणे-कन् Uṇ. 3. 43] 1 A crow
काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुंक्ते Pt. 1. 24.
2 (Fig.) A contemptible fellow, base or impudent person.
3 A lame man.
4 Bathing by dipping the head only into water (as crows do).
5 A sectarial mark ( तिलक).
6 A kind of measure.
7 N. of a Dvīpa.
का N. of several plants: काकनासा, काकोली &c.
की A female crow.
का 1 A multitude of crows.
2 A modus coeundi.
Comp.
अक्षिगोलकन्याय see under न्याय.
अरिः an owl.
उदरः a snake
काकोदरो येन विनीतदर्पः Kavirāja
काकोदरसोदरः खलो जगति Bv. 1. 76.
उलूकिका,
उलूकीयं the natural enmity of the owl and the crow
(काकोलूकीयं is the name of the third Tantra in the Panchatantra).
चिंचा the Guñjā plant.
छदः,
छदिः {1} a wag-tail. {2} a side-lock of hair
see काकपक्ष below.
जातः the (Indian) cuckoo.
तालीय a. (anything) taking place quite unexpectedly and accidentally, an accident
अहो नु खलु भोः तदेतत् काकतालीयं नाम Māl. 5
काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः H. Pr. 35
sometimes used adverbially in the sense of ‘accidentally’
फलंति काकतालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न बिभ्यति Ve. 2. 14. °न्याय see under न्याय.
तांलुकिन् a. contemptible, vile.
दंतः (lit.) the tooth of a crow
(fig.) anything impossible or not existing
°गवेषणं searching after impossibilities, (said of any useless and unprofitable task).
ध्वजः the submarine fire.
निद्रा a light slumber (easily broken).
पक्षः,
पक्षकः side-locks of hair on the temples of boys and young men (especially of the Kṣatriya caste)
क कपक्षधरमेत्य याचितः R. 11. 1, 31, 42
3. 28
U. 3.
पदं {1} the sign (⁁) in Mss. denoting that something has been left out. {2} an incision in the skin. (
दः) a particular mode of sexual intercourse.
पुच्छः,
पुष्टः the (Indian) cuckoo.
पेय a. shallow
काकपेया नदी Sk.
भीरुः an owl.
मद्गुः a gallinule.
यवः barren corn (the ear of which has no grain)
यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथानराः ॥ Pt. 2. 86
तथैव पांडवाः सर्वे यथा काकयवा इव Mb.
(काकयवाः = निष्फलतृणधान्यं).
रुतं the shrill sound of a crow (considered as a sign of future good or evil under different circumstances)
Śi. 6. 76.
वंध्या a woman that bears only one child.
स्वरः a shrill tone (as that of a crow).
Apte Hindi
Hindi
काकः
पुं*
 - कै - कन्
कौवा
काकः
पुं*
 - कै - कन्
"घृणित व्यक्ति, नीच और ढीठ पुरुष"
काकः
पुं*
 - कै - कन्
लंगड़ा आदमी
काकः
पुं*
 - कै - कन्
केवल शिर को भिगोकर स्नान करना
काकः
पुं*
 - कै+कन्
कौवा
काकः
पुं*
 - कै+कन्
पानी में केवल सिर डुबोकर नहाना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 काकः, वायसः, ध्माक्षः, ध्वांक्षः, ध्वांक्षरावी, करटः, बलिभुक्, बलिभुज्, गृहबलिभुज्, गृहबलिभुक्, बलिपुष्टः, बलिपुष्टा, बलिपुष्टम्, चिरञ्जीवी, काणः, काणूकः, मौकुलिः, दिवाटनः, शक्रजः, सकृत्प्रजः, मलभुक्, मलभुज्, प्रातर्भोक्ता, कारवः, अन्यभृत्, यूकारिः, अरिष्टः, आत्मघोषः
noun
खगविशेषः- कृष्णवर्णीयः खगः यस्य ध्वनिः कर्कशः।
"काकः शाखायां स्थित्वा काकध्वनिं करोति।"
Synonyms:
 काकः
noun
एकः जनसमूहः ।
"काकाणाम् उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
Synonyms:
 काकः
noun
एकः द्वीपः ।
"काकस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 काकः
noun
एकः जनसमूहः ।
"काकस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: काकः
Root: काक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
Meaning(s):
⇒ Crow
Shloka(s):
2|3|15|1 ► काकस्तु द्विक एकाक्षश्चिरजीवी दिवाटनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|15|2 ► आत्मघोषो महानेमिः कण्टको मौकलिः कुणः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|16|1 ► बलिपुष्ट उलूकारिर्नाडिजङ्घोऽप्रहृष्टकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|16|2 ► धूलिजङ्घोऽन्यवापश्च परभृद्वायसोऽन्यपुट्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|17|1 ► द्रोणः सकृत्प्रजोऽरिष्टो ध्वाङ्क्षः करट इत्यपि। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|15|1 ⇢ काकः (काक) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|1 ⇢ द्विकः (द्विक) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|1 ⇢ एकाक्षः (एकाक्ष) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|1 ⇢ चिरजीवी (चिरजीविन्) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|1 ⇢ दिवाटनः (दिवाटन) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|2 ⇢ आत्मघोषः (आत्मघोष) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|2 ⇢ महानेमिः (महानेमि) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|2 ⇢ कण्टकः (कण्टक) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|2 ⇢ मौकलिः (मौकलि) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|15|2 ⇢ कुणः (कुण) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|1 ⇢ बलिपुष्टः (बलिपुष्ट) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|1 ⇢ उलूकारिः (उलूकारि) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|1 ⇢ नाडिजङ्घः (नाडिजङ्घ) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|1 ⇢ अप्रहृष्टकः (अप्रहृष्टक) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|2 ⇢ धूलिजङ्घः (धूलिजङ्घ) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|2 ⇢ अन्यवापः (अन्यवाप) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|2 ⇢ परभृतः (परभृत) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|2 ⇢ वायसः (वायस) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|16|2 ⇢ अन्यपुट् (अन्यपुष्) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|17|1 ⇢ द्रोणः (द्रोण) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|17|1 ⇢ सकृत्प्रजः (सकृत्प्रज) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|17|1 ⇢ अरिष्टः (अरिष्ट) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|17|1 ⇢ ध्वाङ्क्षः (ध्वाङ्क्ष) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|17|1 ⇢ करटः (करट) (पुं) ⇒ Crow ⇒ काकः इति पक्षिविशेषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ श्वेतकाकः
जातिः ➡ पक्षी
अमरकोशः
Sanskrit
Word: काकः
Root: काक
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ cripple
⇒ jackdaw
⇒ lame man
⇒ sectarial mark
⇒ washing the head
⇒ particular measure
⇒ impudent or insolent fellow
⇒ crow [Corvus splendens - Zool.]
⇒ bathing by dipping the head only in water
⇒ shoebutton plant [Ardisia humilis - Bot.]
Shloka(s):
2|5|20|1 ► काके तु करटारिष्टबलिपुष्टसकृत्प्रजाः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|20|2 ► ध्वाङ्क्षात्मघोषपरभृद्बलिभुग्वायसा अपि॥ (सिंहादिवर्गः)
2|5|20|3 ► स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः। (सिंहादिवर्गः)
3|3|49|1 ► स्थाणुः शर्वेऽप्यथ द्रोणः काकेऽप्याजौ रवे रणः। (नानार्थवर्गः)
3|3|196|1 ► स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|20|1 ⇢ काकः (काक) (पुं) ⇒ cripple, jackdaw, lame man, sectarial mark, washing the head, particular measure, impudent or insolent fellow, crow [Corvus splendens - Zool.], bathing by dipping the head only in water, shoebutton plant [Ardisia humilis - Bot.]
➠ 2|5|20|1 ⇢ करटः (करट) (पुं) ⇒ crow, atheist, dark-red, unbeliever, bad Brahman, kind of drum, elephant's temple, of a royal dynasty, kind of funeral ceremony, man of a low or degraded profession, impugner of the doctrines of the veda, safflower [Carthamus tinctorius - Bot.], spot between the forehead and ear of a bird
➠ 2|5|20|1 ⇢ अरिष्टः (अरिष्ट) (पुं) ⇒ crow, safe, fatal, heron, unhurt, garlic, secure, ill-luck, disastrous, misfortune, medical plant, kind of liquor, boding misfortune, distilled mixture, proof against injury or damage, soapberry tree [Sapindus saponaria], soapnut [Sapindus Detergens - Bot.], neem tree [Azadirachta Indica - Bot.]
➠ 2|5|20|1 ⇢ बलिपुष्टः (बलिपुष्ट) (पुं)
➠ 2|5|20|1 ⇢ सकृत्प्रजः (सकृत्प्रज) (पुं)
➠ 2|5|20|2 ⇢ ध्वाङ्क्षः (ध्वाङ्क्ष) (पुं) ⇒ crow, house, beggar, little egret heron [ Ardea nivea - Zoo. ]
➠ 2|5|20|2 ⇢ आत्मघोषः (आत्मघोष) (पुं)
➠ 2|5|20|2 ⇢ परभृत् (परभृत्) (पुं)
➠ 2|5|20|2 ⇢ बलिभुक् (बलिभुज्) (पुं) ⇒ crow, crane, sparrow, enjoying offerings, devouring oblations
➠ 2|5|20|2 ⇢ वायसः (वायस) (पुं) ⇒ crow, bird, turpentine, large bird, prince of the vayas, consisting of birds, containing the word vayas, house facing the north-east, Agallochum or fragrant aloe [aromatic resin embedded wood]
➠ 2|5|20|3 ⇢ चिरञ्जीवी (चिरञ्जीविन्) (पुं) ⇒ crow, viSNu, cotton tree [Salmalia malabarica - Bot.]
➠ 2|5|20|3 ⇢ एकदृष्टिः (एकदृष्टि) (पुं)
➠ 2|5|20|3 ⇢ मौकलिः (मौकलि) (पुं)
➠ 3|3|49|1 ⇢ द्रोणः (द्रोण) (पुं) ⇒ raven, scorpion, kind of plant, raven or crow, kind of cloud, lake or large piece of water of 400 poles length
➠ 3|3|196|1 ⇢ बलः (बल) (पुं) ⇒ crow, sick, robust, strong, white bala or elder brother of vAsudeva, sacred garlic pear tree [Crataeva Roxburghii - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ काकभेदः
जातिः ➡ पक्षी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
काकः,
पुं,
 (कायते शब्दायते । कै शब्दे “इण्भीका-पाशल्यतिमर्च्चिभ्यः कन्” । उणां ३ । ४३ । इतिकन् ।) स्वनामख्यातपक्षिविशेषः । काग् इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । करटः २ अरिष्टः ३ बलि-पुष्टः ४ सकृत्प्रजः ५ ध्माङ्क्षः ६ आत्मघोषः ७परभृत् ८ बलिमुक् ९ वायसः १० । इत्यमरः। २ । ५ । २० ॥
वातजवः ११ बलः १२ दीर्घायुः १३सूचकः १४ कृष्णः १५ ग्रामीणः १६ पिशुनः १७कटखादकः १८ द्विकः १९ कागः २० । इतिजटाधरः ॥
काणः २१ धूलिजङ्घः २२ निमित्त-कृत् २३ कौशिकारिः २४ चिरायुः २५ मुखरः२६ खरः २७ महालोलः २८ चिरञ्जीवी २९चलाचलः ३० करटकः ३१ नागवीरकः ३२ गाढ-मैथुनः ३३ लुण्टाकः ३४ श्रावकः ३५ रत-ज्वरः ३६ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
अस्यशाकुनं काकचरित्रम् । तद्यथा ।“अथोच्यते काकरुतं रुतानांमूर्द्ध्नि स्थितं शाकुनभाषितानाम् ।अचिन्तितावेदितकार्य्यसिद्धिंपूर्व्वादिकाष्ठाप्रहरक्रमेण ॥
ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राःकाका भवन्त्यन्त्यजपञ्चमास्ते ।वर्णाकृतिभ्यां ऋषिभाषिताभ्यांसदाभियुक्तैरुपलक्षणीयाः ॥
वृहत्प्रमाणो गुरुदीर्घतुण्डोदृढस्वरः कृष्णवपुः स विप्रः ।पिङ्गाक्षनीलाक्षविमिश्रवर्णःस्यात् क्षत्त्रियस्तीक्ष्णरवोऽतिशूरः ॥
यः पाण्डुनीलः सितनीलचञ्चु-र्नात्यर्थरूढो रटितश्च तैश्यः ।भस्मच्छविर्भूरिककारशब्दःशूद्रः कृशाङ्गश्चपलो निरूक्षः ॥
विरूक्षसूक्ष्मास्यतनुर्व्विशङ्कोयः कन्धरादीप्तनवं बिभर्त्ति ।स्थिरारवः स्थैर्य्यसमेतबुद्धिःकाकोऽन्त्यजातिः खलु पञ्चमोऽत्र ॥
द्रोणाभिधः कृष्णवपुर्द्विजो योग्राह्यः स काकः खलु मुख्यवृत्त्या ।तस्मादृते श्यामगलो निरीक्ष्यःश्वेतश्च निन्द्योऽद्भुतदर्शनोऽसौ ॥
विप्रः स्फूटे जल्पति पृच्छ्यमानेन्यूनं ततः क्षत्त्रियजातिराहुः ।आख्यातिवैश्यस्त्वधिवासनेनब्रवीति शूद्रो बलिदानलोभात् ॥
प्रश्नं कृतं जल्पति कृष्णवर्णःसदा समस्तं विहगोऽन्त्यजातिः ।सद्यस्त्रिसप्ताहदशाहपक्षैःपञ्चापि काकाः फलदाः क्रमेण ॥
शान्ते प्रदीप्ते च रटन् विहङ्गःशुभप्रदो दीप्तपराङ्मुखः सन् ।न क्वापि रौद्रो रटितः प्रशस्तःसव्वत्र शस्तो मधुरश्च रक्तः ॥
दीप्तस्थितो यः परुषस्वरेणविरौति दीप्ताभिमुखः स कार्य्यम् ।निष्पाद्य निर्नाशयते च सम्य-ग्दीप्तोन्मखः शान्तरवो हि सिद्ध्यै ॥
शान्तप्रदीप्ताभिमुखो विधायशब्दं प्रविश्याथ पुनः प्रदीप्तम् ।यो रौति काको मधुरस्वरेणहृत्वा विरुद्धं स ददाति सिद्धिम् ॥
विधाय दीप्ताभिमुखो विरावंततः प्रशान्ताभिमुखो विरौति ।यो वायसोऽसौ विनिहन्त्यसम्यक्कार्य्याणि सर्व्वाणि पुनः करोति ॥
सूर्य्योदये पूर्व्वदिशि प्रशस्त-स्थाने स्थितो योऽभिमुखं विरौति ।नाशं रिपोश्चिन्तितकार्य्यसिद्धिंस्त्रीरत्नलाभं स करोति काकः ॥
ध्माङ्क्षः प्रभाते यदि वह्निभागेविरौति तिष्ठन् रमणीयदेशे ।शत्रून् प्रणश्यत्यचिराद्विशङ्कःप्रयाति योषित्समवाप्यते तत् ॥
रुवन् प्रभाते दिशि दक्षिणस्यांकाकः समावेदयतेऽतिदुःखम् ।रोगार्त्तिमृत्युं परुषखरेणरम्येण चेष्टागमयोषिदाप्तिम् ॥
नैरृत्यभागे यदि च प्रभातेकरोति काकः सहसा विरावम् ।क्रूरं ततः कर्म्म समभ्युपैतिदूतागमो मध्यमिका च सिद्धिः ॥
प्रातः प्रतीच्यां यदि रौति काकोध्रुवं तदा वर्षति वारिवाहः ।स्त्रीवस्त्रभूभृत्पुरुषागमश्चकलिः कलत्रेण समं तदा स्यात् ॥
ध्माङ्क्षस्य शब्दे पवनालयस्थेवस्त्रान्नयानाभिमतागमाः स्युः ।पान्थागमः प्राक्तनवृत्तिनाशःस्यादन्यदेशे गमनं स्वदेशात् ॥
दिश्युत्तरस्यां सुरवः प्रभातेनिरीक्षमाणो बलिभुग् नराणाम् ।ददाति दुःखं भुजगाच्च भीतिंदरिद्रतां नष्टधनेष्टलाभम् ॥
दिशीशवत्यां यदि रौति काकआगच्छतस्तद्वनितान्त्यजाती ।व्याधेर्निमित्तं प्रियवस्त्रलाभोभतेत्तदा रोगबलेऽवसानम् ॥
ब्रह्मप्रदेशे स्थितवायसस्यप्रभातकाले मधुरस्वरेण ।अभीप्सितार्थागमनं ध्रुवं स्यात्स्वामिप्रसादो द्रविणस्य लाभः” ॥
ति वसन्तराजे दिक्प्रहरे सूर्य्योदयः ॥
* ॥
“पूर्व्वत्र यामे प्रथमे सशब्दःकाको भवेच्चिन्तितकार्य्यसिद्ध्यै ।अभीष्टलोकागमनं तथास्या-न्नष्टार्थलाभो नियतं नराणाम् ॥
आग्नेयभागे यदि चाद्ययामेस्त्रीलाभविद्वेषिवधौ भवेताम् ।कृतान्तभागे बलिभुग् विरावःस्त्रीलाभसौ ख्यप्रियसङ्गकारी ॥
नैरृत्यकोणे प्रिययोषिदाप्ति-र्म्मिष्टाशनं सिध्यति चिन्तितोऽर्थः ।दिशि प्रतीच्यां विरुते भवेता-मभ्यर्थनीयागमनाम्बुष्टष्टी ॥
वायव्यकोणे करटः शुभः स्यात्नृपप्रसादोऽध्वगदर्शनं च ।सौम्येच भीस्तस्करशोकवार्त्तासौम्या च वार्त्ता धनलाभवार्त्ता ॥
ईशानदेशेऽभिमतेन शंस-स्त्रासो हुताशाद् बहुलोकसङ्गः ।ब्रह्मप्रदेशे सुखकामभोगःसम्मानसम्पद्द्रविणाष्टसिद्धिः” ॥
इति प्रथम प्रहरः ॥
* ॥
“प्राच्यां द्वितीये प्रहरे विरावैःकाकस्य कश्चित् पथिकोऽभ्युपैति ।चैराद्भयं व्याकुलता च बह्वीजायेत काचिन्महती च शङ्का ॥
हुताशदेशे नियतं कलिः स्यात्प्रियागमाकर्णनयोषिदाप्तिः ।याम्ये तु वृष्टिर्महती च भीतिःप्रियस्य चेष्टस्य समागमः स्यात् ॥
रक्षोदिशि प्राणभयं तदा स्युःस्त्रीभोज्यलाभाखिलरुक्प्रणाशाः ।भवेत् प्रतीच्यां प्रबलाबलाप्ति-र्योषागमो वृद्धि कुवर्षणञ्च ॥
समीरभागे ध्वजचौरसङ्गोदूतागमस्त्रीपिशितान्नलाभः ।सौम्ये गणेष्टागमनं जयञ्चरम्ये रवे चैरभयं त्वरण्ये ॥
महेश्वराशाविरुतश्चकाक-श्चौराग्निसन्त्रासविरुद्धवार्त्ताः ।ब्रवीति रूक्षैरटनैररूक्षैःसदार्य्यगुर्व्वागमनं जयञ्च ॥
ब्रह्मप्रदेशे प्रहरे द्वितीयेकाकः सुशब्दो नृपतिप्रसादम् ।मिष्टान्नभोज्यञ्च ददाति पुंसांकरोत्यसौ चौरभयं कुशब्दः” ॥
इति द्वितीयप्रहरः ॥
* ॥
“ऐन्द्र्यां विरूक्षः प्रहरे तृतीयेवृद्धिं तथा चौरभयं ब्रवीति ।कृष्णस्तु राजागमनं जयञ्चकरोति यात्रां शुभकार्य्यसिद्धिम् ॥
अग्नेर्विभागेऽग्निभयं कलिश्चविरुद्धवार्त्ता विफला च यात्रा ।भवेद्विरुद्धैर्ब्बलिभुखिरावै-र्जयादिवार्त्ता च भवेद्विशुद्धिः ॥
काकुभ्यवाच्यां कुरुतेऽतितूर्णंरोगं तथाप्तागमनं विहङ्गः ।क्षुद्राणि कार्य्याणि च यान्ति सिद्धिंसर्व्वाणि तन्मुख्यतया नराणाम् ॥
क्रव्याददेशे जलदागमः स्या-न्मिष्टान्नलाभो रिपवो न सन्ति ।शूद्रागमः स्वामिविरुद्धवार्त्ताभवन्ति यात्रासु च कार्य्यनाशः ॥
स्यात् पश्चिमे नष्टधनस्य लाभोदूराध्वयानं सुहृदागमश्च ।योषागमोऽभीष्टजयादिवार्त्तायात्रासु रम्ये रटितेऽर्थसिद्धिः ॥
वातालये दुर्दिनमेव वार्त्ताचौराभिनष्टार्थसमागमश्च ।सन्तोषवार्त्ता वरयोषिदाप्ति-र्यात्रा रवे स्यान्मधुरे प्रशस्ता ॥
यामे तृतीये विरुवन्त्युदीच्यांकार्य्यार्थलाभो नृपसेवकानाम् ।भोज्यप्रवृद्ध्यै शुभदा च वार्त्ताप्रयाणकं वैश्यसमागमश्च ॥
दिश्यन्धकारेः कुरुते सुशब्दंभोज्यं जयं हानिकली कुशब्दम् ।ब्रह्मप्रदेशे तिलतण्डुलाभ्यांभोज्यं च ताम्बूलयुतं ददाति” ॥
इति तृतीयप्रहरः ॥
* ॥
ऐन्द्र्यां तुरीयप्रहरेऽर्थलाभोभूमीशपूजाभयवृद्धिरोगाः ।वह्नेर्व्विभागे भयरोगमृत्युःशिष्टागमो वायसरासितेन ॥
याम्ये रवे तस्करवैरिभीतीस्यातां विशिष्टागमरोगमृत्युः ।स्यात् यातुधान्यां महती प्रवृद्धि-रभीष्टसिद्धिः पथि चैरयुद्धम् ॥
दिशि प्रतीच्यां प्रहरे चतुर्थेद्विजातिरभ्येति ततोऽर्थलाभः ।आयाति योषिद्विजयाम्बुवृष्टिःसिद्धिः प्रयाणे नृपतेर्व्वरश्च ॥
वायव्यभागे करटस्य शब्दै-रायाति योषित् प्रियमानिनी या ।ध्रुवं प्रवासो दिनसप्तकेनशीघ्रागमः स्यात् गमने कृते च ॥
कुवेरभागे पथिकोऽभ्युपैतिताम्बूललाभः कुशलस्य वार्त्ता ।वैश्याद्धनाप्तिस्तुरगादिरूढायात्राविरुद्धे म्रियते च रोगी ॥
स्थाणौ स्थितश्चेद् बलिभुग् विरौतिसुवर्णवार्त्ता सरुजो विनाशः ।ब्रह्मप्रदेशे प्रहरे चतुर्थेवार्त्ता भवेन्मध्यमिका च सिद्धिः” ॥
इति चतुर्थप्रहरः ॥
* ॥
“यद्भाषितं शाकुनिकैर्व्विमिश्रंशुभाशुभं दिक्प्रहरक्रमेण ।तत्राशुभं यच्छति दीप्तशब्दःश्रेयस्करः शान्तरवश्च काकः ॥
रम्यं रवं दीप्तदिशि प्रसर्पन्शान्तां दिशं भूरि फलं ददाति ।तदैव तुच्छं वितरत्यसौ वैदीप्तस्थितः पश्यति दीप्तकाष्ठाम् ॥
यथोपदिष्टं फलमत्र दुष्टंतथैव तद्दीप्तदिशि स्थितः सन् ।ध्वाङ्क्षोऽधिरूढो विरुवन् करोतिनिरीक्षमाणः ककुभं प्रदीप्ताम् ॥
काकः प्रशान्ताभिमुखोऽतितुच्छंदीप्ताश्रितो दुष्टफलं ददाति ।शाखाश्रितः शान्तदिगोक्षणेनरूक्षारवोऽल्पं कथयत्यनिष्टम् ॥
शान्तस्वरः शान्तककुप्प्रदेशेतिष्ठन् प्रदोप्तां ककुभञ्च पश्यन् ।ददात्यभीष्टं फलमेवमल्पंदीप्तां स पश्यंस्तु तदेव तूर्णम् ॥
आकारचेष्टारवभागविज्ञा-श्चत्वारि काष्ठादिनयोः क्रमेण ।सदाभियुक्ताश्च निरूपयन्तियस्माच्च ते काकरुतं मनुष्याः” ॥
इति काकरुते दिक्चक्रप्रकरणम् ॥
* ॥
“वर्षाकालमधिकृत्य किञ्चनप्रोच्यते बलिभुजो यथाक्रमात् ।आलपाण्डकविचारसुन्दरंशाकुनं सकलशाकुनोत्तमम् ॥
वैशाखमासे निरुपद्रवेषुद्रुमेषु काकस्य शुभाय नीडम् ।निन्द्येषु शुष्केषु सकण्टकेषुद्रुमेषु दुर्भिक्षप्रयायहेतुः ॥
प्रशस्तवृक्षे यदि पूर्व्वशाखा-माश्रित्य काकेन कृतं कुलायम् ।तद्वृष्टिरिष्टाशकुनप्रमोदोनीरोगता स्याद्विजयश्च राज्ञः ॥
आग्नेयशाखारचिते च नीडेस्याद्वृष्टिरिष्टास्ति भयं कलिश्च ।दुर्भिक्षशत्रूद्भवदेशभङ्गोभवन्ति रोगाश्च चतुष्पदानाम् ॥
याम्यासु शाखासु च वायसेननीडे कृतेऽल्पं जलपातमाहुः ।व्याधिप्रकोपं मरणं समन्ता-दन्नक्षयं शत्रुविरोधिताञ्च ॥
नैरृत्यशाखारचिते च नीडेयस्माच्छनैर्वर्षति वर्षकाले ।पीडा नृणां विध्वरचौरभीति-दुर्भिक्षयुद्धानि भवन्त्यवश्यम् ॥
नीडे कृते पश्चिमवृक्षशाखा-माश्रित्य काकैः कथिता च वृष्टिः ।नीरोगताक्षेमसुभिक्षवृद्धि-सम्पत्प्रमोदाश्च भवन्ति लोके ॥
वायव्यशाखासु कृते च नीडेप्रभूतवाताल्पजलाश्च मेघाः ।स्युर्मूषिकोपद्रवशस्यनाश-पक्षद्वयोद्वेगमहाविरोधाः ॥
कौवेरशाखामधिकृत्य नीडेकृते भवेत् प्रावृषि वृष्टिरिष्टा ।भवन्ति च क्षेमसुभिक्षसौख्य-नीरोगतावृद्धिसमृद्धयोऽस्मिन् ॥
ईशानशाखासु च वृष्टिरल्पावैरं प्रजानामुपसर्गदोषः ।स्याद्बान्धवानां कलहप्रवृत्ति-र्म्मर्य्यादया हीयत एष लोकः ॥
वृक्षाग्रनीडे त्वतिवर्षकालेमध्ये पुनर्मध्यमतोयपातः ।तुच्छापि वृष्टिर्न प्रवत्यधस्तात्स्फुटं दिशोक्तं न दिशः स्फुटत्वम् ॥
अवृष्टिरोगादिभयादिवृद्धिंविद्याच्च भूमौ बलिमुक्कुलाये ।शुष्के च वृक्षे डमरान्ननाशौप्राकार रन्ध्रेषु भयं प्रभूतम् ॥
निम्नप्रदेशे तरुकोटरे वावल्मीकरन्ध्रे व्रततिष्वपीह ।काकस्य नीडे रुगवृष्टिदोषै-र्भवन्ति शून्या नियमेन देशाः” ॥
इति वसन्तराजे काकरुतप्रकरणम् ॥
* ॥
अथकाकाण्डविचारः ।“एकं भवेद्वारुणमग्निसंज्ञंद्वितीयकं मारुतकं तृतीयम् ।ऐन्द्रं तथा नाम चतुर्थमेव-मण्डानि काक्याः परिकीर्त्तितानि ॥
काक्या भवेद्वारुणमण्डकं चेत्पृथ्वी तदा नन्दति सर्व्वशस्यैः ।मन्दप्रवर्षोऽनलसंज्ञकेऽण्डेनोप्तस्य वीजस्य भवेत् प्ररोहः ॥
जातानि शस्यानि समीरणेऽण्डेखादन्ति कीटाः शलभाः शुकाद्याः ।क्षेमं सुभिक्षं सुखिता धरित्रीस्यादैन्द्रजेऽण्डेऽभिमता च सिद्धिः” ॥
इत्यण्डप्रकरणम् ॥
* ॥
“यात्रा निमित्तानि च कीर्त्तयामःसकृत्प्रजानां शकुनानि तानि ।विज्ञाय यानि प्रजहात्यनर्था-नर्थांश्च सर्व्वान् कुरुतेऽध्वनीनः ॥
भुङ्क्षे बलिं पक्षिषु मन्त्रपूतंत्वं प्राणिषु प्राणिषि वर्षलक्षम् ।गुप्तेन च स्त्रीं भजसे नमोऽस्तुतुभ्यं खगेन्द्राय सकृत्प्रजाय ॥
विलोक्य काकं विनिवेद्य तस्मैमन्त्रेण पूजां दधिभक्तयुक्ताम् ।उदीर्य्य कार्य्यं निजमध्वगेनविलोकनीयं शकुनं तदर्थम् ॥
वामेन शब्दं मधुरं विमुञ्चन्व्रजंस्त्ववामेन करोति काकः ।सर्व्वार्थसिद्धिं पुनरागमञ्चशुभप्रदेशे तु तदन्यरूपः ॥
प्रदक्षिणं संप्रविधाय मागवामेन काको विनिवर्त्ततेऽसौ ।यातुः करोतीहितकार्य्यसिद्धिंक्षेमञ्च शीघ्रं पुनरागमञ्च ॥
वामे कलं रौत्यनुलोमयायीयो वायसोऽसौ सकलार्थसिद्ध्यैस्यातां क्रमाद्दक्षिणवामशब्दौसिद्ध्यै विरुद्धौ विपरीतभूतौ ॥
पृष्ठे विरावं मधुरं विमुञ्च-न्ननुव्रजंश्चापि मतो हिताय ।प्रायेण यातारमनुव्रजन्तःसर्व्वेऽपि काकैः कथिता विहङ्गाः ॥
कृत्वा रवं यः पुरतः प्रयातिउपस्थितो यो मुदमादधाति ।कण्डूयते यः स्वशिरोऽङ्घ्रिणासौपुंसां तदाभीष्टफलं ददाति ॥
स्तम्भे गजानां नियतं गजाप्तिंगजेऽधिरूढः पृथिवीपतित्वम् ।तुरङ्गमे वाहनभूमिलाभंकरोति काको विजयं ध्वजेन ॥
प्रणष्टलाभं विजयं च कूपेक्षिप्रं नदीरोधसि कार्य्यसिद्धिम् ।पूर्णे घटेन्द्रे च धनाप्तिवृद्धिंध्वाङ्क्षोऽधिरूढः कुरुते सशब्दः ॥
प्रासादधान्योच्छ्रयहर्म्म्यपृष्ठ-निष्पन्नशस्यावनिशाद्वलादौ ।ध्वाङ्क्षोऽधिरूढो धनसाधनायरौति श्रियं यच्छति युग्मरावः ॥
पृष्ठे पुरो वा यदि गोमयस्थोतथा वटाद्येषु तरुष्वपीह ।स्थितो रुवन् भोजनपानमिष्टंविष्ठां च कुर्व्वन् वितरत्यवश्यम् ॥
अन्नाद्यविष्ठाफलमूलपुष्प-मत्स्यादिभिः पूर्णमुखः सदैव ।संदृष्टमात्रोऽभिमतार्थसिद्ध्यैमिष्टान्नभोज्याय सदैव काकः ॥
नारीशिरःपूर्णघटस्थितस्यकाकस्य शब्दैर्व्वनिताधनाप्तिः ॥
शय्याधिरूढस्य च तस्य शब्दैःसमागमः स्यात् सुजनेन सार्द्धम् ॥
गोपृष्ठदूर्व्वातरुगोमयेषुतुण्डानि घर्षन्नवलोकिताग्रे ।आहारमन्यस्य तथा ददानोददाति भोज्यं बलिभुग्विचित्रम् ॥
धान्यं यवं वा दधि वापि चाज्यंविरौति पश्यन्निधिलामकारी ।करोति लाभं पुरतः स दृष्टोयस्यास्ति वक्त्रे तृणमप्यशुष्कम् ॥
वृक्षेषु रम्याङ्कुरपत्रपुष्प-च्छायाफलाढ्येषु सकृत्प्रजस्य ।शब्देन सिध्यन्त्यसकृन्नराणांसदैव सर्व्वाणि समीहितानि ॥
प्रशान्तनादः शिखरे तरूणांस्त्रीसङ्गसौख्यं करटोऽभिधत्ते ।धान्यादिकूटेषु तथान्नलाभोगोपृष्ठगो गोवनिताधनाप्तिम् ॥
क्षेमं विधत्ते करभस्य पृष्ठेखरस्य पृष्ठेऽरिभयं वधञ्च ।क्रोडस्य पृष्ठे वधमर्थलाभंतस्यैव पृष्ठे घनलग्नपङ्के ॥
सद्यो ज्वरं सैरिभपृष्ठसंस्थोमृताङ्गसंस्थो मरणं करोति ।कार्य्यक्षतिं रिक्तघटस्य संस्थःकाकः कलिं काष्ठमधिष्ठितश्च ॥
यो दक्षिणं कूजति दक्षिणेनप्रयाति यश्चाभिमुखोऽभ्युपैति ।यो याति पृष्ठे प्रतिलोमगत्याकृतारवः पातयते स रक्तम् ॥
वामे रवो दक्षिणतस्ततो यःसोऽनर्थहेतुर्ब्बलिभोजनस्य ।वामप्रदेशे प्रतिलोमयानंविघ्नाय लाभो गृह एव तेन ॥
प्रयाति पृष्ठे यदि दक्षिणेनकृतारवस्तद्रुधिरं पुरः स्यात् ।वल्लीवरत्रादि च यो गृहीत्वाप्रदक्षिणं याति स सर्पभीत्यै ॥
गोपुच्छवल्मीककृतास्पदश्चरुवन् भवेत् सर्पविलोकनाय ।स्यान्मृत्यवेऽङ्गारचितास्थिसंस्थःकाकः प्रकुर्व्वन् करचर्व्वणं च ॥
रुवन् पुरो हानिरुजौ करोतिमृत्युं पुनर्निष्ठुरपृष्ठशब्दः ।प्रसार्य्य रिक्तं वदनं य आस्तेसर्व्वत्र निन्द्यो बलिभोजनोऽसौ ॥
वामोऽप्यसृग्यातभयं मृतिं वासंताडयित्वा रसचर्म्मखण्डम् ।चञ्च्चास्थिभङ्गं ध्रुवमस्थिभङ्ग-बन्धे वधं जल्पति युध्यमानः ॥
वामोऽपि रोगं कुरुते विशुष्केतिक्तेऽपि वृक्षे कलिकार्य्यनाशौ ।पक्षौ विधुन्वन् विरुवंश्च रूक्षंसकण्टके मृत्युमुपाददाति ॥
वधो भवेद्भूरुहभग्नशाखेबन्धो लताभिः परिवेष्टिते स्यात् ।रम्ये तरौ कण्टकयुक्तवृक्षेसदा भवेतां कलिकार्य्यसिद्धी ॥
छन्नाधिरूढो न रवेण यायात्प्रयाति चेत् स्यात् खलु रक्तपातः ।अवस्करं भूस्तृणकाष्ठकूप-भस्मादिसंस्थो विनिहन्ति कार्य्यम् ॥
वल्लीवरत्राकचशुष्ककाष्ठ-चर्म्मास्थिजीर्णाम्बरबल्कलानि ।अङ्गाररक्तोत्पलकर्पराणिदृष्टानि चेत् काकमुखे तदानीम् ॥
पुण्यक्षयः पापसमागमश्चमहद्भयं रोगसमुद्भवश्च ।बन्धो वधः सर्व्वधनापहारइत्यादिकं स्यात् पथि मन्दिरे च ॥
ऊर्द्ध्वाननश्चञ्चलपक्षयुग्मःकाकः कुनादो विदधाति मृत्युम् ।छायायुधच्छत्रघटास्थियान-वादित्रकाष्ठादिककुट्टकानि ॥
सङ्कोचितैकाङ्ख्रिरुपेतवित्तोदीप्तस्वरो भास्करमीक्षते च ।काष्ठादिकं कुट्टयतेऽथवा योयुद्धाधिकानर्थकरः खगोऽसौ ॥
तुण्डेन पिच्छं विलिखन् रवेणयो रौति तूर्णञ्च निरीक्षते कम् ।एकेन पादेन तथोपविष्टोब्रूते स बन्धं पुरतो जनस्य ॥
विङ्गोमयौ न्यस्यति यस्य मूर्द्ध्नितस्यानलत्रासरुजौ भवेताम् ।यस्यास्थिखण्डं विसृजत्यसौ तुप्रयाति तूर्णं नगरीं यमस्य ॥
ब्रह्मप्रदेशे विरुवन् यियासोःकलत्रदोषं जनयत्यवश्यम् ।मनुष्यमातङ्गतुरङ्गमाणांशिरोऽधिरूढो निधनाय तेषाम् ॥
नदीतटे वाथ रटन्नटव्यांखरस्वरो व्याघ्रमयाय गन्तुः ।नैवातुरः क्वापिं मतो हितायन दुष्टचेष्टो वितनोति शान्तिम् ॥
यात्रोद्यमे सैन्यवधाय काकोदृष्टो रथे साश्वनृमस्तकेषु ।आयाति यस्याभिमुखो बलस्ययुद्धोद्यमे तस्य पराजयः स्यात् ॥
सगृध्रकङ्कैः कटके नृपस्यकाकैः प्रविष्टैः पिशितं विनापि ।संयुध्यमानैररिभिः समं स्या-न्महाहवः सन्धिरयुध्यमानैः ॥
चिह्नध्वजच्छन्नकृताधिरोहःसमुद्यतं शत्रुबलं प्रपश्यन् ।आजौ जयं जल्पंति भूमिपानांकृतध्वनिः क्षीरतरौ च काकः ॥
गतिस्वरौ वायससंप्रयुक्तौप्राच्यां फलायोदितवैपरीत्यात् ।एवं जनोऽप्याचरति प्रभूतौयथोदितं तत्र तथागमार्थम् ॥
दिग्यामचक्रेऽपि शुभाशुभानिफलानि यानि प्रतिपादितानि ।प्रतिष्ठमानस्य भवन्ति यानितथाविधानीति वदन्ति तज्ज्ञाः” ॥
इति काकरुते यात्राप्रकरणम् ॥
* ॥
“स्थानस्थितानां कथयन्ति काका-श्चेष्टाविशेषेण शुभाशुभानि ।प्रबोधिताः प्राक्तनकर्म्मभिर्येतल्लक्षणाय क्रियते प्रयत्नः ॥
निष्कारणं संवलिता रुवन्तोग्रामेऽन्ननाशाय भवन्ति काकाः ।रोधञ्च चक्राकृतयो वदन्तिसव्यापसव्यभ्रमणाद्भयञ्च ॥
विघातमाहुर्ब्बहुवर्गसंस्थारात्रौ रुवन्तो जनताविनाशम् ।लोकञ्च चञ्चूचरणप्रहारै-रुद्वेजयन्तः परचक्रवृद्धिम् ॥
यः स्नाति धूल्यान्तु विलोक्य रौतिवृष्टिं समाशंसति वायसोऽसौ ।जलस्थलप्राणिविपर्य्ययेणवर्षासु वृष्टिं भयमन्यदा तु ॥
मध्यं दिने वेश्मनि यस्य काकोविरौति रौद्रं विधुनोति वाङ्गे ।हरन्ति चौरा द्रविणानि तस्यध्रुवं तथान्यो भवति प्रमादः ॥
रुवन्नदृष्टस्तृणपूर्णवक्त्रोहुताशभीतिं करटः करोति ।स्यात् प्रस्थितस्याप्यथवा स्थितस्यदुःखं प्रभूतं दिवसत्रयेण ॥
छायासु लाभं भुवि भूमिलाभंविघ्नं जले ग्रावणि कार्य्यनाशम् ।करोति काको विरुवन्नरस्यप्रास्थायिनः स्थानगतस्य वापि ॥
द्वारप्रदेशेरुधिरानुलिप्तोविरौति काकः शिशुनाशनाय ।पक्षौ विधुन्वन् विरुवंश्च रूक्षंशान्ते च दीप्ते भवने न शस्तः ॥
भूयस्तथोर्द्ध्वे प्रविधाय पक्षौकाकः कुनादं प्रलयं करोति ।क्रुद्धोऽधिरूढः करटान्तरञ्चरोगेण मृत्युं कुरुते नराणाम् ॥
द्रव्ये हते वापहृते खगेनविनाशलाभावपि तादृशस्य ।रुक्मस्य पीते रजतस्य शुक्लेचौलस्य कार्पासमये भवेताम् ॥
प्रश्ने कृते रोगविनाशबुद्ध्याहन्त्याशु रोगं सुरवः प्रदीप्ते ।शान्ते प्रदेशे करटश्चिरेणबल्यारवो रोगमपाकरोति ॥
प्रश्ने शुभे शान्तदिगाश्रयस्थःशान्तस्वरो यः शुभमादधाति ।यो बायसस्तं शुभदं बदन्तितद्व्यत्यये व्यत्ययहेतुरुक्तः ॥
विरौति कुम्भे मणिकेऽथवा यःस गर्भवत्याः सुतजन्महेतुःउड्डीयते कण्टकिनीञ्च शाखामादाय राजागमनाय काक ॥
अन्नादिविष्ठापिशितादिभिर्यःपूर्णाननोऽभोष्टफलप्रदोऽसौ ।मन्त्रादिसिद्धौ बणिजादिलाभेशस्तो विवाहादिविधौ च काकः ॥
इष्टार्थदोऽश्वादिकवाहनस्थ-श्छत्रादिसंस्थस्तदवाप्तकारी ।बध्वागमं जल्पति तोरणस्थोहृद्यार्थदो हृद्यतरुस्थितश्च ॥
वायसः कुलकुलध्वनिं यदाव्याहरेद्भवनसंमुखं तदा ।अभ्युपैति पथिकस्तदा ध्वनिंसर्व्वकार्य्यशुभदं वदत्यसौ ॥
इदं त्विहोत्पातयुगं पृथिव्यांमहाभयं शाकुनिका वदन्ति ।यद्वायसो मैथुनसन्निविष्टोदृश्येत यद्वा धवलः कदाचित् ॥
उद्वेगविद्वेषभयप्रवास-धनक्षयव्याधिभयप्रहाराः ।बुद्धिप्रणाशाकुलताप्रवादानृणां भवन्त्यद्भुतदर्शनेन ॥
शमाय तत्सूचितदुःखराशेःस्नानं वहिस्तत्क्षणमेव कुर्य्यात् ।आत्मीयशक्त्या च सदक्षिणानिद्विजाय दद्यात् वसनानि तानि ॥
नयेदहःशेषमपुण्यहान्याशयीत भूमावकृतान्नभक्षः ।हविष्यभोजी न भजेच्च नारींदिनानि सप्त त्रिगुणानि यावत् ॥
अकाकघातव्रतमादधीतबलिं च दद्याद्बलिभोजनेभ्यः ।स्नात्वा प्रभाते विदधीत शान्तिंदद्यात् स्वशक्त्या द्रविणं गुणिभ्यः ॥
देशे तु यत्राद्भुतमेतदुग्र-मालोक्यते तत्र समापतन्ति ।अवृष्टिदुर्भिक्षभयोपसर्ग-चौराग्निशत्रूद्भवधर्म्मनाशाः ॥
कर्म्माणि तस्योपशमाय राजाप्रवर्त्तयेत् शान्तिकपौष्टिकानि ।अन्नाद्यगोभूमिवसूनि दद्यात्युद्धं विदध्यान्न च यावदब्दम्” ॥
इति काकरुते स्थानस्थितप्रकरणं पञ्चमम् ॥
* ॥
अथ स्वरविचारः ।“ककामिति क्षेमविधो विरावःकेकामितीष्टाशनयानहेतुः ।करोति कूं कूमिति चार्थलाभंक्वं क्वं ध्वनिः काञ्चनलाभमाह ॥
कें केमिति स्त्रीवरयोषिदाप्त्यैभोगाय कां कामिति शब्दितः स्यात् ।अपत्यलाभः कु कु इत्यनेनगन्तुः फलं केकव इत्यनेन ॥
क्रौ कोमितीदं शुभलाभकारिकुं कुं निनादः प्रियसङ्गमाय ।क्रां क्रूमिति क्रामिति च त्रयोऽमीक्रां क्रामिति द्वौ च रवौ रणाय ॥
क्रां क्रामिति क्रौमिति च द्विरुक्तंक्रूं क्रूमिति क्रौ कुकु कू इतीदम् ।रुतं प्रदिष्टं मरणाय नॄणांगन्तुः प्रणाशं कुतते खगाख्यः ॥
क्री क्रीमितीष्टार्थविनाशनायज्वलज्वलेत्यग्निभयाय शब्दः ।कीकीति कोकाविति यः कथञ्चिन्-मुहुर्मुहुः स्यात् स मतो वधाय ॥
स्यात् का इतीदं विफलं सदैवमित्राप्तये स्यात् क इतीदृशञ्च ।काका इतीदं तु विघातकारिकरोति काको वदति स्वतुष्ट्यै ॥
आहारदोषाय च काकटीतिस्यादाकुलं कुक्कुनिभं रणाय ।केकेध्वनिष्काकुटि किं टिकीतित्रयं त्विदं स्यात् पुरदूषणाय ॥
यत् का इति त्रिस्तदनुस्वरेणशब्दद्वयं स्यान्महते रणाय ।कामित्ययं वाहननाशनञ्चददाति हर्षं कुकुकुंर्व्वितीदम् ॥
यत्का इतीदं विरुतं सुदीर्घ-कृतस्वरेणोच्चरितं प्रमादात् ।उत्साहहीनः श्रमदैन्ययुक्तःस वायसः कार्य्यविनाशनाय ॥
सामिषं वकवकेति भोजये-द्वारयेत् कलिकलीति रासनम् ।अभ्युपैति स्वररूक्षभाषितेप्रोषितः शवशवारवे शवः ॥
स्यात् कलिः कवकवध्वनौ नृणांजायते कणकणाध्वनौ स्वरः ।आव्रजेत् कुलुकुलुध्वनौ प्रियःसौदनं कटकटध्वनौ दधि ॥
एवं प्रकारा बहवोऽपरेऽपिप्रशान्तदीप्ताबलिभोजनानाम् ।भवन्ति शब्दाः खलु तेषु केचि-दस्माभिरुक्ताः खलु लक्षणीयाः” ॥
इति काकरुते स्वरप्रकरणं षष्ठम् ॥
* ॥
“हितं नरेभ्यो मुनिभिः पुराणै-र्ज्ञानं यदुक्तं बलिपिण्डयुक्त्या ।तदुच्यते संप्रति येन काकावदन्ति नित्यं बलिलाभतुष्टाः ॥
अदक्षिणस्यां दिशि यत्र काकै-र्य्युतो भवेत् क्षीरतरुः प्रभूतौ ।गत्वा निवृत्तेऽहनि तत्र काकानिमन्त्रणीया बलिपिण्डभाज्ये ॥
प्रातस्ततः क्षीरतरोरधस्ता-द्विशोध्य लिख्येत् सह गोमयेन ।भूमिप्रदेशे चतुरस्रमस्यमध्येऽर्च्चयेत् ब्रह्ममुरारिभानून् ॥
इन्द्राग्निवैवस्वतयातुधान-जलेशवायुद्रविणेशशम्भून् ।अभ्यर्च्चयेदष्टसु दिक्षु भक्त्याक्रमेण चाष्टावपि लोकपालान् ॥
नमोयुतैः सप्रणवैश्च सर्व्वा-न्निजाभिधानैः प्रयतो मनुष्यः ।अर्घासनालेपनपुष्पधूप-नैवेद्यदीपाक्षतदक्षिणाभिः ॥
आब्रह्मकाकांस्तरुसन्निविष्टा-नाध्याय तत्प्राक्तनमन्त्रयुक्त्या ।ततस्तदर्थं बलिमाज्यसिक्तंमन्त्रेण दद्यात् दधिपिण्डयुक्तम्” ॥
मन्त्रः । इन्द्राय यमाय वरुणाय धनदाय भूतवाय-साय बलिं गृह्णातु मे स्वाहा ॥
“उदीर्य्य कार्य्यं स्वमथावसृत्यततः प्रदेशे करटस्य चेष्टाःस्पृष्टीकृताङ्गानि शुभाशुभार्थंसलक्षयेन्निश्चलपाणिपादः ॥
पूर्व्वेण खादन् सुखवित्तवृद्धिंकरोति वह्णेर्दिशि वह्णिभीतिम् ।काकोऽर्थनाशं दिशि दक्षिणस्यांनैरृत्यगो दिग्वरकृत्यदिष्टः ॥
जलेशदेशेऽभिमतार्थसिद्धि-र्व्वायोर्दिशीति प्रभवाल्पवृष्टिः ।सौम्ये सुखारोग्यसमीहितार्थ-मीशानदेशे वितरत्यभीष्टम् ॥
बलौ विलुप्ते करटः समन्तात्कार्य्ये विमिश्रं परिभावनीयम् ।बलिं विकीर्य्यापि न भक्षयन्तिकाकास्तदानीं भयदा भवन्ति ॥
क्षीरद्रुमारामचतुष्पदेषुसरित्समीपे त्रिदशालयेषु ।देयो बलिर्भूतदिनाष्टमीषुकुल्माषदध्योदनतण्डुलाद्यैः” ॥
इति काकरुते पिण्डप्रकरणं सप्तमम् ॥
* ॥
“पिण्डत्रयस्याथ विधानमेत-दाख्यायते यत् किल नारदाद्यैः ।दृष्टं मुनीन्द्रैरशुभं शुभञ्चयथावदस्मिन् कथयन्ति काकाः ॥
गत्वा शुभेऽह्णि प्रहरे चतुर्थेदेशेषु पूर्व्वप्रतिपादितेषु ।नरेण पिण्डत्रयभोजनार्थंकाकाः प्रयत्नेन निमन्त्रणीयाः ॥
ततः प्रभाते ह्युपलिप्य भूमिंतस्याञ्च पूर्व्वोदितमन्त्रयुक्त्या ।ब्रह्माच्युतेशाप्पतिलोकपालाःकाकाश्च पुंसां क्रमतोर्च्चनीयाः ॥
दध्योदनाद्यैर्व्विहितं प्रवेश्यपिण्डत्रये मण्डलकस्य मध्ये ।अभ्यर्च्चयेदक्षतपुष्पधूपै-र्मनोहरैर्यत्नपरो मनुष्यः ॥
तेषु क्षिपेत् प्राग्दिगनुक्रमेणपिण्डेषु हेमप्रथमे द्वितीये ।रूप्यं तथा लौहलवं तृतीयेशेषञ्च कुर्य्याद्बलिपिण्डतुल्यम् ॥
त्रिःसप्तकृत्वो विनिवेश्य पिण्डेपिण्डा निवेश्या बलिभोजनेभ्यः ।मन्त्रोक्तमावाहनतोषितेभ्यःकार्य्यं बिचार्य्यापसरेत्ततश्च” ॥
मन्त्रः ओँ हिवि टिमि विटि काकचाण्डालायस्वाहा । इति पिण्डाभिमन्त्रणार्थम् ॥
ओँ ब्रह्मणेविश्वाय काकचण्डालाय स्वाहा । काकाह्वानमन्त्रः ॥
“काकेन मुक्ते ससुवणपिण्डेज्ञेयं नरेणोत्तममात्मकार्य्यम् ।भुक्ते सरूप्ये खलु मध्यमं स्याद्-भुक्ते सलौहे त्वधमं प्रदिष्टम् ॥
विवादबाणिज्यविवाहवृष्टि-क्षेमाश्च वित्ताः कृषिभोगरोगाः ।संग्रामसेवानृपकार्य्यदेशाइत्यादयोऽस्मिन् परिभावनीयाः ॥
चेष्टामवामां विदधाति यातिप्रदक्षिणं दक्षिणपक्षमुच्चैः ।ग्रीवां तथोच्चां कुरुते सशब्दःस्थानं मनोज्ञं श्रयति द्रुमञ्च ॥
एवंविधां यो विदधाति चेष्टांपिण्डं समादाय शुभं खगोऽसौ ।अभीष्टकार्य्यादधिकं करोतिचेष्टाविपर्य्यासतयान्यथात्वम् ॥
पिण्डं समादाय यदि प्रधानंशान्तं दिशं गच्छति काकपक्षी ।पूर्णं फलं तत् कुरुते नराणांचिकीर्षिते वस्तुनि यत्र तत्र ॥
काको गृहीत्वा यदि मुख्यपिण्डंप्रयाति दीप्तां ककुभं तदानीम् ।अत्युत्तमं कार्य्यफलं प्रदर्श्यततः सभस्तं विनिहन्त्यवश्यम् ॥
द्वितीयकं यद्यपहृत्य पिण्ड-मुड्डीयते शान्तदिगाश्रयेण ।फलं तदानीं शुभदं नराणाम्याप्यं खगो जल्पति कार्य्यजातम् ॥
काके समादाय जघन्यपिण्डंयाते प्रदीप्तां ककुभं वदन्ति ।कार्य्यं जघन्यादधिकं जघन्यंस्यान्मध्यमं मध्यमपिण्डभागे” ॥
इति वसन्तराजे पिण्डत्रयप्रकरणमष्टमम् ॥
* ॥
“महर्षयो वायसशाकुनस्यवदन्ति सारादपि सारभूतम् ।पिण्डाष्टकं यत्तदशेषमेत-दाख्यायते कार्य्यविनिश्चयार्थम् ॥
शुभेऽह्नि काकानधिवास्य सायंपिण्डाष्टकं भोक्तुमथ प्रभाते ।तत्कालयोग्यानि समस्तवस्तू-न्यादाय यायाद्वहिरप्रमत्तः ॥
एकान्तदेशे तरुपार्श्वभूमौमृद्गोमयाभ्यामुपलेपितायाम् ।सत्पञ्चगव्येन समुक्षितायांसौम्योपहारैरुपशोभितायाम् ॥
विधाय पूजां कुलदेवतानांमध्ये ततोऽष्टस्वपि दिक्षु देयम् ।भक्तेन सर्पिर्दधिमिश्रितेनपिण्डाष्टकं प्राग्दिगनुक्रमेण ॥
पक्षीन्द्रवह्न्यन्तकराक्षसेन्द्रान्विष्णुं विरिञ्चिं धनदं महेशम् ।पूर्व्वादिकाष्ठाक्रमयोजितेषुन्यसेत् क्रमादष्टसु पिण्डकेषु ॥
नमोयुतैस्तान् प्रणवश्च सर्व्वां-स्ततोऽर्च्चयेत्तन्निजनाममन्त्रैः ।अर्घ्यासनालेपनपुष्पधूपै-र्नैवेद्यदीपाक्षतदक्षिणाभिः ॥
अभ्यर्च्चितेभ्यो विधिनोदितेनपिण्डाष्टकं तत् ददतु द्विजेभ्यः ।मन्त्रेण संमग्त्र्य निवेदनार्थंकार्य्यं विचिन्त्यापसरेच्च किञ्चित्” ॥
अथ मन्त्रः । ओँ नमः खगपतये गरुड यद्रोणाय पक्षिराजाय स्वाहा ॥
“द्रोणाढकसमं पिण्डं गृहाण त्वमशङ्कितः ।यथादृष्टं निमित्तं च कथयस्वाधमे स्फुटम् ॥
काकेन पिण्डे प्रथमे गृहीतेतिष्ठन् व्रजन् वापि भवेत् कृतार्थः ।उद्वेगशोकौ विफलः प्रयाणेहानिः कलिर्व्वा भवति द्वितीये ॥
याम्ये रुगापद्भयमृत्यवः स्युःपिण्डे चतुर्थे विजयो रणेषु ।स्याद्वैष्णवेऽभीष्टमकष्टसाध्यंभवेत् प्रवासो विफलश्च षष्ठे ॥
नास्तीह तन्निश्चयमेव कार्य्यंभुक्ते न यत् सिध्यति सौम्यपिण्डे ।सन्तापशोकौ विफला च यात्रापिण्डेऽष्टमे वायसभक्षिते च ॥
पिण्डं न गृह्णात्यथवा न भुङ्क्तेचञ्चूनखैर्व्विक्षिपति द्विजो यः ।कार्य्येषु सर्व्वेषु स न प्रशस्तोब्रवीति घोरं समरं स पुंसाम्” ॥
इति वसन्तराजे काकरुते पिण्डाष्टकप्रकरणंनवमम् ॥
* ॥
“आद्यं पञ्चाशता द्वाभ्यां वृत्तैर्दिक्चक्रमीरितम् ।काकालयपरीक्षा च द्वितीये दशभिस्त्रिभिः ॥
वृत्तैस्त्रिभिस्तृतीये च काकाण्डकनिरूपणम् ।द्वाचत्वारिंशता वृत्तैर्यात्रा तुर्य्ये प्रकीर्त्तिताः ॥
वृत्तानि विंशतिस्त्रीणि स्थानं स्थाप्ये च पञ्चमः ।स्वरप्रकरणं षष्ठं वृत्तैर्द्वादशभिस्ततः ॥
एकादशभिराख्यानं बलिंसंज्ञञ्च सप्तमम् ।पिण्डत्रयविधानाय चतुर्द्दशभिरष्टमम् ॥
पिण्डाष्टकविधानाय नवमे यदुदाहृतम् ।अन्त्यप्रकरणं तच्च वृत्तान्येकादशैव तु ॥
वसन्तराजशाकुने सदागमार्थशोभने ।समस्तसत्वकौतुके विचारितोऽत्र वायसः” ॥
* ॥
समुदायेन १८१ वृत्तानि । इति वसन्तराजशाकु-नान्तर्गतवायसशाकुननामकाकचरित्रं समाप्तम् ॥
काकमांसगुणाः । दोषक्षयापहत्वम् । चक्षुर्हितत्वम् ।वृंहणत्वम् । बलायुर्हितकारित्वम् । लधुत्वम् ।दीपणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
(“काकः कोकिलशूकरास्त्वथ खरो-ष्ट्राश्वादयो भल्लुकाव्यालाः सौरभयो वृकप्रभृतयोये चान्यजीवा नृणाम् ।मण्डूकाश्च सरीसृपादिकगणायूका कलिङ्गाश्च येकोकः सारसशारिका शुक इमेभक्ष्या न शस्तास्तथा ॥
गृहचटकचकोराः काकजात्याश्च श्येनाःपिकशुकविषशृङ्गीभृङ्गदात्यूहकल्काः ।जलकरटकपोता पोतकी खञ्जरीटाःकलविकमशकाद्या यूकपिङ्गादयोऽन्ये ॥
एते भक्ष्या नैव भक्ष्या न चेष्टाये चाप्यन्येऽज्ञातनामाण्डजाश्च ।अन्ये चापि श्वापदा ये च निन्द्या-स्ते चाखाद्या वर्ज्जिताश्चात्र सर्व्वे” ॥
इति हारीते प्रथमस्थाने । ११ अः ॥
“काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिस्ये-नगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ॥
“एते सिंहादिभिः सर्व्वे समाना वायसादयः ।रसवीर्य्य विपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः” ॥
इति सुश्रुते सूत्रस्थाने । ४६ अः ॥
) पीठसर्पी ।खोँडा इति भाषा ॥
द्वीपविशेषः । परिमाणभेदः ।वृक्षविशेषः । शिरोऽवक्षालनम् । इति हेमचन्द्र-मेदिनीकरौ ॥
तिलकः । अतिधृष्टः । इति शब्द-रत्नावली ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कक लौल्ये”@} 2 लौल्यम् = गर्वः, चापल्यं वा।
काककः-किका, काककः-किका, 3 चिककिषकः-षिका, 4 चाकककः-किका
ककिता-त्री, काकयिता-त्री, चिककिषिता-त्री, चाककिता-त्री
-- काकयन्-न्ती, काकयिष्यन्-न्ती-ती
-- ककमानः, काकयमानः, चिककिषमाणः, 5 चाकक्यमानः
6 प्रनिककिष्यमाणः, काकयिष्यमाणः, चिककिषिष्यमाणः, चाककिष्यमाणः
कक्-कग्-ककौ-ककः
-- -- ककितम्-तः, काकितः-तम्, चिककिषितः, चाककितः-तवान्
ककः, काकः, चिककिषुः, चिकाकयिषुः, 7 चाककः
ककितव्यम्, काकयितव्यम्, चिककिषितव्यम्, चाककितव्यम्
ककनीयम्, काकनीयम्, चिककिषणीयम्, चाककनीयम्
8 काक्यम्, काक्यम्, चिककिष्यम्, चाकक्यम्
ईषत्ककः, 9 दुष्ककः, सुककः
-- -- कक्यमानः, काक्यमानः, चिककिष्यमाणः, चाकक्यमानः
10 काकः 11, काकः, चिककिषः, चाककः
ककितुम्, काकयितुम्, चिककिषितुम्, चाककितुम्
कक्तिः, काकना, चिककिषा, चिकाकयिषा, चाकका
ककनम्, काकनम्, चिककिषणम्, चाककनम्
ककित्वा, काकयित्वा, चिककिषित्वा, चाककित्वा
प्रकक्य, प्रकाक्य, प्रचिककिष्य, प्रचाकक्य
काकम् २, ककित्वा २, काकम् २, काकयित्वा २, चिककिषम् २, चिककिषित्वा २, चाककम् २
चाककित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९०। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[१। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इति इत्वम्। चुत्वम्।]]
04
=>
 [[२। ‘धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्’ (३-१-२२) इति यङ्। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वम्। ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इति अभ्यासस्य दीर्घः।]]
05
=>
 [[३। यङन्तात् शानचि तस्य सार्वधातुकत्वात् ‘अतो लोपः’ (६-४-४८) इति लोपस्याभावे यलोपाभावे च रूपम्।]]
06
=>
 [[४। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति णत्वनिषेधः।]]
07
=>
 [[५। ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यः--’ (३-१-१३४) इति यङन्तात् पचाद्यच्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०१४०+ २५]
09
=>
 [[१। ‘इदुदुपधस्य --’ (८-३-४१) इति षत्वम्।]]
10
=>
 [[२। बाहुलकात् कर्तरि घञ्।]]
11
=>
 [[आ। ‘फलाङ्कितान् वङ्कितवल्लिमङ्कितान् वनप्रदेशात् उरुकाककोकिलान्। वृकावृतान् मुग्धचकोरकूजितानुड्डीनकङ्कानयमत्यवङ्कत।।’ धा। का। १-१३।]]