कष (kaSa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English कष kaSa scraping
लेखन lekhana scraping
आलेखन Alekhana scraping
उल्लेखन ullekhana scraping
कण्डूयन kaNDUyana scraping
विनिकषण vinikaSaNa scraping
निष्काष niSkASa scrapings
विलिखन vilikhana act of scraping
जिह्वोल्लेखन jihvollekhana scraping the tongue
निर्लेखन nirlekhana instrument for scraping off
कण्डूयनी kaNDUyanI brush for scraping or rubbing
लेखन lekhana act of scratching or scraping
लेखन lekhana instrument for scraping or furrowing
खरकण्डूयन kharakaNDUyana scraping or rubbing with a sharp object
Wilson
EnglishApte
Englishकष [kaṣa], [कष्-अच्] Rubbing, scratching.
षः Rubbing.
A touch-stone
छदहेम कषन्निवालसत्कषपाषाणनिभे नभस्तले 2.69
सुवर्णरेखेव कषे निवेशिता 3.17. -पट्टिका, -पाषाणः a touch-stone
Vikr.1.3, 24.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishApte Hindi
Hindiकष
वि* - कष्-अच्
"रगड़ने वाला, कसने वाला"
कषः
- कष्-अच्
रगड़ कसना
कषः
- कष्-अच्
कसौटी
Shabdartha Kaustubha
Kannadaकष - हिंसायाम् (भ्वा० पर० सक० से०) कषति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸಿಸು /ಪೀಡಿಸು
कष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಣೆಕಲ್ಲು
कष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಕಲ್ಲು
निष्पत्तिः - > कष (हिंसायाम्) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > कषति
कष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉಜ್ಜುವ
कष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಒರೆಹಚ್ಚುವ
कष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಳಿಸುವ
प्रयोगाः - > "छदहेम कषन्निवालसत् कषपाषाणनिभे नभस्तले"
उल्लेखाः - > नैष० २-६९
L R Vaidya
Englishधातुप्रदीपः
Sanskritकषँ कष
मानकरूपान्तरम् - शिषँ
शिष
मानकरूपान्तरम् - जषँ
जष
मानकरूपान्तरम् - झषँ
झष
मानकरूपान्तरम् - शषँ
शष
मानकरूपान्तरम् - वषँ
वष
मानकरूपान्तरम् - मषँ
मष
मानकरूपान्तरम् - रुषँ
रुष
मानकरूपान्तरम् - रिषँ
रिष हिंसार्थाः
- कषति । कषिष्यति । समूलकाषं कषति । निमूलकाषं कषति । सर्वंकषः। कष्टम् । कषितम् । निकषः । पत्काषी । शेषति । शेष्टा । जषति । झषति । झषो मीनः । वषति । मषति । रोषति । रोषिता । रोष्टा । रुष्यतीति । दिवादिपाठात् रेषति । रेषिता । रेष्टा ।। 686-694 ।।
कषँ कष हिंसायाम्
- कषति । कषते ।। 894 ।।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritआस्फोटिनी वेधनिका शाणस्तु निकषः कषः ।
आस्फोटनी (स्त्री), वेधनिका (स्त्री), शाण (पुंस्त्री), निकष (पुं), कष (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritकष बधे सेट् बधोऽत्र निष्पीडनंघर्षणञ्च । कषति अकषीत्--अकाषीत् । ककाष प्रनिक-षति । “छदहेम कषन्निवालसत् कषपाषाणनिभे नभस्तले”नैष० । अस्य परस्मैपदिषु पा० ग० पाठात् शब्दकल्पद्रुमेच तथा पाठात् आ० उक्तिर्भ्रान्तिमूला । “पामानंकषमाणम्” इत्यादिप्रयोगस्तु ताच्छीलिकचानशैवोपपत्तेः ।“निमूलसमूलयोः कषः” “कषादिषु यथाविध्यनुप्र-योगः” पा० णमुल् अनुप्रयोगश्च । निमूलकाषंकषति समूलकाषं कषति समूलं निमूलं वा कषतीत्यर्थःसि० कौ० “समूलकाषं चकषूरुदन्तः” भट्टिः ।“सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः” पा० कर्मरूपेष्वेषूपपदेषुखच् । सर्वङ्कषः कूलङ्कषः अभ्रङ्कषः करीषङ्कषः”
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritकषँ कष
मानकरूपान्तरम् - शिषँ
शिष
मानकरूपान्तरम् - जषँ
जष
मानकरूपान्तरम् - झषँ
झष
मानकरूपान्तरम् - शषँ
शष
मानकरूपान्तरम् - वषँ
वष
मानकरूपान्तरम् - मषँ
मष
मानकरूपान्तरम् - मुषँ
मुष
मानकरूपान्तरम् - रुषँ
रुष
मानकरूपान्तरम् - रिषँ
रिष हिंसार्थाः
-कषति निकषोऽश्मा पत्काषी सर्वकूलाभ्र (3242) इति खच् कूलङ्कषः कृच्छ्रगहनयोः कषः (7222) इति क्तेऽनिट्-कष्टोऽग्निः निमूलसमूलयोः कषः (3424) इति णमुल् कषादिषु तैरेवानुप्रयोगः (द्र0 3446) समूलकाषं कषति वौ कषलस (32142) इति घिनुण्-विकाषी काषिः, कषी खनित्रम् कषेश्छ च (तु0 उ0 184) इति कच्छूः पामा वॄतॄवदि (उ0 362) इति सः कक्षस्तृणं बाहूरुमूलञ्च गृहोपान्ते तु कक्षा कक्ष्या च कषिदूषिभ्यामीकन् (तु0 उ0 416) कषीका शेषति रुधादौ शिष्लृ विशेषणे (719) विशिनष्टि चुरादौ शिष असर्वोपयोगे (10211) शेषयति, शेषः झषति झषः शषति शष्यते शष्पः मषी मष्यते माषः मोषति क्र्य्यादौ (961) मुष्णाति रोषति दिवादौ (4123) रुष्यति रुष्यन्ती रेषति दिवादौ रिष्यति तीषसहलुभ (72248) वेट्-रोष्टा रोषिता रुष्यमत्वर (72 28) इति वेट्-रुष्टः रुषित रेष्टा रेषिता रिष्टः, अरिष्टः खेषेत्यपीति कण्ठः-खषति खषः 664-673
धातुवृत्तिः
Sanskritकषँ कष
मानकरूपान्तरम् - खषँ
खष
मानकरूपान्तरम् - शिषँ
शिष
मानकरूपान्तरम् - जषँ
जष
मानकरूपान्तरम् - झषँ
झष
मानकरूपान्तरम् - शषँ
शष
मानकरूपान्तरम् - मषँ
मष
मानकरूपान्तरम् - रुषँ
रुष
मानकरूपान्तरम् - रिषँ
रिष (अर्थः) हिंसार्थाः
तृतीयषष्ठौ तालव्योष्मादी सप्तमो दन्त्योष्ठ्यादिः ( कषति चकाष कषितेत्यादि अकषत् अकाषीत् "अतो हलादे'' इति वा वृद्धिः (सर्वकषम् ) "सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः''इति खच् ( सूत्रम्) अरुर्द्विषदजन्तस्य (इति सूत्रम्) इति खिदन्त उत्तरपदे पूर्वपदस्य मुम् एवं कूलादिषूदाहार्यम् (विकाषी) "वौकषलषकत्थश्राम्भः'' इति तच्छीलादिषुधिनुण् (आकषः निकषः) "गोचर''आदिसूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् अधिकरणे घः आकषेण चरति, (आकषिकः) ( सूत्रम्) आकषात् ष्ठल् (इति सूत्रम्) इति तृतीयान्तात् अस्मात् चरतीत्यर्थे ष्टल् षित्त्वात् (आकिषिकी) आकषे कुशलः, (आकषकः) ( सूत्रम्) आकषादिभ्यः कन् (इति सूत्रम्) इति सप्तम्यन्तात् कुशल इत्यर्थे कन् ( निमृलकाषं कषति समूलकाषं कषति ) निमूलं समूलं च कषतीत्यर्थः "निमूलसमूलयोः कषः'' इति णमुल् उपपदसमासः ( सूत्रम्) कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः (इति सूत्रम्) इति यस्मात् णमुलो विधानं तस्यैवानुप्रयोगः, कषादयश्च "निमूलसमूलयोः कषः'' इत्यारभ्य "उपमाने कर्मणि च'' इत्येतदन्तेषूपात्ता धातवः अत्रानुशब्दो नानन्तर्येऽपि तु धात्वर्थानुवादेन पश्चामद्भावे, तेन व्यवहितपूर्वप्रयोगोऽपि द्रष्टव्यः तथा च वृत्तिः धातुसम्बन्धे प्रत्ययविधानादनुप्रयोगार्थं वचनमिति तथा "यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्'' इत्यत्र हरदत्तः अनुशब्दो धात्वर्थानुवादेन पश्चाद्भावे न त्वानन्तर्ये, पूर्वप्रयोगो व्यविहतप्रयोगोपि भवतीति न्यासे च अथ पूर्वप्रयोगस्य व्यवहिप्रयोगस्य च निवृत्यर्थे कस्मान्न भवति यथा "कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि'' इत्येतत् तन्नएतयोरिष्टत्वात् पादौ कषितुं शीलमस्य (पत्काषी ) "सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छिल्ये'' इति णिनिः, "हिमकाषिइतिषु च'' इति हिमादावुत्तरपदे पादः पद्भावः (कष्टायते) ( सूत्रम्) कष्टाय क्रमणे (इति सूत्रम्) इति चतुर्थ्यन्तादनार्जवे क्यङ्, क्रमणमिहानाजवम् कष्टं चिकीर्षत, (कष्टायते) अत्र "सत्रकक्ष'' इत्यादिना द्वितीयान्तात्कण्वचिकीर्षायां क्यङ् (कक्षः) "वृतिवदि'' इत्यादिना सप्रत्ययः "षढोः कः कस'' इति कत्वं, "तितुत्रेत'' इणिनषेधः ( कक्षायते ) "सत्रकक्षि'' इत्यादिना क्यङ् पप्रत्ययान्ता निपान्त्यते (शिषति शिशेष शिशयिथ शेष्टा शेक्ष्यति शेषतु अशेषत् शेषेत् आशिषि शिष्यात् अशिक्षत् ) "शल अगुपधा'' इति क्सः अनिट्त्वं च, शिषि पिषि श्लिष्यतिपुष्पती त्विषिमिति व्याघ्रभूतिवचनात् तदुक्तं पुरुषकारे शिषेरसर्वोपयोगे शपि शेषयति शेषतीत्युभौ, लुङ्यङ्भावादट्यशेषत् इति देवमुपादायाशेषीदित्युक्तं, शिषि पुषिमित्यनिट्कारिक्राप्रामाण्याच्छिषिमात्रस्यानि ट्त्वेन क्से सति अक्षिदिति यंक्तम् तथा मैत्रेयोपि शेष्टेत्यनिटमुदाजहार एवं च लिटि सेट्त्वं क्रादिनियमात्सिद्धम् एवं चास्य सेटो मध्ये पाठो यथा शिषिमात्रस्यानिट्त्वेन "शलइगुपधा''इति षान्तसाम्यातृ षान्तपरस्मैपदिसाम्याच्च द्रष्टव्यः (शिशिक्षति ) "हलन्ताच्च'' इति सनः कित्त्वम् (शेशिष्यते शेशेष्टि शेषयति अशीषित् शिष्ट्वा शिष्टः शिष्टान् शिष्टवान् शिष्टं) कालयोः "खष्पशिष्प''इति पप्रत्यये निपातितम् (जवति जजाष जेषतुः जषिता) इत्यादि कषिवत् किति लिटि सेटि थलि चैत्वाभ्यासलोपौ एवं ( झषति, शषतीत्यादि शष्पं ) पूर्ववत्पः वष आदानसंवरणयोरित्यिर्थे स्वरितेत (वषति ववाष ववषतुः वषितेत्यादि ) वादित्वान्नैत्वाभ्यासलोपौ ( मषतीत्यादि रोषति रुरोष रुरोषिथ रोषिता रोष्टा रोषिष्यति इत्यादि तकारादौ "तीषसहलुभरुषरिषः इतीङ्विकल्पः (रुषित्वा रुष्ट्वा ) इट्पक्षे "रलो व्युपधा'' इति कित्त्वविकल्पः निष्ठायां "रुष्यमत्वरसंघु षास्वनाम्'' इतीटो विकल्पनात् "यस्य विभाषा'' इति निषेधो भवति (रुष्टो, रुषितः ) "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च'' इतृयत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वत्रमाने क्तः इट्पक्षे "उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्'' इति कित्त्वविकल्पनात्पक्षे गुणः ( रोषितमनेनेत्यादि भवति) रुष रोषइति दिवादौ चुरादौ च रेषतीत्यादि रोषतिवत् निष्ठायां"यस्य विभाष''इतीटो निषेधात् (रिष्टः) रेषत इति शब्दे गतः अत्र दण्डके मुषिरपि धातुः कोशे पठ्यते स्तेयार्थोयं पूर्ववच्चैष पठति इतीह पाठे नाभिनिवेष्टव्यम् हिंसार्थत्वे यदि दृश्यते तदा धातूनामनेकार्थत्वादृभविष्यति 681
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“कष हिंसायाम्”@} 2 काषकः-षिका, काषकः-षिका, चिकषिषकः-षिका, चाकषकः-षिका
कषिता-त्री, काषयिता-त्री, चिकषिषिता-त्री, चाकषिता-त्री
कषन्-न्ती, काषयन्-न्ती, चिकषिषन्-न्ती
-- कषिष्यन्-न्ती-ती, काषयिष्यन्-न्ती-ती, चिकषिषिष्यन्-न्ती-ती
काषयमाणः, काषयिष्यमाणः, चाकष्यमाणः, चाकषिष्यमाणः
कट्-कड्-कषौ-कषः
-- -- -- 3 कष्टम् 4 -ष्टः-ष्टवान् कषितम्-तः-तवान् काषितः-तम्, चिकषिषितः, चाकषितः-तवान्
कषः, 5 सत्कषः, 6 सर्वङ्कषः, कूलङ्कषः, कूलङ्कषा 7 8 अभ्रङ्कषो 9 करीषङ्कषा 10, 11 पत्काषी, 12 विकाषी, काषः, चिकषिषुः, चिकाषयिषुः, चाकषः
13 कषितव्यम्, काषयितव्यम्, चिकषिषितव्यम्, चाकषितव्यम्
कषणीयम्, काषणीयम्, चिकषिषणीयम्, चाकषणीयम्
काष्यम्, काष्यम्, चिकषिष्यम्, चाकष्यम्
ईषत्कषः-दुष्कषः-सुकषः
-- -- कष्यमाणः, काष्यमाणः, चिकषिष्यमाणः, चाकष्यमाणः
काषः, 14 निकषः, आकषः, काषः, चिकषिषः, चाकषः
कषितुम्, काषयितुम्, चिकषिषितुम्, चाकषितुम्
कष्टिः, काषणा, चिकषिषा, चिकाषयिषा, चाकषा
कषणम्, काषणम्, चिकषिषणम्, चाकषणम्
कषित्वा, काषयित्वा, चिकषिषित्वा, चाकषित्वा
प्रकष्य, प्रकाष्य, प्रचिकषिष्य, प्रचाकष्य
काषम् २, कषित्वा २, 15 निमूलकाषं 16 17 समूलकाषं 18 काषम् २, काषयित्वा २, चिकषिषम् २, चिकषिषित्वा २, चाकषम् २
चाकषित्वा २।
01 (१७९)
02 (१-भ्वादिः-६८६। सक। सेट्। पर।)
03 [[१। ‘कृच्छ्रगहनयोः कषः’ (७-२-२२) इति असह्ये दुष्प्रापे च अर्थविशेषे निष्ठायाम- निट्। अन्यत्र ‘कषित’ इति।]]
04 [[आ। ‘कष्टं विनर्दतः क्रूरान् शस्त्रघुष्टकरान् कपिः।।’ भ। का। ९-१८।]]
05 [[B। ‘सुकर्मणः क्ष्माविबुधान् हविर्दुघाः तथाऽर्जुंनीः गाः स्म निहन्ति सत्कषम्।’ वा। वि। ३। ४६।]]
06 [[२। ‘सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः’ (३-२-४२) इति खच्। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्।]]
07 [नदी, ]
08 [[C। ‘सर्वङ्कषयशश्शाखं रामकल्पतरुं कपिः। आदायाभ्रङ्कषं प्रायान्मलयं फलशालिनम्।।’ भ। का। ६-१०३।]]
09 [वायुः, ]
10 [वात्या]
11 [[३। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः। ‘हिमकाषि--’ (६-३-५४) इति पद्भावः।]]
12 [[४। ‘वौ कषलस--’ (३-२-१४३) इति घिनुण् ताच्छीलिकः।]]
13 [पृष्ठम्०१७५+ २६]
14 [[१। ‘गोचरसंचर--’ (३-३-११९) इति सूत्रे अनुक्तसमुच्चयार्थकचकारात् अन्यत्रापि संज्ञायां अधिकरणे घः।]]
15 [[२। ‘निमूलसमूलयोः कषः’ (३-४-३४) इति णमुल्। उपपदसमासः। ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति णमुलन्तात् परत्र पूर्वप्रयुक्तधातोरेवानुप्रयोगः।]]
16 [कषति]
17 [[आ। ‘समूलकाषं चकषू रुदन्तः रामान्तिकं बृंहितमन्युवेगाः।’ भ। का। ३-४९।]]
18 [कषति]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.