| YouTube Channel

कशेरू (kazerU)

 
Monier Williams Cologne
English
कशेरू See
s.v.
 कशेरु.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कशेरु (रू)
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೆನ್ನಿನ ಎಲುಬು /ಬೆನ್ನುಮೂಳೆ
निष्पत्तिः - > शृ (हिंसायाम्) - "ऊः" एरङादेशश्च (उ० १-८८)
व्युत्पत्तिः - > कं वायुं शृणाति
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कशेरु(रू) स्त्री कं जलं वातं वा शृणाति शॄ--“के श्र एरक्-चास्य” उणा० ऊ उ वा । तृणकन्दभेदे (केशुर) उज्ज्व० ।दीर्घान्तःत्वष्टुश्चतुर्दश्यां २ कन्यायां सा च नरकासुरेण गजरू-पेण हृता तत्कथा हरिवं० १२१ अ० यथा “त्वष्टुर्दुहितरं भौमः(नरकासुरः) कशेरूमगमत्तदा । गजरूपेण जग्राह रुचि-राङ्गीं चतुर्दशीम् । प्रमथ्य तां वरारोहां नरकोवाक्यमब्रवीत्”उप्रत्ययान्तः पुंसि च । “किं कुर्व्वता वराहेण खाद्यन्तेहि कशेरवः” । उज्ज्व० चन्द्रः । ह्रस्वान्तं क्लीवमाहअमरः । “शृङ्गाटकं विसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता”सुश्रु० । स्वार्थेकन् । तत्रार्थे
न०
 । तद्भेदगुणा भावप्र० उक्तायथा । “कशेरु द्विविधं तत्तु महद्राजकशेरुकम् ।मुस्ताकृति लघु स्याद्यत्तच्चिचोटमिति स्मृतम् । कशेरुक-द्वयम् शीतं मधुरं तुवरं गुरु । पित्तशोणितदाहघ्नं नयना-मयनाशनम् । ग्राहि शुक्रानिलश्लेष्मरुचिस्तन्यकरम्परम् ।भारतवर्षस्य नवखण्डान्तर्गते ३ खण्डभेदे
पु०
 “ऐन्द्रं कशेरु-शकलं किल ताम्रपर्णमन्यद्गभस्तिमदतश्च कुमारिकाख्यम् ।नागं च सौम्यमिह वारुणमन्त्यखण्डं गान्धर्वसंज्ञमितिभारतवर्षमध्ये” सि० शि० । पुराणसर्वस्वे विष्णुपुराणेच “भार-तस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निशामय । इन्द्रद्वीपः कशेरुश्चताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथवारुणः । अयन्तु (कुमारिकाख्यः) नवमस्तेषां द्वीपः सागर-संवृतः । योजनानां सहस्रन्तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ।पूर्व्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः । ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः । इज्यायुद्धवणिज्याद्यैर्वर्त्तयन्तोव्यवस्थिताः । वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारिपात्रो-द्भवा मुने! । नर्मदासुरसाद्याश्च नद्योविन्ध्यविनिर्गताः ।तापीपयोष्णीनिर्व्विन्ध्याकावेरीप्रमुखा नदी । गोदावरी-भीमरथीकृष्णवेन्वादिकास्तथा । सह्यपादोद्भवानद्यः स्मृताःपापभयापहाः । हृतामलाताम्रपर्णीप्रमुखामलयो-द्भवाः । त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ।ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । शतद्रु-चन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । आसां नद्युपनद्यश्चसन्त्यन्याश्च सहस्रशः । पश्चिमे कुरुपञ्चालमध्वदेशादयो-जनाः । पूर्व्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः । ओड्राःकलिङ्गमगधा दाक्षिणात्याश्च सर्व्वशः । तथाऽपरान्ताः सौ-राष्ट्राः शुद्धाभीरास्तथार्बुदाः । मारुकामालवाश्चैव पारिपात्र-निवासिमः । सौवीराः सेन्धवा हूणाःशाल्वाः शाकलवा-सिनः । मद्राभार्गास्तथाम्वष्ठाः पारसीकादयस्तथा ।आसां पिबन्तः सलिलं वसन्ति सहिताः सदा । चत्रारि भार-ते वर्षे युगान्यत्र महामुने! । कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चा-न्थत्र न क्वचित् । तपस्तप्यन्ति मुनयोजुह्वते चात्र यज्विनः ।दानानि चात्र दीयन्ते परलीकार्थमादरात् । पुरुषैर्यज्ञ-पुरुषो जम्बुद्वीपे सदेज्यते । तत्रापि भारतं श्रेष्ठंजम्बुद्वीपे महामुने! । यतो हि कर्मभूरेषा ततोऽन्या-भोगभूमयः । अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि स-त्तमः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ।गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिभागेस्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ।कर्माण्यसं कल्पिततत्फलानि सन्न्यस्य विष्णौ परमात्म-रूपे । अवाप्य तां कर्म्ममहीमनन्ते तस्मिल्लँयं येत्वमलाः प्रयान्ति । जानीम नैतत् क्व वयंविलीने स्वर्ग-प्रदे कर्म्मणि देहबन्धम् । प्राप्याथ धन्थाः खलु तेमनुष्या ये भारते चेन्द्रियसङ्गहीनाः । नववर्षन्तु मैत्रेय!जम्बुद्वीपमिदं मया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् क-थितं मया” ४ पृष्ठदण्डस्थ्नि पुंन० हला० स्वार्थे कन् ।पृष्ठास्थिभेदे स्त्री अमरः । तृणकंन्देऽपि स्त्री रत्नमाला“कशेरुकञ्चातियुक्तं श्लेषकोपकं यथाह सुश्रुतः । दिवा-स्वप्नेत्याद्युपक्रमे “कशेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्य-शनप्रभृतिभिः श्लेष्मा कोपमापद्यते” । एतद्रसश्च कूलचर-मांसभोजनेऽनुपानम् यथाह अनुपानवर्गे सुश्रुतः “कूल-चराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः” । इदञ्च सुश्रुते मधुरवर्गेउक्तम् । तद्वाक्यं मधुरवर्गे दृश्यम् । एतस्य श्लेष्मपित्तप्रकोपकत्वेनकृमिकारित्वमुक्तम् सुश्रु० “माषपिष्टान्नद्विदल-विसशालूकशेरुकैरित्युपक्रमे “श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ।कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान्” ।