| YouTube Channel

कल्माषपाद (kalmASapAda)

 
शब्दसागरः
English
कल्माषपाद
m.
 (-दः) The name of a king, also SAUDASSA
transformed
to a Rakshasa by VASISHTHA.
E.
 कल्माष, and पाद a foot.
Yates
English
कल्माष-पाद (दः) 1.
m.
 Name of a king.
Spoken Sanskrit
English
कल्माषपाद - kalmASapAda -
adj.
 - having speckled feet
Wilson
English
कल्माषपाद
m.
 (-दः) The name of a king, also SAUDĀSA, transformed
to a Rākṣasa by VASIṢṬHA.
E.
 कल्माष, and पाद a foot.
Monier Williams Cologne
English
कल्माष—पाद
mfn.
 having speckled feet,
R.
कल्माष—पाद
m.
N.
 of a king of Saudāsa (descendant of Ikṣvāku transformed to a Rākṣasa by Vasiṣṭha),
MBh.
R.
Hariv.
VP.
Benfey
English
कल्माषपाद कल्माष-पाद,
m.
 A
proper name, Rām. 1, 70, 39.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कल्माषपाद
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಒಬ್ಬ ದೊರೆ
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Kalmāṣapāda, n. of a yakṣa: Māy 〔9〕. (Cf. the same as n. of a prince changed into a rākṣasa, in Skt. and in Jm 〔209.9〕).
Mahabharata
English
Kalmāshapāda, Saudāsa (also named Mitrasaha), king of Ayodhyā and husband of Madayantī. § 188 (Madayantī): I, 122, 4737 (being himself unable to beget children K. urged Madayantī to go to Vasishṭha, who begat Aśmaka on her, cf. § 225).--§ 224 (Vāsishṭha): The rājarshi of the race of Ikshvāku Kalmāshapāda (whose sacrifices Viśvāmitra had desired to perform) once when hunting met the viprarshi Śaktri, the eldest of Vasishṭha's 100 sons, and ordered him to stand out of his way, and as Śaktri did not yield K. struck him with his whip. Śaktri then cursed him, saying: “From this day thou shalt be a rākshasa, eating human flesh.” The king began humbly to propitiate the ṛshi, but Viśvāmitra (between whom and Vasishṭha there was a dispute about K., whom they both wanted as their yājya) passed before them without being seen, and caused a rākshasa named Kiṅkara to enter the king. Viśvāmitra then went away. At this time a hungry brahman beheld in the wood K., who was terribly afflicted by the rākshasa, and asked the king for some food with meat. K. asked him to stay there for a moment, and having roved for some time at pleasure at last entered his inner apartments. When waking at midnight and remembering his promise, he summoned his cook, and as the cook did not find any meat K. said: “Feed him with human flesh.” The cook then took human flesh from the place where the executioners were, and offered it to the hungry brahman. Seeing with his spiritual power of vision (siddha-cakshushā) what kind of food it was, the brahman in anger said that the king himself should take a fancy to such food and wander over all the earth alarming all creatures. The curse on the king, being thus repeated a second time, became very strong, and possessed by the rākshasa the king lost all his senses. A while after K., beholding Śaktri, in order to revenge himself for the curse slew him and ate him up. And Viśvāmitra caused that rākshasa also to devour the other sons of Vasishṭha: I, 176, 6696 (Ikshvākuvaṃśajaḥ), [6720 (Mitrasahaḥ B., C. has mitrasahaṃ as adj. to dvijaṃ)].--§ 225 (Vāsishṭha): I, 177, 6761, 6768 (Vasishṭha delivered K. from the curse of Śaktri, and then at the request of K. begat Aśmaka on Madayantī, the queen of K.).--§ 228 (Aurvop.): I, 181, 6881 (attained to heaven).--§ 229 (Vasishṭhop.): I, 182, 6888, 6904 (rājarshiṃ, it is related why K. caused Vasishṭha to beget a son on his wife).--[§ 480 (Pativratop., Brāhmaṇavyādhasaṃv.): III, 208, 13817 (Saudāsena, all. to § 224).]-§ 607 (Karṇap.): VIII, 45, 2092 (Rākshasaḥ, a sentence of his is quoted
read with B. Kºaḥ sarasi, instead of Kºasarasi). --[§ 638b (Rāmopākhyāna): XII, 49, 1792 (dāyādaḥ Saudāsasya…Sarvakarmā, had been protected by Parāśara).]-[§ 723 (Ānuśāsanik.): XIII, 6, 326 (Kośalādhipaḥ… Saudāsaḥ, had become a Rākshasa through a curse, all. to § 224).]--[§ 677 (Mokshadh.): XII, 235, 8604 (rājā Mitrasahaś cāpi Vasishṭhāya mahātmane Madayantīṃ (Damaº, C.) priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ, cf. § 225).]--[§ 746 (do.): XIII, 78, 3732 (Ikshvākuvaṃśajo rājā Saudāsaḥ), (3734) (Saudāsaḥ, questioned Vasishṭha about kine).]-§ 767 (Ānuśāsanik.): XIII, 137, 6262 (rājā Mitrasahaḥ).]-[§ 784b (Uttaṅka): XIV, 56, 1654 (Saudāsapatnīº), 1656 (Saudāsaṃ purushādaṃ)
57, (1672) (Saudāsaḥ), (1674) (do.), (1679) (do.), 1681 (Saudāsaº)
58, 1690 (Mitrasahaṃ), (1691) (Saudāsaḥ), (1694) (do.), (1700) (do.), (1704) (do.) (caused Madayantī to give Uttaṅka her ear-rings).]
Cf. Ikshvākuvara, Kośalādhipa, Mitrasaha, Rākshasa, Saudāsa.
पुराणम्
English
कल्माषपाद / KALMĀṢAPĀDA. (kalmāṣāṅghri, mitrasaha, saudāsa). A famous king of the ikṣvāku dynasty. He wandered about in the forest as a rākṣasa for twelve years.1) Genealogy. From viṣṇu were descended in the following order--brahmā--marīci--kaśyapa--vivasvān--vaivasvata manu--ikṣvāku--vikukṣi--śaśāda-purañjaya--kakutstha--anenas--pṛthulāśva--prasenajit--yuvanāśva--māndhātā--purukutsa--trasadasyu-anaraṇya--aryaśva--vasumanas--Sutanvā--trayyāruṇa--satyavrata--(triśaṅku)--hariścandra--rohitāśva--harita--cuñcu--Śudeva--bharuka--bāhuka-sagara--asamañjasa--aṁśumān--bhagīratha--śrutanābha--sindhudvīpa--ayutāyus--ṛtuparṇa--sarvakāma sudāsa (Sudhāśana)--mitrasaha (kalmāṣapāda).2) Name. His actual name was mitrasaha. Since he was the son of sudāsa, he was called saudāsa also. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 78). kalmāṣāṅghri and kalmāṣapāda were names which he got as a result of Vasiṣṭha's curse.3) mitrasaha became a rākṣasa. mitrasaha was a reputed and glorious king belonging to the solar dynasty of kings who ruled over ayodhyā. He had a queen named madayantī. While they were leading a happy and enviable married life, mitrasaha was forced to lead the life of a rākṣasa in the forest for a period of 12 years, as the result of a curse. The story of this curse is given in different Purāṇas in different versions and they are given below
--4) śakti Cursed mitrasaha. One day mitrasaha went to the forest for hunting. viśvāmitra wished to get this mighty King as his disciple. While the King was passing through the forest, he saw śakti, Vasiṣṭha's son, coming towards him. The King was a kṣatriya and śakti was a brāhmaṇa. They were faced with the problem of whether the kṣatriya should make way for the brāhmaṇa or vice versa. Neither of them made way for the other. At last, mitrasaha struck Sakti with his whip. In his anger śakti cursed mitrasaha that he should become a rākṣasa and roam about in the forest for 16 years. viśvāmitra who was standing nearby at the time introduced a devil into the body of the King and from that day mitrasaha wandered about in the forest in the form of a rākṣasa. (M.B. Ādi Parva, Chapter 176).5) Vasiṣṭh cursed mitrasaha. mitrasaha once went to hunt in the forest. While hunting he came across two tiger cubs. Actually, they were two Rākṣasas in disguise. The King who was unaware of it, killed one of them with an arrow. The other cub suddenly assumed his own form as a rākṣasa and after giving mitrasaha a warning that he would take revenge on him at the proper time, vanished.
After the hunt the King returned to his palace. He informed vasiṣṭha that he wished to perform Aśvamedhayāga like his ancestors. The sage offered to assist him in it. Shortly after, one day, the old rākṣasa-tiger, disguising himself as the sage vasiṣṭha, came to mitrasaha and said
-- “Oh King! I will tell you a secret. Don't tell anyone else. I have a great desire to eat meat food. Please send some cooked meat to my āśrama without anyone knowing about it.” After saying this, the disguised rākṣasa-sage left the place.
The King told this secret to his wife madayantī. They prepared the meat-food secretly and took it to Vasiṣṭha's āśrama. When vasiṣṭha saw the meat food, he took it as a personal insult and transformed the King into a rākṣasa. (uttara rāmāyaṇa).6) Another story of Vasiṣṭha's curse on Mitrasah. Once while mitrasaha was hunting in the forest, he happened to kill a rākṣasa by accident. The dead Rākṣasa's younger brother swore to avenge his death. He went to the King in the disguise of a young brāhmaṇa cook. mitrasaha appointed him as a cook in the royal kitchen.
At about that time, one day, vasiṣṭha came to ayodhyā, on the invitation of mitrasaha for a śrāddha. mitrasaha, accompanied by his queen, greeted the sage with honour. He ordered the cook to prepare food for the guest at once. The Rāksasa disguised as cook, decided to make the best of this opportunity. In a short time he cooked some human flesh and offered it as food for vasiṣṭha. The enraged sage cursed the King to become a man-eating rākṣasa who would roam about for twelve years in the woods. Thus mitrasaha became a rākṣasa. (śiva purāṇa, Śivarātri Māhātmya).7) How mitrasaha got the name “Kalmāṣapāda.” mitrasaha became very angry whan he was cursed by vasiṣṭha. He decided to pay back in the same coin by cursing vasiṣṭha also. He took water in his hand and was about to throw it down with the words of curse. But his queen madayantī stopped him. She reminded him that it was not right to curse a brāhmaṇa and requested him to sprinkle that water on his own feet. The King's anger cooled down and he sprinkled the water on his own feet. Since his feet were polluted by the water of sin mitrasaha came to be called “Kalmāṣapāda”, and Kalmāṣāṅghri” from that day. (śiva purāṇa, Śivarātri Māhātmya).8) Kalmāṣapāda's life as rākṣasa. The curse-ridden Kanmāṣapāda began to look upon vasiṣṭha and his sons with inveterate hatred. He roamed the countrysides and forests in the form of a rākṣasa. He started man-eating by feeding upon śakti, the eldest son of vasiṣṭha. After that he ate all the remaining 99 sons of vasiṣṭha. Distreseeḍ at the loss of his children, vasiṣṭha left his Āsrama, bent on committing suicide. He tied his own hands and feet securely with a rope and jumped into the river to drown himself. This attempt, like several other attempts to commit suicide, failed and he did not die. (M.B. Ādi Parva, Chapter 177). In the mahābhārata there is a story which says that once uttaṅka, a disciple of the sage gautama went to beg the Kuṇḍalas (ear ornaments) worn by Kanmāṣapāda's (Saudāsa's) queen, for the sake of Gautama's wife. (For details, see under the word “Uttaṅka”).9) Brāhmaṇī's curse on kalmāṣapāda. In the course of his wanderings through the forest as a rākṣasa, kalmāṣapāda happened to come across a brāhmaṇa youth engaged in amorous pleasures with his wife āṅgirasī. The King caught hold of the youth and killed him. His wife, the Brāhmaṇī wept loudly and after cremating her husband's body in a funeral pyre, jumped into it and burnt herself to death. Just before her death she pronounced a curse on kalmāṣapāda that if he touched any woman in future he would die immediately.
After the death of the brāhmaṇa couple, the sin of brahmahatyā (killing of brāhmaṇa) continued to pursue kalmāṣapāda in the form of a terrible monster. He fled for life from it and at last reached the presence of King janaka. There, he happened to see the sage gautama who taught kalmāṣapāda Divyajñana (Divine wisdom). As advised by the sage, he went to the temple at gokarṇa and spent some years in deep meditation. (śiva purāṇa, Śivarātri Māhātmya).10) Śāpamokṣa. (Liberation from Curse). Towards the close of the twelve years which Mitrasha (kalmāṣapāda) spent as a rākṣasa, vasiṣṭha saw him. The sage sprinkled holy water on Mitrasha and at once the rākṣasa (the spirit of the rākṣasa) left his body and he resumed his original figure of the King. He accepted vasiṣṭha as his preceptor. They went back together to ayodhyā.
Although madayantī, queen of mitrasaha was there, the King was not able to touch her owing to the Brāhmaṇī's curse. So he requested vasiṣṭha to beget children by her. Accordingly madayantī became pregnant by vasiṣṭha. But she did not deliver the child even after twelve years. At last she hit the embryo in her womb with a stone and the child was born. Since he was born with the help of a stone (Aśman), the child was named “A maka”. (M.B. Ādi Parva, Chapter 167).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कल्माषपादः,
पुं,
 (कल्माषौ शापजलप्रक्षेपणात् कृष्ण-वर्णौ पादौ यस्य ।) सौदासराजः । इति श्रीभा-गवतम् ॥
(यथा, महाभारते १ । १७७ । १ ।“कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह ।इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि” ॥
)अस्य यथा कल्माषपादत्वं जातं तदुच्यते ।नलसखस्य ऋतुपर्णस्य वंशजः सौदासनामा नृपतिःपुरा मृगयां चरन् एकं राक्षसमवधीत् ।अस्य रक्षसो भ्राता तु वैरशोधनं चिकीर्षुःसूदरूपधरोऽस्य राज्ञो गृहं प्रत्युवास । एकदातु असौ राक्षसः भोक्तुकामाय नृपतेः सौदा-सस्य गुरवे वशिष्ठाय नरामिषं पक्त्वा ददौ ।वशिष्ठस्तु तदभोज्यं दृष्ट्वातिक्रुद्धः “राक्षसोभविष्यतीति” राजानमशपत् । राजा तु शाप-वृत्तान्तं विदित्वा विनापराधेन प्रदत्तः शापः इतिविचिन्त्य जलमादाय गुरुं प्रतिशप्तुं समुद्यतः ।एतस्मिन्नन्तरेऽस्य पत्नी मदयन्ती दृष्ट्वैवमकर-णीयोद्यतं पतिं निवारयामास । राजा तु तयानिवारितः स्वपादयोः शापजलं प्रक्षिप्तवान् ।एतदारभ्यायं पादयोः कल्माषतां प्राप्तवान् ॥
अस्यअन्या विस्तृतिस्तु भागवते ९ । ९ अध्याये, तथामहाभारते १ । १७७ अध्याये द्रष्टव्या ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कल्माषपाद
पु०
 कल्माषौ पादौ यस्य । सूर्य्यवंश्ये सुदा-सपुत्रे नृपभेदे । “द्वेभार्य्ये सगरस्यास्ताम्” इत्युपक्रम्य “अयुताजित्सुतस्त्वासीदृतपर्ण्णो महायशाः । दिव्याक्षहृदय-ज्ञोऽसौ राजा नलसखो बली । ऋतपर्ण्णसुतस्त्वासीदार्त्त-पर्णिर्महीपतिः । सुदासस्तनयस्तस्य राजा इन्द्रसखोऽभ-वत् । सुदासस्य सुतस्त्वासीत् सौदासो नाम पार्थव! ।ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहोऽभवत्”हरिवं० १५ अ० । तस्य ब्रह्मशापात् राक्षसत्वप्राप्तेर्वसिष्ठेनशापविमोचनस्य च कथा भा० आ० १७७, ७८० अ० यथा-“कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह । इक्ष्वाकु-वंशजः पार्थ! तेजसाऽसदृशो भुवि । स कदाविद्वनं राजामृगयां निर्ययौ पुरात् । मृगान् विध्यन् वराहांश्च चचाररिपुमर्द्दनः । तस्मिन् वने महाघोरे खड्गांश्च बहुशोऽह-नत् । हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः ।अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान् । स तु राजामहात्मानं वाशिष्ठमृषिसत्तमम् । तृष्णार्त्तश्च क्षुधार्त्तश्चएकायनगतः पथि । अपश्यदजितः सङ्ख्ये मुनिं प्रतिमु-खागतम् । शक्त्रिं नाम महाभागं वशिष्ठकुलवर्द्धनम् ।ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद्वशिष्ठस्य महात्मनः । अपगच्छपथोऽणाकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् । तथा ऋषिरुवाचैनंसान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा । मम पन्था महाराज! धर्म्मएष सनातनः । राज्ञा सर्व्वेषु धर्म्मेषु देयः पन्था द्विजा-तये । एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः ।अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरमकुर्व्वताम् । ऋषिस्तु नाप-चक्राम तस्मिन् धर्म्मपथे स्थितः । नापि राजा मुने-र्म्मानात् क्रोधाच्चापजगाम ह । अमुञ्चन्तं तु पन्थानंतमृषिं नृपसत्तमः । जघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम् । कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः ।तं शशाप नृपश्रेष्ठं वाशिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः । हंसिराक्षसवद्यस्माद्राजापसद! तापसम् । तणात्त्वमद्यं-प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि । मनुष्यपिशितेसक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् । गच्छ राजाधमेत्युक्तःशक्त्रिणा वीर्य्यशक्तिना । ततो याज्यनिमित्तन्तुविश्वामित्रवशिष्ठयोः । वैरमासोत्तदा तन्तु विश्वा-मित्रोऽन्वपद्यत । तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे ।ऋषिरुग्रतपाः पार्थ! विश्वामित्रः प्रतापवान् । ततः सबुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः । ऋषेः पुत्त्रं वशिष्ठस्यवशिष्ठमिव तेजसा । अन्तर्द्धाय तदात्मानं विश्वामित्रो-ऽपि भारत! । तावुभावतिचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम् ।स तु शप्तस्तदा तेन शक्त्रिणा वै नृपोत्तमः । जगाम शरणंशक्त्रिं प्रसादयितुमर्हयन् । तस्य भावं विदित्वा सनृपतेः कुरुसत्तम । विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपंप्रति । शापात्तस्य तु विप्रर्षेर्व्विश्वामित्रस्य चाज्ञया ।राक्षसः किङ्करो नाम विवेश नृपतिं तदा । रक्षसा तंगृहीतन्तु विदित्वा मुनिसत्तमः । विश्वामित्रोऽप्यपाक्रा-मत्तस्माद्देशादरिन्दम! । ततः स नृपतिस्तेन रक्षसान्तर्गतेनच । बलवत्पीडितः पार्थ! नान्ववुध्यत किञ्चन । दद-र्शाथ द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं वनम् । अयाचतक्षुधापन्नः समांसम्भोजनन्तदा । तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजंमित्रसहस्तदा । आसस्व व्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्त्तं प्रतिपाल-यन् । निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् ।इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ स द्विजसत्तमः । ततो राजापरिक्रम्य यथाकामं यथासुखम् । निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ!प्रविवेश महामनाः । ततोऽर्द्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्यसत्वरम् । उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ।गच्छामुष्मिन् वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते । अन्नार्थोतं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय । गन्धर्व्व उवाच । एव-मुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् । निवेदया-मास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः । राजा तु रक्षसा-विष्टः सूदमाह गतव्यथः । अप्येनं नरमांसेब भोजयेतिपुनः पुनः । तथेत्थुक्त्वा ततः सूदः स स्थानं बध्यघाति-नाम् । गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः । स तत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशुवै । तस्मैप्रादाद् ब्राह्मणायक्षुधिताय तपस्विने । स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विज-सत्तमः । अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्य्याकुलेक्षणः ।ब्राह्मण उवाच । यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपा-धमः । तस्मात्तस्यैव मूढस्य मविष्यत्यत्र लोलुपा । सक्तोमानुषमांसेषु यथोक्तः शक्त्रिणा पुरा । उद्वेजनीयोभूतानां चरिष्यति महीमिमाम् । द्विरनुव्याहृतो राज्ञःस शापो बलवानभूत् । रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चा-भवन्नृपः । ततः स नृपतिश्रेष्ठो राक्षसोपहतेन्द्रियः ।उवाच शक्त्रिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत! । यस्माद-सदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया । तस्मात्त्वत्तः प्रव-र्त्तिष्ये स्वादितुं मानुषानहम् । एवमुक्त्वा गतः सद्यस्तंप्राणैर्व्विप्रयुज्य च । शक्त्रिं त भक्षयामास व्याघ्रःपशुमिवेप्सितम् । शक्त्रिं तन्तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनःपुनः । वशिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः सन्दिदेश ह । स तान्शक्त्र्यवरान् पुत्त्रान् वशिष्ठस्य महात्मनः । भक्षयामास संक्रुद्धःसिंहः क्षुद्रान् मृगानिव । वशिष्ठो घातितान् श्रुत्वा विश्वा-मित्रेण तान् सुतान् । धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदि-नीम्” । “ततः प्रतिनिवृत्तः स तया बध्वा सहानघः । कल्मा-षपादमासीनं ददर्श विजने वने । स तु दृव तं राजाक्रुद्ध उत्थाय भारत! । आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदामुनिम् । अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः ।भयसंविग्नया वाचा वशिष्ठमिदमब्रवीत् । असौ मृत्यु-रिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः । प्रगृहीतेन काष्ठेनराक्षसीऽभ्येति दारुणः । तंनिवारयितुं शक्तो नान्योऽस्तिभुवि कश्चन । त्वदृतेऽद्य महाभाग! सर्व्ववेदविदां वर! ।पाहि मां भगवन्! पापादस्माद्दारुणदर्शनात् । राक्ष-सोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते । वशिष्ठ उवाच ।मा भैः पुत्त्रि! न भेतव्यं राक्षसात्तु कथञ्चन । नैतद्रक्षोभयं यस्मात् पश्यसि त्वमुपस्थितम् । राजा कल्माष-पादोऽयं वीर्य्यवान् प्रथितो भुवि । स एषोऽस्मिन् वनो-द्देशे निवसत्यतिभीवणः । गन्धर्व्व उवाच । तमापतन्तसंप्रेक्ष्य वशिष्ठो भगवानृषिः । वारयामास तेजस्वीहूङ्कारेणैव भारत! । मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्यवारिणा । मोक्षयामास वै शापात् तस्माद्घोरान्नराधिपम् ।स हि द्वादश वर्षाणि वाशिष्ठस्यैव तेजसा । ग्रस्त आसीद्-ग्रहेणेव पूर्णकाले दिवाकरः । रक्षसा विप्रमुक्तोऽथस नृपस्तद्वनं महत् । तेजसा रञ्जयामास सन्ध्याभ्रमिवभास्करः । प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः ।उवाच नृपतिः काले वशिष्ठमृषिसत्तमम् । सौदासोऽहंमहाभाग! याज्यस्ते मुनिसत्तम! । अस्मिन् काले यदिष्टन्तेब्रूहि किं करवाणि ते । वशिष्ठ उवाच । वृत्तमेतद्यथा-कालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै । ब्राह्मणांस्तु मनुष्येन्द्र!मावमंस्थाः कदाचन । राजोवाच । नावमंस्ये महा-भाग! कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान् । त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक्पूजयिष्याम्यहं द्विजान्” ।कल् माषाङ्घ्रिरप्यत्र । तस्य कल्माषपादताकथा स्त्री-संसर्गे मृत्युरूपशापादिकथा च भाग० ९, ९ अ० यथा-“ऋतपर्ण्णोऽनलसस्वोयोऽश्वविद्यामियान्नलात् । दत्त्वा-ऽक्षहृदयञ्चास्मै, सर्व्वकामस्तु तत्सुतः । ततः सुदास-स्तत्पुत्रोमदयन्तीपतिर्नृपः । आहुर्म्मित्रसहं यं वैकल्भषाङ्घ्रिमुत क्वचित् । वशिष्ठशापाद्रक्षोऽभूदनपत्यः स्व-कर्म्मणा । श्रीराजोवाच । किंनिमित्तोगुरोः शापःसौदासस्य महात्मनः । एतद्वेदितुमिच्छामि कथ्यतांन रहोयदि । श्रीशुक उवाच । सौदासोमृगयां किञ्चि-च्चरनृक्षोजघान ह । मुमोच भ्रातरं, सोऽथ गतः प्रति-चिकीर्षया । संचिन्तयन्नयं राज्ञः सूदरूपधरोगृहे ।गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिवम् । परिवेक्ष्य-माणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । राजानमशपत्क्रुद्धोरक्षोह्येवं भविष्यसि । रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रेद्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुंसमुद्यतः । वारितोमदयन्त्याऽपोरुशतीः पादयोर्जहौ ।दिशः स्वमवनीं सर्व्वं पश्यञ्जीवमयं नृपः । राक्षसंभावमापन्नः पादे कल्माषताङ्गतः । व्यवायकालेददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ । क्षुधार्त्तोजगृहे विप्रं तत्-पत्न्याहाकृतार्थवत् । न भवान्राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूनांमहारथः । मदयत्न्या पतिर्व्वीर! नाधर्म्मं कर्त्तुमर्हसि ।देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं द्विजं पतिम् । देहोऽयंमानुषोराजन्! पुरुषस्याखिलार्थदः । तस्मादस्य बधो वीर!सर्व्वार्थबध उच्यते । एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तपःशील-गुणान्वितः । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् ।सर्व्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणैः । सोऽयं ब्रह्मर्षि-वर्य्यस्ते राजर्षिप्रवराद्विभो । कथमर्हति सर्व्वज्ञ! वधंपितुरिवात्मजः । कर्म्मणा मनसा वाचा सर्व्वमूतेषु सौ-हृदम् । विद्याविवेकसम्पन्नाः शोलमेतद्विदुर्बुधाः ।तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः । कथं बधंयथा बभ्रोर्म्मन्यते सम्मतोभवान् । यद्ययं क्रियते भक्ष्य-स्तर्हि मां स्वाद पूर्व्वतः । न जीविष्ये विना येन क्षणञ्चमृतकं तथा । एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथ-वत् । व्याघ्रः पशुमिवाखादत् सौदासः शापमोहितः ।ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मा-नमुर्व्वीशमशपत् कुपिता सती । यस्मान्मे भक्षितः पाप!कामतः स्वपतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ!दर्शितः । एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । तद-स्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्त्तुर्गतिङ्गता । विशापोद्वाद-शाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापंमहिष्या स निवारितः । ततऊर्द्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखंकर्म्मणाऽप्रजः । वशिष्ठस्तदनुज्ञातोमदयन्त्यां प्रजामधात्” ।