| YouTube Channel

कल्पलता (kalpalatA)

 
Spoken Sanskrit
English
कल्पलता kalpalatA
f.
 fabulous creeper granting all desires
Monier Williams Cologne
English
कल्प—लता
f.
 a fabulous creeper granting all desires,
Śak.
Bhartṛ.
 ii, 38
N.
 of various works [cf. कविक्°]
Apte Hindi
Hindi
कल्पलता
स्त्री*
 कल्प - लता -
इन्द्र की नन्दनकानन की लता
कल्पलता
स्त्री*
 कल्प - लता -
सब प्रकार की इच्छाओं को पूर्ण करने वाली लता
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कल्पलता
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > कल्पतरु ಪದದ ಅರ್ಥ
व्युत्पत्तिः - > कल्पस्य सङ्कल्पविषयस्य साधनं लता
प्रयोगाः - > "क्व याचतां कल्पलतासि मां प्रति क्व दृष्टिदाने तव बद्धमुष्टिता"
उल्लेखाः - > नैष० ९-१०९
L R Vaidya
English
kalpa-latA {% f. %} 1. a creeper of Indra’s garden, Bhartr.i.90
2. a fabulous creeper granting all desires, नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bhartr.ii.46.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
कल्पलता dh. See Kṛtyakalpalatā.
कल्पलता vedānta. Rādh 5.
--by Bhavānanda. Oppert II, 4275.
कल्पलता alaṃk. See Kavikalpalatā.
कल्पलता Prauḍhamanoramāṭīkā gr. by Kṛṣṇamitra.
Oudh VI, 6.
कल्पलता jy. by Soma Daivajña. K. 224. B. 4, 116.
कल्पलता jy. See Bṛhatkalpalatā.
कल्पलता Vedastutiṭīkā q. v.
कल्पलता med. IO. 1351 A and D.
कल्पलता ‘astronomical tables for the calculation of
calendars’. IO. 2464.
Abhyankara Grammar
English
कल्पलता name of a commentary on Bhaṭṭojī's Praudhamanoramā ' by Kṛṣṇamiśra.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कल्पलता
noun
एकः ग्रन्थप्रकारः ।
"कल्पलता नाम एकः ग्रन्थप्रकारः अस्ति"
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कल्पलता स्त्री कृप--णिच्--कर्म्मणि अच् कर्म० । महादा-नान्तर्गते स्वर्णंकल्पितलताकारे दानीयद्रव्यभेदे तद्विधिःहेमा० दा० मत्स्य
पु०
 उक्तो यथा--“अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । महाकल्प-लता नाम महापातकनाशनम् । पुण्यां तिथिमथासाद्यकृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूषणाच्छाद-नादिकम् । तुलापुरुषवत् कुर्य्यात् लोकेशावाहनादिकम्” ।आदिशब्दव्याख्यानं पूर्ववत् (कल्पपादपोक्तवत्) । “चामीक-रमयीः कुर्य्यात् दश कल्पलताः शुभाः । नानापुष्पफलोपेतानानांशुकविभूषिता । विद्याधरसुपर्णानां मिथुनैरुपशो-भिताः । हरीनादित्सुभिः सिद्धैः फलानि च विहङ्गमैः” ।चामीकरं, सुवर्णं कल्पलतास्तुलाकारा विधेयाः, ।नानाफलानि, पुंस्त्रीगोगजवाजिप्रभृतीनि, स्वरूपपुष्प-फलानां तुलनार्थत्वेनैवोपपत्तेः । अंशुकानि, वस्त्राणि । सुपर्णाः पक्षिणः । एवं दश कल्पलता विधायवेदिकायाम् लिखितचक्रस्योपरि मध्ये द्वयं, पूर्व्वादिदिक्षुचाष्टौ स्थापयेत् । “लोकपालानुसारिण्यः कर्तव्यास्तासुदेवताः । ब्राह्मीमनन्तशक्तिञ्च लवणस्योपरि न्यसेत् ।अधस्ताच्च तयोर्मध्ये पद्मशङ्खकरे शुभे” । लोकपालानु-सारिण्यो देवता, लोकपालशक्तय इत्यर्थः । अधस्ताच्चतयोरिति, मध्यस्थापितयोः कल्पलतयोरधस्तात् पद्म-करां ब्राह्मीं, शङ्खधरामनन्तशक्तिञ्च स्थापयेत् । लव-णादिपरिमाणञ्च, परिमाणविशेषानिर्देशात् पुरुषेच्छयानियम्यते । लवणस्तूपयोर्न्यस्येदिति क्वचित् पाठः ।तत्र स्तूपो राशिः द्विवचनं राशिद्वयापेक्षयेति ।“इभासनस्था तु गुडे पूर्वतः कुलिशायुधा । रज-न्यजस्थिताऽऽग्नेयी स्रुवपाणिरयानले । याम्या महिषमा-रूढा गदिनी तण्डुलोपरि । पृतेन नैरृती स्थाप्यासखड्गा दक्षिणापरे । वारुणे वारुणी क्षीरे झषस्थानागपाशिनी । पताकिनी च वायव्ये मृगस्था शर्करोपरि । सौम्या तिलेषु संस्थाप्या शङ्खिनी निधिसंस्थिता ।माहेश्वरी वृषगता त्वीशपाणिः त्रिशूलिनी” । इभो-गजः स च चतुर्दन्तोविधेयः, कुलिशं, वज्रं, रजन्य-जस्थितेति, रजनी, हरिद्रा, अजः, छागः, हरिद्री-परिस्थापिता छागवाहनेत्यर्थः अनले, आग्नेयदिग्भागे, दक्षिणापरे नैरृतदिग्भागे नैरृती प्रेतवाहनेत्यवधेयं, झषस्था मकरवाहनेत्यर्थः । निधिसंस्थितेति निधिरूपंकलशानुकारि । “मौलिन्योवरदास्तद्वत् कर्त्तव्या बालि-कान्विताः । शक्त्या पञ्चपलादूर्द्धमा सहस्रात् प्रकल्प-येत् । सर्व्वासामुपरिष्टाच्च पञ्चवर्णं वितानकम् । धेन-वो दश कुम्भाश्च वस्त्रयुस्मानि चैव हि” । मौलिन्योमुकुटघराः, वरदा इति, यथोक्तायुधधारिणः करादि-तरेण करेण वरदमुद्रान्विताइत्यर्थः । “बालिका, कर्ण-भूषणं (वालि) बालकान्विता इति क्वचित्पाठः तदा वामोत्स-ङ्गस्थितवालकाइति व्याख्या । एतच्च पञ्चपलादिपरिमि-तकल्पलताकरणोपकॢप्तसुवर्णेनैव विभज्य सर्वं कर्त्तव्यं, पृथग्द्रव्येण कर्त्तव्यानुपदेशात् । “मध्यमे द्वे तु गुरवेऋत्विग्योऽन्यास्तथैव च । ततो मङ्गलशब्देन स्नातःशुक्लाम्बरो बुधः । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रानेतानुदी-रयेत्” । तत इति होमाधिवासनपुण्याहवाचनादिपूर्वोक्तकर्मकलापानन्तर्यमुच्यते, स्नात इति कुण्डसमी-पवर्त्तिकलशस्थितसर्वौषधिजलेन ऋत्विग्भिः स्नापितः, गृहीतकुसुमाञ्जलिरित्यपि ज्ञेयम् । अत्र मन्त्रः “नमो-नमः पापविनाशिनीभ्यो ब्रह्माण्डलोकेश्वरपालिनीभ्यः ।आशंसिताधिक्यफलप्रदाभ्यो दिग्भ्यस्तथाकल्पलताबधूभ्यः” ।अथ पूर्ववत् प्रयोगमुच्चार्य्य मध्यमे द्वे देवतादिसहितेकल्पलते गुरवे प्रतिपाद्य शेषा ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत् ।तदनुज्ञया अन्येभ्योऽपि दानं दीनानाथपूरणं, स्वल्पे-त्वेकाग्निविधानं चेति पूर्वोक्तमनुसन्धेयम् । ततः पुण्या-हवाचनदेवतापूजनविसर्जनानि कुर्य्यात् । “इति सकलदिगङ्गनाप्रदानं भवभयसूदनकारि यः करोति । अभि-मतफलदे सु नाकलोके वसति पितामहवत्सराणित्रिंशत्” । अभिमतफलदे, इष्टफलदायिनि । “पितृ-शतमवतारयेद्भवाब्धेः स च दुरितौघविनाशशुद्धदेहः ।मरपतिवनितासहस्रंसंख्यः परिवृतमम्बुजसंसदाभिवन्द्यः ।इति विधानमिदं सदिगङ्गनाकनककल्पलताविनिवेदने ।पठति यः स्मरतीह तदीक्षते स पदमेति पुरन्दर-सेवितम्” । कल्पस्य संकल्पविवयस्य साधनं लता । २ सुर-वृक्षशाखारूपलतायाञ्च ।