| YouTube Channel

कल्प (kalpa)

 
शब्दसागरः
English
कल्प
mfn.
 (-ल्पः-ल्पा-ल्पं) In composition
Like, but with a degree of in-
feriority.
m.
 (-ल्पः)
1. A Sastra or sacred work
one of the six
Vedangas, and comprehending the description of religious rites.
2. A day and night of BRAHMA, a period of 4, 320, 000, 000 Solar-
sydereal-years or years of mortals, measuring the duration of the
world, and as many, the interval of its annihilation.
3. A destruc-
tion of the world.
4. A sacred precept, practice prescribed by the
Vedas for effecting certain consequences.
5. Propriety, fitness.
6.
Optionality, alternative, doubt.
7. Resolve, purpose, any act of
determination.
8. One of the trees of INDRA'S paradise of Swarga.
E.
 कृप् to be able, घ affix, ऋ is changed to अल्.
Capeller Eng
English
क॑ल्प
a.
 feasible, possible
fit for, able to, capable of
(gen. ,
loc.
 ,
inf.
 , or —°).
m.
 ordinance, rule,
esp.
 for ceremonial or
sacrificial acts, practise, custom, manner, way (adj. —° having the
manner or way of —.
i.e.
 resembling —, similar to —
after an adj.
almost, as it were)
a fabulous period of time, a day of Brahman or 1000
yugas. एतेन कल्पेन in this way. प्रथमः कल्पः or
प्रथमकल्पः primary rule (opp. अनुकल्प), chief matter, main
point.
Yates
English
कल्प (ल्पः) 1.
m.
 A shāstra
a day and
night of Brahmā 4, 320, 000, 000
years.
a. Like (in
comp.)
Spoken Sanskrit
English
कल्प - kalpa -
m.
 - idea
कल्प - kalpa -
adj.
 - early
कल्प - kalpa -
adj.
 - competent
कल्प - kalpa -
adj.
 - possible
कल्प - kalpa -
adj.
 - prime
कल्प - kalpa -
adj.
 - able
कल्प - kalpa -
adj.
 - fit
कल्प - kalpa -
adj.
 - equal to
कल्प - kalpa -
adj.
 - practicable
कल्प - kalpa -
adj.
 - almost resembling
कल्प - kalpa -
adj.
 - proper
कल्प - kalpa -
adj.
 - feasible
कल्प - kalpa - adverb - all but
कल्प - kalpa -
m.
 - law
कल्प - kalpa -
m.
 - almost
कल्प - kalpa -
m.
 - ritual
कल्प - kalpa -
m.
 - treatment of the sick
कल्प - kalpa -
m.
 - practice
कल्प - kalpa -
m.
 - having the manner or form of anything
कल्प - kalpa -
m.
 - investigation
कल्प - kalpa -
n.
 - aeon
युग - yuga -
n.
 - aeon
कलि - kali -
m.
 - name of current aeon [ Cosmology ]
कल्प - kalpa -
adj.
 - competent
कुशल - kuzala -
adj.
 - competent
अलम्भूष्णु - alambhUSNu -
adj.
 - competent
क्षम - kSama -
adj.
 - competent
समर्थ - samartha -
adj.
 - competent
अलम् - alam -
indecl.
 - competent
पर्याप्त - paryApta - ppp. - competent
क्षमते { क्षम् } - kSamate { kSam } - verb - be competent
शक्त - zakta -
adj.
 - competent for
असमर्थ - asamartha -
adj.
 - not competent
अतिसमर्थ - atisamartha -
adj.
 - very competent
समर्थतर - samarthatara -
adj.
 - more competent
अभ्युत्सहते { अभ्युत्सह् } - abhyutsahate { abhyutsah } - verb - feel competent
अपर्याप्तवत् - aparyAptavat -
adj.
 - not competent to
पात्र - pAtra -
n.
 - competent person
अलति { अल् } - alati { al } - verb - be competent or able
द्राखति { द्राख् } - drAkhati { drAkh } - verb - be able or competent
राघते { राघ् } - rAghate { rAgh } - verb - be able or competent
तरीष - tarISa -
m.
 - fit or competent person
प्रशंसपात्र - prazaMsapAtra -
n.
 - famous competent person
उपकरणवत् - upakaraNavat -
adj.
 - competent to do anything
अहोतृ - ahotR -
adj.
 - not competent to sacrifice
पात्र - pAtra -
n.
 - capable or competent person
अलङ्कर्मिण - alaGkarmiNa -
adj.
 - competent for any act or work
ईशानकृत् - IzAnakRt -
adj.
 - acting like a competent person
व्यवहारज्ञ - vyavahArajJa -
adj.
 - one competent to manage his own affairs
व्यवहारिन् - vyavahArin -
adj.
 - fit or competent for legal proceedings or for affairs
भीमः दुर्योधनाय अलम् - bhImaH duryodhanAya alam -
sent.
 - Bhima is (as competent as, or) more than a match for Duryodhana
कल्प - kalpa -
adj.
 - practicable
शक्य - zakya -
adj.
 - practicable
सुगम - sugama -
adj.
 - practicable
कल्पनीय - kalpanIya -
adj.
 - practicable
कृत्य - kRtya -
adj.
 - practicable
प्रसाध्य - prasAdhya -
adj.
 - practicable
सञ्चरण - saJcaraNa -
adj.
 - practicable
सञ्चरेण्य - saJcareNya -
adj.
 - practicable
विषह्य - viSahya -
adj.
 - practicable
साध्य - sAdhya -
adj.
 - practicable
समासासाद्य - samAsAsAdya -
adj.
 - practicable
साध्यता - sAdhyatA -
f.
 - practicableness
शक्यतम - zakyatama -
adj.
 - very practicable
कार्य - kArya -
adj.
 - practicable feasible
अधिगमनीय - adhigamanIya -
adj.
 - practicable to be learnt
अधिगम्य - adhigamya -
adj.
 - practicable to be learnt
क्रमते { क्रम् } - kramate { kram } - verb - be appliable or practicable
क्रामति { क्रम् } - krAmati { kram } - verb - be appliable or practicable
सुशक - suzaka -
adj.
 - easy to be done or practicable
कल्प kalpa
m.
 epoch
ऋतु Rtu
m.
 epoch
शक zaka
m.
 epoch
ध्रुव dhruva
m.
 any epoch to which a computation of dates is referred
कल्प kalpa
n.
 aeon
युग yuga
n.
 aeon
कलि kali
m.
 name of current aeon [ Cosmology ]
Wilson
English
कल्प
mfn.
 (-ल्पः-ल्पा-ल्पं) In composition
Like, but with a
degree of inferiority.
m.
 (-ल्पः)
1 A Śāstra or sacred work
one of the six Vedāṅgas, and
comprehending the description of religious rites.
2 A day and night of BRAHMĀ, a period of
4, 320, 000, 000
solar-sydereal-years or years of mortals, measuring the duration of the world,
and as many, the interval of its annihilation.
3 A destruction of the world.
4 A sacred precept, practice prescribed by the Vedas for effecting
certain consequences.
5 Propriety, fitness.
6 Optionality, alternative, doubt.
7 Resolve, purpose, any act of determination.
8 One of the trees of INDRA'S paradise or Svarga.
E.
 कृष to be able, घः affix, ऋ is changed to अल्.
Apte
English
कल्प [kalpa],
a.
 [क्लृप्-घञ्]
Practicable, feasible, possible,
Proper, fit, right.
Strong, vigorous
चरन्तं ब्राह्मणं कञ्चित्कल्पचित्तमनामयम्
Mb.
 * 12.179.3.
Able, competent (with a
gen.
 ,
loc.
inf.
 or at the end of
comp.
 )
धर्मस्य, यशसः, कल्पः Bhāg. able to do his duty
&c.
स्वक्रियायामकल्पः
ibid.
 not competent to do one's duty
अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा पद्म्द्म्
ibid.
 , so स्वभरणाकल्प
&c.
ल्पः A sacred precept or rule, law, ordinance.
A prescribed rule, a prescribed alternative, optional rule
प्रभुः प्रथमकल्पस्य यो$नुकल्पेन वर्तते
Ms.*
 11.3 'able to follow the prescribed rule to be observed in preference to all others'
प्रथमः कल्पः
M.*
 1
cf.
 also Pratimā 4, and Abhiṣekanāṭakam 6 and
Ś.*
 4. a very good (or best) alternative
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः
Ms.*
 3.147.
(Hence) A proposal, suggestion, resolve, determination
एष मे प्रथमः कल्पः
Rām.*
 2.52.63
उदारः कल्पः
Ś.*
 7.
Manner of acting, procedure, form, way, method (in religious rites)
श्रूयते हि पुराकल्पे
Mb.
 * 6.43.23
क्षात्रेण कल्पेनोपनीय
U.*
 2
कल्पवित्कल्पयामास वन्यामे- वास्य संविधाम्
R.*
 1.94
Ms.*
 7.185.
End of the world, universal destruction.
A day of Brahmā or 1, Yugas, being a period of 432 million years of mortals and measuring the duration of the world
cf.
Bhāg.*
 3.11
श्रीश्वेतवाराहकल्पे [the one in which we now live]
कल्पं स्थितं तनुभृतां तनु- भिस्ततः किम् Śānti.4.2. Hence कल्पिक means 'born in the primeval age' Bu. Ch.2.48.
Medical treatment of the sick.
One of the six Vedāṅgas, i. e. that which lays down the ritual and prescribes rules for ceremonial and sacrificial acts
शिक्षा कल्पो व्याकरणम् Muṇdtod
1.1.5 see under वेदाङ्ग.
A termination added to nouns and adjectives in the sense of 'a little less than', 'almost like', 'nearly equal to',
P.
V.*
 3.67 [denoting similarity with a degree of inferiority]
कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम्
R.*
 5.36
उपपन्नमेतदस्मिन्नृषि- कल्पे राजनि
Ś.*
 2
प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी
R.*
 3.2
so मृतकल्पः, प्रतिपन्नकल्पः
&c.
The doctrine of poisons and antidotes.
One of the trees of paradise
cf.
 कल्पद्रुम.
Vigour, strength
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः
Rām.*
 2.1.22. -ल्पा, -ल्पम् A kind of intoxicating liquor.
Comp.
 -अन्तः end of the world, universal destruction
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनम्
Bh.*
 2.16. कल्पान्तक्रूरकेलिः क्रतुक्रदनकरः कुन्दकर्पूरकान्तिः Udb. ˚स्थायिन्
a.
 lasting to the end of a कल्प
शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः
H.*
 1.46.-आदिः renovation of all things in the creation
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्
Bg.*
 9.7
-उपनिषद् pharmacology
Charak 1.4.
कारः author of Kalpasūtra, q. v.
a barber. -क्षयः end of the world, universal destruction
e. g. कल्पक्षये पुनस्तानि
Bg.*
 9.7. पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत्
Ks.*
 2.1.
तरुः, द्रुमः, पादपः, वृक्षः one of the trees of heaven or Indra's praradise, fabled to fulfill all desires
आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि
R.*
 1.75
17.26
Ku.*
 2.39
6.41.
a tree supposed to grant all desires
'wish-yielding tree'
नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम्
R.*
 14.48
मृषा न चक्रे$- ल्पितकल्पपादपः
N.*
 1.15.
any productive or bountiful source
निगमकल्पतरोर्गलितं फलम्
Bhāg.*
 1.1.3.
(fig. ) a very generous person
सकलार्थिसार्थकल्पद्रुमः
Pt.*
 1.-नृत्यम् a particular kind of dance.
पालः a protector of order.
a seller of spirituous liquors.
लता, लतिका a creeper of Indra's paradise
Bh.*
 1.9.
a creeper supposed to grant all desires
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः
Bh.*
 2.46
cf.
 कल्पतरु above.-वल्ली see कल्पलता
Ks.*
 1.66
कल्पवल्लीगृहेषु 52.21.-विद्
a.
 conversant with sacred precepts
कल्पवित्कल्पया- मास वन्यामेवास्य संविधाम्
R.*
 1.94.
स्थानम् the art of preparing drugs
Charak 7.
the science of poisons and antidotes
Suśr. -सूत्रम् a manual of ritual in the form of Sūtras.
Mb.
 * 14.54.9.
N.
 of a sacred Jaina book written by भद्रबाहु sketching the life of महावीर.
Apte 1890
English
कल्प a. [कॢप्-घञ्] 1 Practicable, feasible, possible.
2 Proper, fit, right.
3 Strong, vigorous.
4 Able, competent (with a gen., loc.
inf. or at the end of comp.)
धर्मस्य, यशसः, कल्पः Bhāg. able to do his duty &c.
स्वक्रियायामकल्पः ibid. not competent to do one's duty
अकल्प एषामधिरोढुमंजसा पदं ibid., so स्वभरणाकल्प &c.
ल्पः 1 A sacred precept or rule, law, ordinance.
2 A prescribed rule, a prescribed alternative, optional rule
प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते Ms. 11. 30 ‘able to follow the prescribed rule to be observed in preference to all others’
प्रथमः कल्पः M. 1 a very good (or best) alternative
एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः Ms. 3. 147.
3 (Hence) A proposal, suggestion, resolve, determination
उदारः कल्पः Ś. 7.
4 Manner of acting, procedure, form, way, method (in religious rites)
क्षात्रेण कल्पेनोपनीय U. 2
कल्पदित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधां R. 1. 94
Ms. 7. 185.
5 End of the world, universal destruction.
6 A day of Brahmā or 1, 000 Yugas, being a period of 432 million years of mortals and measuring the duration of the world
श्रीश्वेतवाराहकल्पे (the one in which we now live)
कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् Śānti. 4. 2.
7 Medical treatment of the sick.
8 One of the six Vedāṅgas, i. e. that which lays down the ritual and prescribes rules for ceremonial and sacrificial acts
see under वेदांग.
9 A termination added to nouns and adjectives in the sense of ‘a little less than, ’ ‘almost like, ’ ‘nearly equal to, ’ (denoting similarity with a degree of inferiority)
कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं R. 5. 36
उपपन्नमेतदस्मिन्नृषिकल्पे राजनि Ś. 2
प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी R. 3. 2
so मृतकल्पः, प्रतिपन्नकल्पः &c.
10 The doctrine of poisons and antidotes.
11 One of the trees of paradise
cf. कल्पद्रुम.
ल्पा
ल्पं A kind of intoxicating liquor.
Comp.
अंतः end of the world, universal destruction
Bh. 2. 16. °स्थायिन् a. lasting to the end of a कल्प.
आदि renovation of all things in the creation.
कारः {1} author of Kalpasūtra, q. v. {2} a barber.
क्षयः end of the world, universal destruction
e. g. पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत् Ks. 2. 10.
तरुः,
द्रुमः,
पदपः,
वृक्षः {1} one of the trees of heaven or Indra's paradise
R. 1. 75
17. 26
Ku. 2. 39
6. 41. {2} a tree supposed to grant all desires, ‘wish-yielding tree’
न बुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षं R. 14. 48
N. 1. 15. {3} (fig.) a very generous person
सकलार्थिसार्थकल्पद्रुमः Pt. 1.
पालः {1} a protector of order. {2} a seller of spirituous liquors.
लता,
लतिका {1} a creeper of Indra's paradise: Bh. 1. 90. {2} a creeper supposed to grant all desires
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46
cf. कल्पतरु above.
विद् a. conversant with sacred precepts
R. 1. 94.
सूत्रं a manual of ritual in the form of Sūtras.
Monier Williams Cologne
English
1. क॑ल्प mf(आ)n. (√ कॢप्), practicable, feasible, possible,
ŚBr.
 ii, 4, 3, 3
proper, fit, able, competent, equal to (with
gen.
loc.
 ,
inf.
 , or ifc.
e.g. धर्मस्य कल्पः, competent for duty
स्वकर्मणि न कल्पः, not competent for his own work
यदा न शासितुं कल्पः, if he is not able to rule),
BhP.
क॑ल्प
m.
 a sacred precept, law, rule, ordinance (= विधि, न्याय), manner of acting, proceeding, practice (esp. that prescribed by the Vedas),
RV.
 ix, 9, 7
AV.
 viii, 9, 10
xx, 128, 6-11
MBh.
(प्रथमः कल्पः, a rule to be observed before any other rule, first duty,
Mn.
 iii, 147
MBh.
&c.
एतेन कल्पेन, in this way
cf.
 पशु-क्°,
&c.
 )
the most complete of the six Vedāṅgas (that which prescribes the ritual and gives rules for ceremonial or sacrificial acts),
MuṇḍUp.
Pāṇ.
&c.
one of two cases, one side of an argument, an alternative (= पक्ष
cf.
 विकल्प),
Sarvad.
investigation, research Comm. on
Sāṃkhyak.
resolve, determination,
MW.
(in
medic.
 ) treatment of the sick, manner of curing,
Suśr.
 ii
the art of preparing medicine, pharmacy,
Car.
the doctrine of poisons and antidotes,
Suśr.
 i
क॑ल्प
m.
 (ifc. ) having the manner or form of anything, similar to, resembling, like but with a degree of inferiority, almost (e.g. अभेद्य-कल्प, almost impenetrable
cf.
 प्रभात-क्°, मृत-क्°,
&c.
according to native grammarians, कल्प so used is an accentless affix [Pāṇ. v, 3, 67], before which a final स् is left unchanged, and final ई and ऊ shortened,
Pāṇ.
Vop.
कल्पम्
ind.
 , may be also connected with a verb, e.g. पचति-कल्पम्, he cooks pretty well,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 viii, 1, 57)
क॑ल्प
m.
 a fabulous period of time (a day of Brahmā or one thousand Yugas, a period of four thousand, three hundred and twenty millions of years of mortals, measuring the duration of the world
a month of Brahmā is supposed to contain thirty such Kalpas
according to the
MBh.
 , twelve months of Brahmā constitute his year, and one hundred such years his lifetime
fifty years of Brahmā's are supposed to have elapsed, and we are now in the श्वेतवाराह-कल्प of the fifty-first
at the end of a Kalpa the world is annihilated
hence कल्प is said to be equal to कल्पान्त below,
L.
with Buddhists the Kalpas are not of equal duration),
VP.
BhP.
Rājat.
&c.
N.
 of Mantras which contain a form of √ कॢप्,
TS.
 v
ŚBr.
 ix
a kind of dance
N.
 of the first astrological mansion,
VarBṛS.
N.
 of a son of Dhruva and Bhrami,
BhP.
 iv, 10, 1
of Śiva,
MBh.
 xii, 10368
the tree of paradise
=
 -तरु below,
L.
(with Jainas) a particular abode of deities (cf. -भव and कल्पातीत below)
क॑ल्प
n.
 a kind of intoxicating liquor (incorrect for कल्य),
L.
2. कल्प
Nom.
 Ā. °पायते, to become a Kalpa, to appear as long as a Kalpa,
Hcar.
Monier Williams 1872
English
कल्प कल्प, अस्, आ, अम् (fr. rt. कॢप्), prac-
ticable, feasible, possible
proper, fit, able, competent
(with gen., loc., inf., and at the end of a compound,
e. g. धर्मस्य कल्पः, competent for duty
स्व-
कर्मणि न कल्पः, not competent for his own work
यदा न शासितुं कल्पः, if he is not able to rule)
strong, vigorous
कल्पे वयसि, in the vigorous
period of life
(अस्), m. a sacred precept, law, ordi-
nance [cf. विधि, न्याय]
manner of acting, pro-
ceeding, practice prescribed by the Vedas (e. g. प्र-
थमः कल्पः, a rule to be observed before any
other rule, first duty
एतेन कल्पेन, in this way
पशु-कल्प, the rites at the animal sacrifice
न
कल्प-मात्रे, not according to the mere letter
of the rule without regard to its spirit)
the most
complete of the six Vedāṅgas, that which prescribes
the ritual and gives rules for ceremonial or sacrificial
acts
(in medic.) treatment of the sick, manner of
curing (e. g. कल्पेतर, one cured or treated differ-
ently)
the doctrine of poisons and antidotes
(at
the end of an adjective compound) having the manner
or form of anything, similar to, resembling, like but
with a degree of inferiority (e. g. प्रभात-कल्पा
शर्वरी, the night which is something similar to
dawn, i. e. the night at the approach of dawn
मृ-
त-कल्प, similar to a dead person, almost dead
अभेद्य-कल्प, almost impenetrable
according to
native grammarians कल्प so used is an accentless
affix, before which a final स् is left unchanged, and
final ई and ऊ shortened
native authorities also con-
nect कल्प with a simple verb, thus पचति-कल्पम्,
he cooks pretty well)
a resolve, a determination
pro-
priety, fitness (?)
optionality, alternative [cf. वि-कल्प],
doubt
a fabulous period of time, a day of Brahmā
or 1000 Yugas, a period of four hundred and thirty-
two million years of mortals, measuring the duration
of the world
(a month of Brahmā is supposed to
contain thirty such Kalpas
according to the Mahā-
bhārata twelve months of Brahmā constitute his year,
and one hundred such years his lifetime
fifty years
of Brahmā are supposed to have elapsed, and we are
now in the श्वेतवाराह-कल्प of the fifty-first.
The Kalpa, in the same way as the Saṃvatsara or
year, is personified as son of Dhruva and Bhrami
at
the end of a Kalpa the world is annihilated
hence
कल्प is sometimes used for कल्पान्त or the de-
struction of the world)
N. of certain sentences or
verses containing the verb कॢप्
one of the trees
of paradise, see कल्प-तरु below
(with Jainas)
a term for a particular abode of the deities [cf.
कल्प-भव and कल्पातीत]
(अम् or आ), m. f. a
kind of intoxicating liquor
[cf. अ-कल्प, अनु-कल्प,
उप-कल्प, &c.]
—कल्प-कार, अस्, m. an author of
ritual or ceremonial rules.
—कल्प-केदार, a medical
work by Kālīśiva.
—कल्प-क्षय, अस्, m. the end
of a Kalpa, end of the world, destruction of all things.
—कल्प-गा, f., N. of a river.
—कल्प-तरु, उस्,
m. one of the trees of Svarga or Indra's paradise,
a fabulous tree, granting all desires, hence figuratively
a generous person
title of a work on jurisprudence
also a work of Lakṣmīdhara
also one of Vācaspati.
—कल्प-द्रु, उस्, m. = कल्प-तरु, also N. of a
lexicon by Keśava.
—कल्प-द्रुम, अस्, m. = कल्प-
तरु
a work on jurisprudence
also a Tantra work
the collection of roots by Vopadeva is called कवि-
कल्पद्रुम, the tree from which poets obtain all
desired roots
and the modern encyclopedia of Rā-
dhākānta is entitled शब्द-कल्पद्रुम, the tree
which satisfies every desire for words.
—कल्प-पा-
दप, अस्, m. = कल्प-तरु above.
—कल्प-पाल,
अस्, m. a protector of order, a legitimate prince
a
person who distils or sells spirituous liquors.
—कल्प-
भव, आस्, m. pl., N. of a certain class of deities.
—कल्प-महीरुह्, ट्, m. = कल्प-वृक्ष.
—कल्-
प-युक्ति, title of a work by Budha.
—कल्प-लता,
f. a creeper yielding everything desired
कल्पलता-
वतार, title of a commentary of Kṛṣṇa on the
Vīja-gaṇita
कल्पलता-प्रकाश, title of a com-
mentary on the Viṣṇu-bhaktilatā.
—कल्प-लतिका,
f. = कल्प-लता above
(शब्द-क्°, title of a dic-
tionary.)
—कल्प-वर्ष, अस्, m., N. of a son of
Vasu-deva and Upa-devā.
—कल्प-वल्ली, f. = कल्प-
लता above.
—कल्प-वायु, उस्, m. the wind that is
to blow at the end of the world.
—कल्प-विटपिन्,
ई, m. or कल्प-वृक्ष, अस्, m. the fabulous tree of
Indra's heaven
see above.
—कल्प-विधि, इस्, m. a
rule resembling a ceremonial injunction.
—कल्प-
वृक्ष-लता, f. a work by Lollaṭa.
—कल्प-सूत्र,
अम्, n. a Sūtra manual of ritual
also a medicinal
work and a work of the Jaina sect so called.
—कल्प-
सूत्र-व्याख्या, f. a Jaina work on the Kalpasūtras.
—कल्पातीत (°प-अत्°), आस्, m. pl., N. of a certain
class of deities.
—कल्पादि (°प-आदि), इस्, m. the
beginning of a Kalpa, the renovation of all things.
—कल्पानुपद (°प-अन्°), अम्, n. title of a work
belonging to the Sāma-veda.
—कल्पान्त (°प-अन्°),
अस्, m. the end of a Kalpa, the destruction of the
world.
—कल्पान्तर (°प-अन्°), अम्, n. another
Kalpa.
—कल्पान्त-स्थायिन्, ई, इनी, इ, lasting to the
end of a Kalpa.
Macdonell
English
कल्प kálp-a,
a.
 feasible, possible
able to, 🞄fit for (g., lc., inf. , —°)
nearly equal to, like 🞄(—°)
after an
a.
 —°, almost
m.
 precept, rule, 🞄usage, manner
body of rules on ritual (one 🞄of the six Vedāṅgas)
cosmic period (= a day 🞄of Brahma = ¤1000¤ Yugas). prathamaḥ kalpaḥ, chief, original law.
Benfey
English
कल्प कल्प, i. e. कॢप् + अ,
I.
adj.
 ,
f.
पा।
1. Able, Bhāg. P. 1, 6, 7
with
infin. , 4, 13, 42.
2. Being a match for,
able to protect (with gen. ), Bhāg. P. 8,
23, 22.
II.
m.
1. A sacred precept,
Man. 5, 74.
2. A rule, Man. 3, 147.
3.
Performance, MBh. 13, 4728
usage,
Daśak in Chr. 189, 17
an act, Śāk. 99,
15.
4. Manner, Man. 1, 112.
5. The
rules concerning rites, one of the six
Vedāngas, Man. 2, 140.
6. A desig-
nation of Viṣṇu as containing all the
sacred precepts, MBh. 13, 953
of Śiva,
12, 10368.
7. A day of Brahman, a
period of 1000 yugas, the duration of
the world, Bhāg. P. 3, 11, 23.
8.
Toxicology, Suśr. 1, 8, 5.
III.
Comp.
when the latter part of a comp.
adj.
 ,
f.
 पा, almost like, Rām. 1, 5, 21
3, 52,
46.
अ-,
adj.
 unable, with loc.,
Bhāg. P. 7, 12, 23
with infin. , 4, 3, 21.
पुरा-,
m.
 1. a former creation, Man. 9, 227.
2. a tale of past ages.
पूर्व-,
m.
time of old, MBh. 9, 2732.
प्रथम-,
m.
 a principal rule, Man. 11, 30. प्र-
सन्न- (vb. सद्),
adj.
 almost quiet,
Daśak. in Chr. 200, 6. यथा-कल्प + म्,
adv. according to rule, Rām. 1, 11, 14.
Apte Hindi
Hindi
कल्प
वि* - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"व्यवहार में लाने योग्य, सशक्त संभव"
कल्प
वि* - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"उचित, योग्य, सही"
कल्प
वि* - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"समर्थ, सक्षम"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"धार्मिक कर्तव्यों का विधि-विधान, नियम, अध्यादेश"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"विहित नियम, विहित विकल्प, ऐच्छिक नियम"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"प्रस्ताव, सुझाव, निश्चय, संकल्प"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"कार्य करने की रीति, कार्य विधि, रूप तरीका, पद्धति((धर्मानुष्ठानों में)"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"सृष्टि का अन्त, प्रलय"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
"ब्रह्मा का एक दिन या १००० युग, मनु्ष्यों का ४३२०००००० वर्ष का समय, तथा सृष्टि की अवधि की माप"
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
रोगी की चिकित्सा
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
छः वेदाङगों में से एक-नामतः-जिसमें यज्ञ का विधि विधान निहित है तथा जिसमें यज्ञानुष्ठान एवम् धार्मिक संस्कारों के नियम बतलाए गये हैं
कल्पः
पुं*
 - "कृप्-अच्, घञ् वा"
संज्ञा और विेशेषणों के अन्त में जुड़कर निम्नांकित अर्थ बतलाने वाला शब्द
कल्पः
पुं*
 - क्लृप्+घञ्
"आस्था, विश्वास"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲ /ಬ್ರಹ್ಮನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕಾಲ /ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು /ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿ /ಜಗತ್ತಿನ ವ್ಯಾಪಾರವಿಲ್ಲದ ಪೆಅಳಯಕಾಲ
निष्पत्तिः - > कृपू (सामर्थ्ये) - अधि० "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > कल्पते स्वक्रियायै समर्थः असमर्थश्च भवति
प्रयोगाः - > "यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति ॥" "कल्पस्यान्ते मारुतेनोपनुन्नाश्चेलुश्चण्डं गण्डशैला इवेभाः"
उल्लेखाः - > मनु० १-५२ । माघ० १८-६
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈದಿಕಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ವಿಧಿ /ನಿಯಮ /ಕಟ್ಟಳೆ
निष्पत्तिः - > कृपू (सामर्थ्ये) - कर्म० "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > कल्पते विधीयतेऽसौ
प्रयोगाः - > "एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ३-१४७
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಸ್ತ್ರ
प्रयोगाः - > "कल्पवित् कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम्"
उल्लेखाः - > रघु० १-९४
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯ
विस्तारः - > "कल्पः शास्त्रे विधौ न्याये संवर्ते ब्रह्मणो दिने" - मेदि० ।
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕಲ್ಪ /ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ /ಪಕ್ಷಾಂತರ
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ
विस्तारः - > "कल्पो विकल्पे कल्पद्रौ संवर्ते ब्रह्मवासरे । शास्त्रे न्याये विधौ" - हेम० ।
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾದ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಯ
प्रयोगाः - > "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुः निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥"
उल्लेखाः - > पा० शि०
कल्प
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲೊಂದು
L R Vaidya
English
kalpa {% (I) a. (f. ल्पा) %} 1. Practicable, feasible
2. proper, able, competent (either with a gen. loc. or inf., or at the end of a compound, e.g. धर्मस्य कल्पः ‘competent for duty, ’ स्वकर्मणि न कल्पः ‘not able to do one’s work, ’ न शासितुं कल्पः ‘not able to rule.’).
kalpa {% (II) m. %} 1. A sacred precept, an ordinance
2. manner of acting, proceeding, M.vii.185, especially in religious ceremonies, कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संनिधानम् R.i.94
3. end of the world, universal destruction
4. a day of Brahman (m.) covering 432 million years of mortals and measuring the duration of the world, कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्तनः किम् Sant.S.iv.2
5. medical treatment of the sick
6. a termination denoting similarity with a degree of inferiority, विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे K.Pr.x. or प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी R.iii.2, or उपपन्नमेतदस्मिन् ऋषिकल्पे राजनि Sak.ii. or कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् K.S.iii.14
7. a resolve, a determination
8. one of the six Vedāngas, viz., that which prescribes the ritual and gives rules for ceremonial and sacrificial acts. See under वेदांग
9. a prescribed rule, a prescribed alternative, optionality. प्रथमः कल्पः ‘a rule to be observed in preference to others, first duty, best alternative, ’ प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते M.xi.30, प्रथमः कल्पः Sak.iii., M.iii.147.
Bopp
Latin
कल्प (r. कॢप् s. अ)
1) similis, in fine compositorum (v. gr.
652. suff. कल्प). DR. 5. 2. 5.
2) dies et nox Brahmae,
intervallum 432, 000, 000 annorum.
3) nomen arboris in
Indri coelo.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कल्प
पु
कल्प, कलाकुशल, निरामय
कलासु कुशलः कल्पः कल्पो ज्ञेयो निरामयः ।
कल्पं कालविशेषश्च कल्पं मद्यं च कीर्तितम् ॥ ७४ ॥
verse 1.1.1.74
page 0005
कल्प
क्ली
कल्प, कालविशेष, मद्य
कलासु कुशलः कल्पः कल्पो ज्ञेयो निरामयः ।
कल्पं कालविशेषश्च कल्पं मद्यं च कीर्तितम् ॥ ७४ ॥
verse 1.1.1.74
page 0005
कल्प
पु
कल्प, न्याय, तुल्य, विधि, काल, चित्त, दण्ड
न्याये तुल्ये विधौ काले चित्ते दण्डे च कल्पवाक् ।
verse 2.1.1.10
page 0008
Edgerton Buddhist Hybrid
English
kalpa, m., also nt.
(1) (cf. Skt. id. style, manner, fashion, chiefly in Bhvr. cpds., BR s.v. 2b), in tatpuruṣa cpds., esp. gṛhi-kalpa, tīrthika-k°, ṛṣi-k°, appearance, aspect (of), resemblance (to), sometimes replaced by ākalpa (as in Skt., ornament or attire), and parallel with gupti (gupta), liṅga, dhvaja (see s.v. gupti for citations)
(2) ifc., said to mean indifferent, alike in regard to …, in vāsīcandanakalpa, q.v.
(3) (not recognized in Skt. or Pali Dictt., tho Childers gives thought as one mg. of kappa), (false) fancy, (vain) imagining, often with vikalpa and parikalpa, qq.v.: LV 〔34.11〕 (prose) sarva-kalpa-vikalpa-parikalpaprahāṇāya
others s.v. parikalpa
〔250.16〕 (prose) akalpaṃ tad dhyānam avikalpam aniñjanam …
〔419.17〕 (vs) saṃkalpa-(q.v.
instr.?)-kalpajanitena ayonisena bhavate avidya …
〔420.11〕 (vs) yasmin na kalpa na vikalpa (so most mss.)
〔422.20〕 akalpāvikalpa-dharmanayavistīraṇacakraṃ
Laṅk 〔57.3〕 (vividha-)kalpa-vikalpitam, discriminated by various false imaginings
et alibi in Laṅk
Divy 〔629.18〕 (vs, printed as prose) (a list of sins attributed to brahmans, … śāṭhyaṃ) ca dhaurtyaṃ ca tathaiva kalpam (nom. sg.!)
(4) as in Skt. (and Pali kappa), world-age
various kinds, largely but not entirely parallel to Pali usage (best statement of this in Childers): Dharmas 〔87〕 lists antara-, mahā-, śūnya-, sāra-k° (all m.), qq.v.: Mvy has the first two, also bhadra-k°, q.v., 〔8292〕
saṃvarta- and vivarta-k°, qq.v., 〔8279—80〕
see asaṃkhyeya, adj., which does not seem to be used in BHS, or at least in the texts included in this Dict., as it is stated to be in Pali, as n. of a particular kind of kalpa
(5) n. of a king: Av 〔ii.102.6 ff.〕 See kalpa-kaṣāya and following cpds.
also kalpam, adv.
in kalpa-dūṣya or °duṣya, and °puṣpa, qq.v., kalpa = kalpa-vṛkṣa, as in Skt. Lex.
Indian Epigraphical Glossary
English
kalpa (CII 1), same as saṃvarta-kalpa, the aeon of des-
truction.
(CII 3, etc.), name of a fabulous tree in Indra's paradise,
supposed to grant all desires.
Lanman
English
kálpa, m. ordinance, precept
manner,
way
etena kalpena, in this way.
Abhyankara Grammar
English
कल्प the tad. affix कल्पप् added to any substantive in the sense of slightly inferior, or almost complete
e.g. पट्कल्पः, मृदुकल्प
cf. P.V.3.67 and Kāśikā thereon.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कल्प 2. r) Kleidungsstück (bei den Jaina-Mönchen), Śīlāṅka 1, 366. — °allgemein gebraucht (= नेपथ्य), Yudh. 2, 110. — 3. richtig कल्य (कल्या), wie sich aus der Prakrit-Form कल्ला Deśīn. 2, 2 ergibt. — MBh. 7, 1626 fehlerhaft für तल्प.
कल्प m. °Menge, S I, 12, 6.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 करणीय, कृत्य, कल्प, साध्य
adjective
कर्तुं योग्यः।
"चौर्यं कापट्यादीनि करणीयानि कर्माणि न सन्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
bskal pa
कल्प
bskal pa
कल्प
bskal ba
१) कषाय २) प्रकृष्ट ३) विप्रकर्ष ४) विप्रकृष्ट ५) कल्प
mkhyen
१) कल्प २) जानन्त ३) जानाति ४) ° ज्ञ ५) ° ज्ञता ६) ° ज्ञत्व ७) ज्ञातुम् ८) ज्ञान ९) दृष्ट १०) विजानति ११) विद् १२) वित्ति १३) संविद्
cho ga zhib mo
कल्प
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मं कल्पौ तु तौ नृणाम् ।
-wordlist-
युग (क्ली), ब्राह्म (क्ली), कल्प (पुं)
--source--
कल्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः ।
संवर्तः परिवर्तश्च समसुप्तिर्जिहानकः ॥ १६१ ॥
-wordlist-
कल्प (पुं), युगान्त (पुं), कल्पान्त (पुं), संहार (पुं), प्रलय (पुं), क्षय (पुं), संवर्त (पुं), परिवर्त (पुं), समसुप्ति (पुं), जिहानक (पुं)
--source--
वृक्षाः कल्पः पारिजातो मन्दारो हरिचन्दनः ।
संतानश्च धनुर्देवायुधं तदृजु रोहितम् ॥ १७९ ॥
-wordlist-
इन्द्रवृक्ष (पुं), कल्प (पुं), पारिजात (पुं), मन्दार (पुं), हरिचन्दन (पुंक्ली), सन्तान (पुं), इन्द्रधनुस् (क्ली), देवायुध (क्ली), रोहित (क्ली)
--source--
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
-wordlist-
वेदाङ्ग (क्ली), षडङ्गी (स्त्री), शिक्षा (स्त्री), कल्प (पुं), व्याकरण (क्ली), छन्दस् (क्ली), ज्योतिस् (क्ली), निरुक्त (क्ली), धर्मशास्त्र (क्ली), स्मृति (स्त्री), धर्मसंहिता (स्त्री)
--source--
गुह्ये रहस्यं न्यायस्तु देशरूपं समञ्जसम् ॥ ७४२ ॥
कल्याभ्रेषौ नयो न्याय्यं तूचितं युक्तसांप्रते ।
लभ्यं प्राप्तं भजमानाभिनीतौपयिकानि च ॥ ७४३ ॥
-wordlist-
गुह्य (क्ली), रहस्य (क्ली), न्याय (पुं), देशरूप (क्ली), समञ्जस (क्ली), कल्प (पुं), अभ्रेष (पुं), नय (पुं), न्याय्य (वा), उचित (वा), युक्त (वा), साम्प्रत (वा), लभ्य (वा), प्राप्त (वा), भजमान (वा), अभिनीत (वा), औपयिक (वा)
--source--
साकल्यवचनं पारायणं कल्पे विधिक्रमौ ॥ ८३९ ॥
-wordlist-
साकल्यवचन (क्ली), पारायण (क्ली), कल्प (पुं), विधि (पुं), क्रम (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विधि
विधि, काल, कल्प
काले कल्पेऽपि विधिर्घनाघनः शक्रवर्षुकाम्बुदयोः ।
verse 5.1.1.826
page 0095
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कल्पः
Root: कल्प
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ दैवम् युगसहस्रद्वयम्
ब्रह्मणः दिनम्
Meaning(s):
⇒ Space of 1000 caturyugas
or a day of Brahman
Shloka(s):
2|1|93|2 ► चतुर्युगसहस्रं तु कल्पस्तद् ब्रह्मणो दिनम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|93|2 ⇢ कल्पः (कल्प) (पुं) ⇒ Space of 1000 caturyugas
or a day of Brahman ⇒ दैवम् युगसहस्रद्वयम्
ब्रह्मणः दिनम्
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
उपाधि ➡ समूहः
Mahabharata
English
*kalpa (a period of time): II, 136 (purākºviśeshavid, sc. Nārada)
III, 1699 (purākºeshu)
V, 1352 (purākºe)
VI, 2953 (ºsaṅkshepatatpara, sc. Kṛshṇa)
VII, 892 (ºānte)
IX, 2732 (pūrvakºe)
XII, 11227 (yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugaṃ | daśakalpaśatāvṛttam ahas tad Brāhmam ucyate), 12752 (atīte mahākºe), 12925 (ºādau), 12939 (ºādishu), 12980 (mahākºsahasrāṇi mahākºśatāni ca samatītāni), 13034 (ºādau), 13074 (yāvat kºkshayāt), 13319 (ºānte)
XIII, 3230 (purākºe), 5281 (mahākalpaṃ)
XIV, 876 (purākºvidaḥ), 958 (purākºṃ, adj.).
Kalpa = Śiva (1000 names^1--2).
पुराणम्
English
कल्प १ / KALPA I. A son of dhruva. See under dhruva.
कल्प २ / KALPA II. A period of one thousand Yugas or fourteen Manvantaras. See under manvantara.
कल्प ३ / KALPA III. The customary proceedings of Yāgas. These proceedings are made in the form of Sūtras. The Sūtras describe how the Brāhmaṇas and mantras are to be used. For each saṁhitā there are separate Śrauta Sūtras. The Śrauta Sūtras for ṛgveda saṁhitā are āśvalāyana, Śāṁkhāyana and śaunaka. Those for sāmaveda are maśaka, Lāṭyāyana and Drāhyāyaṇa. Those for kṛṣṇa yajurveda are āpastamba Bauddhāyana, Satyāṣāḍha, Hiraṇyakeśī, mānava, bhāradvāja, Vādhūla, vaikhānasa, Laugākṣi, maitra, Kaṭha and vārāha. For Śuklayajurveda it is kātyāyana Srauta sūtra. For Atharvaveda it is kauśika Śrauta sūtra. All these Sūtras contain only brief symbolic words and are difficult to understand without explanation.
Vedic Reference
English
Kalpa in the Taittirīya Āraṇyaka (ii. 10) seems to denote
Kalpa Sūtra.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कल्पः,
पुं,
 (कल्प्यते विधीयते असौ । कृप् +कर्म्मणि घञ् ।) विधिः । (यथा मनुः ३ । १४७ ।“एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः ।अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः” ॥
(कल्पयति सृष्टिं नाशं वा अत्र । कृप् + णिच् +अधिकरणे अप् ।) प्रलयः ।(“युगानां सप्ततिः सैकामन्वन्तरमिहोच्यते” ।“कृताब्दसंख्यस्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः” ॥
“ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश ।कृतप्रमाणकल्पादौ सन्धिः पञ्चदशस्मृतः” ॥
ते एकसप्ततियुगरूपा मनवः सायम्भुवाद्याः सस-न्धयः स्वस्वसन्धिसहिताः कल्पकाले ज्ञातव्याः ।ससन्धियुक्तचतुर्द्दशसनुभिः कल्पो भवेदित्यर्थः ।इति सूर्य्यसिद्धान्तोक्तकल्पपरिमाणम् ॥
आका-लिकनैमित्तिकदैनन्दिनमहाप्रलयानां विवृतिस्तुततच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
कल्पते स्वक्रियायै समर्थो भवत्यत्र । कृप् +अधिकरणे घञ् ।) ब्राह्मं दिनम् । तत्तु दैवद्विस-हस्रयुगम् । इत्यमरः । १ । ४ । २१ ॥
(यथाविष्णुपुराणे १ मांशे १ । १२ ।“कल्पान् कल्पविकल्पांश्च चतुर्युगविकल्पितान् ।कल्पान्तस्य स्वरूपञ्च युगधर्म्मांश्च कृत्स्नशः” ॥
)त्रिंशत्कल्पैर्व्रह्मण एको मासो भवति तेषांनामानि यथा । श्वेतवाराहः १ नीललोहितः २वामदेवः ३ गाथान्तरः ४ रौरवः ५ प्राणः ६वृहत्कल्पः ७ कन्दर्पः ८ सत्यः ९ ईशानः १०ध्यानः ११ सारस्वतः १२ उदानः १३ गरुडः १४कौर्म्मः १५ अयं व्रह्मणः पौर्णमासी । नारसिंहः१६ समाधिः १७ आग्नेयः १८ विष्णुजः १९सौरः २० सोमकल्पः २१ भावनः २२ सुप्तमाली२३ वैकुण्ठः २४ आर्च्चिषः २५ वल्मीकल्पः २६वैराजः २७ गौरीकल्पः २८ माहेश्वरः २९पितृकल्पः ३० अयं ब्रह्मणोऽमाव्रास्या । इतिक्रमसन्दर्मे प्रभासखण्डम् ॥
एतादृशैर्द्वादशमासैब्र-ह्मणः सम्बत्सरो भवति । एवं वर्षशतं ब्रह्मणआयुः । तत्र पञ्चाशद्वर्षानि व्यतीतानि एकपञ्चा-शदारम्भे अधुना श्वेतवाराहकल्पः । इति महा-भारतम् ॥
(कल्पारम्भकालश्च ब्रह्मसिद्धान्ते उक्त-स्तद्यथा, --“चत्रसितादेर्भानोर्वर्षर्त्तुमासयुगकल्पाः ।सृष्ठ्यादौ लङ्कायामिह प्रवृत्ता दिनैर्वत्स !” ॥
चैत्रसितादेश्चैत्रशुक्लप्रतिपदमारभ्य इत्यर्थः ।तथा च ब्रह्मपुराणम् ।“चैत्रे मासि जगत् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि ।शुक्लपक्षे समग्रन्तु तदा सूर्य्योदये सति ।प्रवर्त्तयामास तदा कालस्य गणनामपि” ॥
इति कालसामान्यगणंनायास्तदारभ्य कथनात् ॥
एवं चैत्रशुक्लप्रतिपदि कल्पारम्भेऽपि ।“माघशुक्लतृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च ।पञ्चमी चैत्रमासाद्या यथैवाद्या तथा परा ।शुक्ला त्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य तु सप्तमी ।नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मराम्यहम् ।कल्पनामादयो ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः” ॥
इति वराहवाक्यानि समूलानि चेत् तदा कल्पभे-दादविरुद्धानि कल्पादित्वेन तत्तत् तिथिषु श्राद्ध-कर्त्तव्यतोपयोगिपारिभाषिकपरत्वेन वा समर्थ-नीयानि ॥
अत एव सूर्य्यसिद्धान्ते उक्तम् । यथा--“सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रविपर्य्ययात् ।यत् प्रोक्तं तद्भवेद्दिव्यं भानोर्भगणपूरणात् ॥
मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् ।न तत्र द्युनिशोर्भेदो ब्राह्मकल्पः प्रकृत्तितः” ॥
इत्यादीनां युगमन्वन्तरकल्पानां सौरत्वेन उक्तिः ।सौरमाणे च नियतयुगादिकालेषु अनियततिथि-सम्भवेऽपि सर्व्वेषां कल्पानामादौ चैत्रसितादि-तिथिरेव नियता प्रागुक्तवचनप्रामाण्यात् । किन्तुप्रागुक्तमात्स्ये ब्राह्मकल्पानां चान्द्रत्वकथनात् ति-थिभेदसम्भवः । इति सूर्य्यसिद्धान्तवाक्यं ग्रह-स्पष्टीकरणोपयोगीत्यविरोधः ॥
) विकल्पः । कल्प-ष्टक्षः । न्यायः । शास्त्रविशेषः । स तु वेदषडङ्गा-न्तर्गतो यागक्रियाणामुपदेशकः । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा रघुः १ । ९४ ।“कल्पवित् कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम्” ॥
)व्याकरणस्य प्रत्ययविशेषः । स च स्याद्यन्तत्या-द्यन्तपदाभ्यामीषदूनार्थे भवति । तत्र वाच्यलिङ्गत्वेयथा, ईषदूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । ईषदूनंपचति पचतिकल्पम् । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ।(तथा महाभारते १ । १२६ । ५ ।“ते परस्परमामन्त्र्य देवकल्पा महर्षयः” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कल्प
पु०
 कल्पते समर्थो भवति स्वक्रियायै विरुद्धलक्षणया असमर्थो-भवति वाऽत्र, कृपू सामर्थ्ये विरुद्धलक्षणया असामर्थ्ये वाआधारे घञ् कल्पयति सृष्टिं विनाशं वात्र कृप-णिच्-आधारे अच् । ब्रह्मणो रात्रिरूपे जगतां चेष्टाराहित्य-सम्पादके १ प्रलये २ तस्य दिनरूपे जगतां चेष्टासम्पादके चकालभेदे । “यदा स देवो जागर्त्ति तदेदं चेष्टते जगत् ।यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति” मनुनाजगच्चेष्टातद्राहित्ययोर्ब्रह्माहोरात्रयोरुक्तेस्तथात्वम् ।कलिशब्दे दर्शितवाक्येन युगमानमुक्त्वा कल्पमानंप्रदर्श्य ब्रह्मणः आयुःपरिमाणं तस्य गतायुःकालश्चसू० सि० उक्तो यथा-“युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरमिहोच्यते । कृताव्दस-ङ्ख्यस्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः” सू० । “युगानां सैकासप्ततिरेकसप्ततिर्महायुगमित्यर्थः । इह--मूर्त्तकाले । मन्व-न्तरं मन्वारम्भतत्समाप्तिकालयोरन्तरकालमानमित्यर्थः ।मूर्त्तकालमानभेदाभिज्ञैः कथ्यते । तस्य मनोरन्ते विरामेजाते सति कृताव्दसङ्ख्यः मदुक्तकृतयुगवर्षमितः सन्धिःकालविद्भिः प्रकर्षेण द्वितीयमन्वारम्भपर्य्यन्तं भूतमावि-मन्वोरन्तिमादिसन्धिरूपैककालेन कथितः । तत्स्वरूपमाह“जलप्लव इति । जलपूर्ण्णा सकला पृथ्वी तस्मिन्लोकसंहारकाले भवति । अथ कल्पप्रमाणं सविशेषमाह”रङ्ग० । “ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश । कृत-प्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः” सू० । “ते एक-सप्ततियुगरूपा मनवः स्वायम्भुवाद्याः ससन्धयः स्वस्व-सन्धिसहिताश्चतुर्द्दशसङ्ख्याकाः कल्पकाले ज्ञातव्याः ।स्वसन्धियुक्तचतुर्द्दशमनुभिः कल्पः स्यादित्यर्थः । ननुग्रन्थान्तरे कल्पमानं युगसहस्रं त्वया तु युगमानमेक-सप्ततिगुणं मनुमानं ३०६७२०००० कृतावद् १७२८०००युक्तं ससन्धिमनुमानं ३०८४४८००० इदं चतुर्द्दशगुणं४३१८७२००० कल्पप्रमाणं तच्च कृतीनं युगसहस्त्रमित्यतआह । कृतप्रमाण इति । कल्पादौ प्रथममन्वारम्भे कृतयुग-वर्षमितो मनोश्चतुर्दशत्वेऽप्याद्यः पञ्चदशकः सन्धिः कालज्ञै-रुक्तः । तथा च कृतवर्षानन्तरं प्रथममन्वारम्भ इति तद्वर्षं-योजनेनाविरोध इति भावः । अथ ब्रह्मणो दिनरात्र्योःप्रमाणमाह” रङ्ग० । “इत्थं युगसहस्नेण भूतसंहारकारकः ।कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती” सू० “इत्थंपूर्व्वोक्तप्रकारसिद्धेन युगसहस्रेण भूतसंहारकारकोलयात्मकः कल्पकाली ब्राह्मं ब्रह्मणः सम्बन्ध्यहःदिनं कालज्ञैरुक्तम् । तस्य ब्रह्मणस्तावती दिनपरिमिताशर्व्वरी रात्रिः । कल्पद्वयं तदहोरात्रमिति फलितार्थः ।अथ ब्रह्मणआयुःप्रमाणमतीतवयःप्रमाणं चाह” रङ्ग० ।“परमायुः शतं बस्य तयाहोरात्रसङ्ख्यया । आयुषो०ऽर्द्धमितं तस्य शेषकल्पोऽयमादिमः” सू० । परमपरं शृणुपूर्व्वोक्तं त्वया श्रुतमपरं च वक्ष्यमाणं शृणु त्वम् । यद्वापरमेति दैत्यवरार्थकं सम्बोधनम् । त्वं तस्य ब्रह्मणस्तथापूर्व्वोक्तयाहोरात्रमित्या कल्पद्वयरूपया शतं शतवर्ष-परिमितमायुः शरीरघारणकालं जानीहि । एतदुक्तंभवति । अहोरात्रमानात् पूर्व्वपरिभाषया (३०) मास-मानं तस्मात् पूर्व्वोक्तपरिभाषया (१२) ब्रह्मणो वर्षमानमेत-च्छतसङ्ख्यया ब्रह्मायुरिति । न तु यथाश्रुतार्थेन कल्पशत-द्वयमायुः, कोटादीनामपि दिनसङ्ख्ययायुषोऽनुक्तेः सुतरांब्रह्मणः शतदिनात्मकायुषोऽसम्भवात् “निजेनैव तु मानेनआयुर्वर्षशतं स्मृतम्” इति विष्णुपुराणोक्तेश्च । एतेनपरमा--रित्येकं पदमिति निरस्तम् ब्रह्मणोऽनियतायुर्दाया-सम्भवात् । तस्य ब्रह्मण आयु शतवर्षरूपमस्यार्द्धं पञ्चाशद्वर्षपरिमितमितं गतम् । अयं वर्त्तमान आदिमःप्रथमः शेषकल्पः शेषायुर्दायस्य ब्रह्मदिवस उत्तरार्द्धस्यप्रथमदिवसो वर्त्तमान इति फलितार्थः । अथ वर्त्तमानेऽ-स्मिन् दिवसेऽप्येतद्गतमित्याह रङ्ग० । “कल्पादस्माच्चमनवः षड् व्यतीताः ससन्धयः । वैवस्वतस्य च मनो-र्युगानां त्रिघनो गतः” सू० । “अस्माद्वर्तमानात् कल्पाद्ब्रह्मदिवसात् षट्सङ्ख्याका मनय एकसप्ततियुगरूपाःससन्धयः सप्तभिः सन्धिभिः कृतयुगप्रमाणैः सहिताव्यतीता गताः । चकारआयुषोऽर्द्धमितमिति प्रागुक्तेनसमुच्चयार्थकः । वर्त्तमानस्य सप्तमस्य मनोर्वैवस्वताख्यस्ययुगानां त्रिघनस्त्रयाणां घनः स्थानत्रयस्थिततुल्यानांघातः सप्तविं शतिसङ्ख्यात्मको गतः । सप्तविंशतियुगानिगतानीत्यर्थः । चः समुच्चये । अथ वर्त्तमानयुगस्यापिगतमेतदिति वदन्नभिमतकालेऽग्रतो वर्षगणः कार्य्य इत्याह”रङ्ग० । “अष्टाविंशाद् युगादस्माद्यातमेतत् कृतं युगम् ।अतः कालं प्रसङ्ख्याय सङ्ख्यामेकत्र पिण्डयेत्” सू० ।“अष्टाविं शतितमाद्वर्तमानान्महायुगादेतदल्पकालेन पूर्व्व-काले साम्प्रतं स्थितं कृतं युगं गतम् । अतः कृतयुगान्तानन्तरमभिमतकाले कालं वर्षात्मकं प्रसङ्ख्याय गणयित्वासङ्ख्यां पञ्चस्थानस्थितां भिन्नामेकत्रैकस्थाने पिण्डयेत्सङ्कलनविषयां कुर्य्यात् । सर्वेषां गतानां योगं कुर्य्या-दित्यर्थः” रङ्ग०!मासस्य त्रिंशत्तिथ्यात्मकतया ब्रह्मसासस्य त्रिंश-त्कल्पघटितत्वात् तेषां कल्पानां नामानि हेमा० दा०मात्स्ये आह स्म“कल्पानुकीर्त्तनं वक्ष्य सर्व्वपापप्रणाशनम् । यस्यानु-कीर्त्तनादेव वेदपुण्येन युज्यते । प्रथमः श्वेतकल्पस्तुद्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो रषन्तरो-ऽपरः । रौरवः पञ्चमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः ।सप्तमोऽथ वृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते । सद्योऽथ नवमःप्रोक्त ईशानो दशमः स्मृतः । व्यान एकादशः प्रोक्तःतथा सारस्वतोऽपरः । त्रयोदश उदानस्तु गारुडोऽथचतुर्दशः । कौर्म्मः पञ्चदशोज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः ।षोडशोनारसिंहस्तु समानस्तु ततः परः । आग्नेयोऽ-ष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्तथाऽपरः । मानवो विंशतिःप्रोक्तस्तत् पुमानिति चापरः । वैकुण्ठश्चापरस्तद्वल्लक्ष्मीकल्प-स्तथा परः । चतुर्विंशस्तथा प्रोक्तः सावित्रीकल्पसंज्ञकः ।पञ्चविंशतिमो घोरो वाराहस्तु ततोऽपरः । सप्तविंशोऽथवैराजो गौरीकल्पस्तथाऽपरः । माहेश्वरस्ततः प्रोक्तोत्रिपुरो यत्र घातितः । पितृकल्पस्तथान्ते तु या कुहू-ब्रह्मणः स्मृता । इत्ययं ब्रह्मणोमासः सर्वपापप्रणा-शनः । आदावेव हि माहात्म्यं यस्मिन् यस्य विधी-यते । तस्य कल्पस्य तन्नाम विहितं ब्रह्मणा पारा” ।तदारम्भकालश्च ब्रह्मसिद्धान्ते उक्तः “चैत्रसितादेर्भानो-र्वर्षर्ष्ठुमासयुगकल्पाः । सृष्ट्यादौ लङ्कायामिह प्रवृत्ताःदिनैर्वत्स!” चैत्रसितादेः चैत्रशुक्लप्रतिपदमारभ्येत्यर्थः ।ब्रह्मपु० “चैत्रे मासि जगत् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमे-ऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रन्तु तदा सूर्य्योदये सति । प्रव-र्त्तयामास तदा कालस्य गणनामपि” इति कालसामान्य-गणनस्य तत आरभ्योक्तेः” एवं चैत्रशुक्लप्रतिपदि कल्पप्रार-म्भेऽपि “माघशुक्लतृतीयायां कृष्णायां फाल्युनस्य च ।पञ्चमी चैत्रमासस्य यथैवाद्या तथा परा । शुक्ला त्रयो-दशी माघे कार्त्तिकस्य तु सप्तमी । नवमी मार्गशीर्षस्यसप्तैताः संस्मराम्यहम् । कल्पानामादयो ह्येता दत्त-स्याक्षयकारकाः” वाराहवाक्यानि यदि समूलानितदा कल्पभेदादविरुद्धानि कल्पादित्वेन तत्तत्तिथिषु श्राद्धकर्त्तव्यतोपयोगिपारिभाषिकत्वपरतया वा समर्थनीयानि ।अतएव सू० सि० सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रविप-र्य्ययात् । यत् प्रोक्तं तद्भवेद्दिव्यं भानोर्भगणपूरणात् ।मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् न तत्र । द्युनिशोर्भेदो ब्राह्मं कल्पः प्रकीर्त्तितः, इत्यादिना युगमन्वन्तर-कल्पानां सौरत्वेनोक्तिः । सौरमाने च नियतयुगादि-कालेषु अनियततिथिसम्भवेऽषि सर्वेषां कल्पानामादौचैत्रसितादितिथिरेव नियता पायुक्तवचनप्रामाण्यात् ।किन्तु प्रागुक्तमात्स्ये ब्राह्मकल्पानां चान्द्रत्वोक्तेः चान्द्र-त्वमपि तेन तिथिभेदसम्भवः सू० सि० वाक्यं तु ग्रह-स्पष्टीकरणोपयोगीत्यविरोधः ।अत्र तिथिद्वैधे युगादिवत् व्यवस्था । कृप--णिच्--भाबे अच् ।२ रचने ३ विकल्पे च इतिकर्त्तव्यतायुक्ते ४ विधाने च । “प्रभुःप्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पे प्रवर्त्तते” मनुः । कल्पो-विधानमस्त्यत्र औचित्येन । ५ उचिते
त्रि०
 शाश्वतः ।कल्प्यतेऽनुष्ठीयतेऽनेन करणे अच् । ६ वैदिकविधानज्ञापकेशास्त्रभेदे स चाश्वलायनापस्तम्बबौधायनकात्यायनादि-सूत्रात्मकः । तस्य यथोपयोगिता तथोक्तं सायणा-चार्य्येण ऋग्वेदभाष्योपोद्घाते यथा-“कल्पस्त्वाश्वलायनापस्तम्बवौधायनादिसूत्रं, कल्प्यतेसमर्थ्यते याबप्रयोगोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । नन्वाश्वलायनःकिंमन्त्रकाण्डमनुसृत्य प्रवृत्तः? किं वा ब्राह्मणमनुसृत्य?नाद्यः “दशपूर्णमासौ तु पूर्वं व्याख्यास्याम” इत्येवं तेनोप-क्रान्तत्वात् न ह्यग्निमीड इत्यादयोमन्त्रा दशपूर्ण्णमासयोःकचिद्विनियुक्ताः । न द्वितीयः “आग्नावैष्णवमेकादशकपालंपुरोडाशं निर्वपन्ति दीक्षणीयायाम्” इत्येवं दीक्षणीयेष्टे-र्बाह्मणे प्रक्रान्तत्वात् । अत्रोच्यते--मन्त्रकाण्डोब्रह्म-यज्ञादिजपक्रमेण प्रवृत्तो न तु यागानुष्ठानक्रमेणब्रह्मयज्ञश्चैवं विहितः “यत् स्वाध्यायमधीयीतैकामप्यृचंयजुः साम वा तद्ब्रह्मयज्ञम्” इति सोऽयं ब्रह्मयज्ञजपीऽग्निमीडे इत्याम्नायक्रमेणैवानुष्ठेयः तथा “सर्वा ऋचःसर्वाणि यजूंषि सर्वाणि सामानि वाचः स्तोमे पारि-प्लवं शंसतीति” विवीयते तथा “आश्विने शस्यमाने सूर्योनोदियादपि सर्वा दाशतयीरनुब्रूयादिति” विधीयते तथा“रिच्यत इव वा एष प्रेव रिच्यते यो याजयति यो वाप्रतिगृह्णाति याजयित्वा प्रतिगृह्य वाऽनश्नन् त्रिःस्वाध्यायंवेदमधीयीतेति” प्रायश्चित्तरूपं वेदपारायणं विहितम्इत्यादिषु कृत्स्नमन्त्रका ड्विनियोगेषु संप्रदायपारम्-पर्यागत एव क्रम आदरणीयः । विशेषविनियोगस्तुमन्त्रविशेषाणां श्रुतिलिङ्गवाक्यादिप्रमाणान्युपजीव्या-श्वलायनोदर्शयति अतोमन्त्रकाण्डक्रमाभावेऽपि न कश्चि-द्विरोधः । इषे त्वेत्यादिमन्त्रास्तु क्रत्वनुष्ठानक्रमेणैवाम्नाताइत्यापस्तम्बादयस्तेनैव क्रमेण सूत्रनिर्माणे प्रवृत्ताः ।आम्नातत्वादेव जपादिष्वपि स एव क्रमः । यद्यपि ब्राह्मणेदीक्षणीयेष्टिरुपक्रान्ता तथापि तस्या इष्टेर्दर्शपूर्णमास-विकृतित्वेन तदपेक्षत्वादाश्वलायनस्यादौ तद्व्याख्यानं युक्तम्अतः कल्पसूत्रं मन्त्रविनियोगेन क्रत्वनुष्ठानमुपदिश्यो-पकरोति तर्हि “प्र वो वाजा” इत्यादीनां सामिधेनीनामृ-चामेव विनियोगमाश्वलायनोब्रवीतु “नमः प्रवक्त्र” इत्यादयस्त्वनाम्नाताः कुतो विनियुज्यन्ते? इति चेत् नायं दोषःशास्वान्तरसमाम्नातानां ब्राह्मणान्तरसिद्धस्य विनियोगस्यगुणोपसंहारन्यायेनात्र वक्तव्यत्वात् सर्व्वशाखां प्रत्ययमेकंकर्मेति न्यायविदः, तस्माच्छिक्षेव कल्पोऽप्यपेक्षितः” ।कात्या० व्या० कर्केण कल्पशास्त्रप्रयोजनमित्थं दर्शितं यथा--“इह पुण्यो वै पुण्येन कर्म्मणा भवति” “तमेतंवेदानुवचनेन विविदिषन्ति ब्रह्मचर्य्येण तपसा श्रद्धयायज्ञेनेति” “अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम” इत्यादिमि-र्वाक्यैः कर्म्मणां स्वर्गापवर्गादिश्रेयःसाधनत्वं प्रतीयते ।तानि चाग्निहोत्रादिकर्म्माणि वेदवाक्यैकवेद्यानि । वेद-वाक्यानि चानेकशास्वावस्थिततया स्वतश्च प्रतिवाक्यंनानाविधपरस्परविरुद्धार्थस्फुरणेन दुर्बोधार्थानि बहु-भिरर्थवादवाक्यैर्मिश्रितानि च तथाहि “अग्निहोत्रंजुहुयात् स्वर्गकामः” इत्यत्र किं स्वर्गो होमाय, उत होमःस्वर्गाय, तथा अग्निहोत्रशब्दोगुणविधानार्थो नामधेयंयेति तथा “स वै संवत्सरं दीक्षाभिरेति” इत्याद्रौ क्वचित्संवत्सरशब्दस्य मुख्यार्थत्वम् सहस्रसंवत्सरादौ तस्यैवगौणत्वम् । अर्थवादादिभिश्च पाठात् विध्यर्थवादसंदेहोऽपिभवति किमयं विधिः? उतार्थवादः? इति यद्य पि जैमिनिशवरस्वामिकुभट्टमारिलप्रभृतिभिर्मीमांसायां तानि वाक्यानिसंदेहनिरासपूर्व्वकं यथार्थं व्याख्यातानि सन्ति । अधीतशास्त्राणां च तदार्थावगमोऽपि सुकर एव, तथापि तेषांनानाशाखाव्यवस्थितत्वेनेदानीन्तनैः सर्वैः पुरुषैरध्येतुंज्ञातुं वाऽशक्यत्वात्तदधीनं कर्म्मणां ज्ञानं दुःशक्यमि-दानीन्तनानामिति मत्वा परमकारुणिको भगवान् कात्या-यनाचार्य्यो नानाशाखागतविधिवाक्यसंग्रहरूपं कल्पसूत्रंप्रणीतवान्” । तत्र प्रतिपाद्यविषयाः कात्यायनशब्दे वक्ष्यन्तेआर्षेयकल्पसूत्रविषयाश्च “अथार्षेयकल्पो व्याख्या-तव्यः” इत्युपक्रम्य सर्वक्रतुप्रकृतिभूतस्य त्रिपर्वणोज्योति-ष्टोमस्य सर्वाहर्गणप्रकृतिभूतस्य व्यूढस्य द्वादशाहस्यच ब्राह्मणवाक्येनैव प्रयोगो दर्शितस्तदुपजीवनेनक्रत्वन्तराणि प्रयोक्तव्यानीति दर्शयितुमादौ ऋत्वि-ग्वरणादिकमभिधाय १ प्र० “कॢप्तो ज्योतिष्टोमोऽति-रात्रः षोडशिकः” इत्यादिना सौभरमुद्वं शीयमित्यन्तेनसामविशेषयुक्तस्य प्रायणीयस्य प्रयोगो दर्शितः । ततः “उपा-स्मै गायता नरः” इत्यादिना अभिप्लवस्य प्रथमाहस्य ।“पवस्व वाचः” इत्यादिना द्वितीयाहस्य । “दविद्युतत्यारुचा” इत्यादिना तृतोयाहस्य । “पवमानोअजीजनत्”इत्यादिना चतुर्थाहस्य । “पवमानस्य विश्ववित्” इत्यादिनापञ्चमाहस्य । “असृत प्रवाजिनः” इत्यादिना षष्ठाहस्य ।“पृष्ट्यः षडहः ससूढो वा व्यूढो वा” इत्यारिवा पृष्ट्य-षडहस्य त्यहाणां प्रयोगः । एवम् चतुर्थस्याह्न इत्या-दिला उत्तरत्र्यहकल्पः । २ ग्र० “पवस्य वाचो अग्रियः”इत्यादिना अभिजितोऽह्नः कल्पः । “उपास्मै गायतानरः” इत्यादिना स्वरसाम्नां प्रथमस्य । “पवस्व वाचोऽग्रियः” इत्यादिना तेषां द्वितीयस्य “दविद्युतत्यारुचा”इत्यादिना तृतीयस्य । “उपास्मै गायता नरः” इत्यादिनविषुवायनानामावृत्तानां स्वरसाम्नाम् कल्पः । “उप त्वजामयः” इत्यादिना विश्वजितः । “पौरमीढं मानवंजनित्रम्” इत्यादिना आवृत्तयोः पृष्ट्याभिप्लवयोः, ।ज्योतिष्टोममाज्येत्यादिना आयुष्टोमस्य । “पवस्व वाचोऽ-ग्रियः” इत्यादिना गोष्टोमस्य । “उपास्मै गायता नरः”इत्यादिना महाव्रतस्य । ३ प्र० “कॢप्तो ज्योतिष्टोमः”इत्यादिना गोः, आयुषः, अभिजितः विश्वजितश्चमहाव्रतस्य । “पवस्व वाचोऽग्रियः” इत्यादिंना प्रथमसाहस्रस्य । “एषैवोत्तरस्य कॢप्तिः” इत्यादिना द्वितीय-तृतीययोः । “उपास्मै गायता नरः” इति चतुर्थस्य ।“उपास्मै गायता नरः” इत्यादिना प्रथमसाद्यस्क्रम्य ।“एषैवोत्तरस्य कॢप्तिः” इत्यादिना साद्यस्क्रत्रिकस्य । “पव-मानस्य जिन्वते” इत्यादिना श्येनरूपसाद्यस्क्रस्य । “उपास्मैगायता नरः” इत्यादिना एकत्रिकसाद्यस्क्रस्य । ज्योतिष्टोमंबहिष्पव मानमित्यादिना प्रथमव्रात्यस्तोमस्य । “एतेअसृग्रमिन्दव” इत्यादिना द्वितीयतृतीयव्रात्यस्तोमयोः ।“अग्रियवती प्रतिपत्” इदित्यादिना चतुर्थव्रात्यस्तोमस्य ।“अग्न! आयूंषि पवस” इत्यादिना प्रथमस्याग्निष्टुतः ।“एषैवोत्तरस्य कॢप्तिः” इत्यादिना द्वितीयतृतीयचतुर्था-नामग्निष्टुताम् प्रजापतेरपूर्व्वस्य वृहस्पतिसवस्य, इषुनामकयज्ञस्य च । “प्र सोमासो अधन्दिषुः” इत्यादिनासर्व्वस्वारस्य ।४ प्र० । “अग्न! आयूंषि पवसे” इत्यादिना वैश्वदेव-वारुणप्रघसिकैकाहस्य । “कया त्वं न ऊत्या पवस्व”इत्यादिना वारुणप्रघासिकद्वितीयाहस्य । “उप त्वाजामयोगिरः” इत्यादिना शाकमेधप्रथमाहस्य । “इन्द्रा-येन्दो! मरुत्वते” इत्यादिना तदीयद्वितीयाहस्य । “विश्व-कर्मन् हविषा” इत्यादिना तदीयतृतीयाहस्य शुनासीर्यस्यच । “पवस्वेन्दो! वृषासुतः” इत्यादिना उपहवस्य ।“द्वितीयस्य स्वरसाम्न” इत्यादिना ऋतपेयदूणासवैश्य-स्तोमतीव्रसुद्वाजपेयेषु प्रत्यवरोहणीयाभ्यारोहणीययोःकल्पः । “वायोः शुक्रो अयामि त” इत्यादिना अभिषेच-नीयस्य । “राजा मेधाभिरीयते” इत्यादिना दशपेयस्य ।“केशवपनाय व्युष्टिर्द्विरात्र” इत्यादिना तदीयद्वितीया-हस्य । इत्थं क्षत्रस्य धृतेश्च । एवमुक्तरूपेण सप्तसुत्यस्यवाजपेयस्य च ।५ प्र० “राजा मेधाभिरीयते” इत्यादिना राड्विराडो-रुपसदाम् । “रौरवयौधाजये” इत्यादिना पुनस्तोमस्यचतुष्टोमस्य च । “उपोषु जात” इत्यादिना उद्भि-द्बलमिदोरपचितेश्च । “साहस्रं वहिष्पवमानम्” इत्यादिनासर्व्वस्तोमोपचितेरग्नेः स्तोमयोश्च । “पुनानः सोम-धारया” इत्यादिना ऋषभगोषवमरुत्स्तोमानामिन्द्राग्न्योःकुलायाश्च । “इन्द्रायोन्दो! मरुत्वत” इत्यादिना इन्द्र-स्तोमस्य । “पवस्व वाचो अग्निय” इत्यादिना इन्द्रा-ग्न्योःस्तोमस्य आद्यविघनस्य च । “पवस्व वाचो अग्रियः”इत्यादिना द्वि तीयविघनस्य । “श्येनमाज्यबहिष्पवमा-नम् इत्यादिना एकाहसाध्यानां कल्पः । एते एकाह-साध्या इतुक्तिश्च ।६ प्र० । “कॢप्तो ज्योतिष्टोमोऽतिरात्रोऽषोडशिक” इत्या-दिना ज्योतिष्टोमातिरात्रस्य, आहीनिक्या रात्रे, सर्वस्तो-माप्तोर्यामस्य, नवसप्तदशस्य, विषुवतः गोआयुषः विश्व-जिदभिजितोः एकस्तोमानाञ्च प्रथमाहस्य कल्पः ।“गोराज्यबहिष्पवमानम्” इत्यादिना, उक्तानां ज्योति-ष्टोमातिरात्रादीनां द्वितीयतृतीयचतुर्थाहानाम् एकस्तो-मानामाङ्गिरसचैत्ररथकापिवनरूपाणां द्विरात्राणां चकल्पः । “अभिप्लवस्य प्रथमस्याह्नः” इत्यादिना गर्गत्रि-रात्रे प्रथमाहस्य । “उपोषु जातम्” इत्यादिना तत्रद्वितीयाहस्य । “पवस्व वाचः” इत्यादिना तत्र तृतीयाहस्यकल्पः । “पवस्व वाज सातये” इत्यादिना अश्वमेधत्रिरा-त्रस्य । “प्रसोमासो विपश्चित” इत्यादिना वैदत्रिरात्रस्य ।“सांवत्सरिकस्य विषुवतः” इत्यादिना, छन्दोमपवमान-त्रिरात्रस्य । ये गर्गत्रिरात्रस्येत्यादिना अन्तर्वसुपराक-त्रिरात्रयोः कल्पः ।७ प्र० । “उपास्मै गायता नरः” इत्यादिना चतुरहप्रथमाहस्य । “पवस्व वाचो अग्रियः” इत्यादिना तदी-यद्वितीयाहस्य । “दविद्युतत्यारुचा” इत्यादिना तृती-याहस्य । “पवमानो अजीजनत्” इत्यादिना चतुर्था-हस्य । “उपोषु जातम्” इत्यादिना जामदग्न्यचतुरहस्य ।“या जामदग्न्यस्य” इत्यादिना वाशिष्ठचतुरहस्य ।प्रसोमासोविपश्चितः” इत्यादिना जाह्नवचतुरहस्य ।“वैश्वामित्रोद्व्यहः” इत्यादिना देवपञ्चरात्रस्य त्रया-णामह्नाम् । “पवमानो अजीजनत्” इत्यादिना तदीय-चतुर्थाहस्य । “पवमानस्य विश्ववित्” इत्यादिना पञ्च-माहस्य कल्पः । “एष चतुरहोयीदेवानाम्” इत्यादिनापञ्चशारदीयव्रतमध्वोः । “पृष्ट्यः षडहः समूढो व्यूढो वा”इत्यादिना ऋतुषडहायुष्कामपृष्ठ्यालम्बनानां षड-हानाम् । “एष एव षडहो य क्रतूनाम्” इत्यादिनासप्तर्षीणां प्रजापतेः छन्दोगानां जमदग्नेरिन्द्रस्य चपञ्चसप्तरात्राणाम् । “या देवानां पञ्चरात्रस्य” इत्यादिनाजनकसप्तरात्रस्य । “एष एव षडहोयः क्रतूनाम्” इत्यादिनापृष्ठ्यस्तोमस्य सप्तरात्रस्य अष्टरात्रनवरात्रयोश्च कल्पः ।८ प्र० । “अग्न आयूंषि पवस” इत्यादिना त्रिक-कुब्दशरात्रस्य द्वयीरह्नोः । “दविद्युतत्यारुचा” इत्या-दिना तदीयतृतीयाहस्य । “पवमानो अजीजनत्” इत्या-दिना चतुर्थाहस्य । “पवमानस्य विश्ववित्” इत्यादिना पञ्च-माहस्य । “असृक्षत प्रवाजिनम्” इत्यादिना षाष्ठाहस्य ।“ये सोमासः परावति” इत्यादिना मप्तमाहस्य । “पवमानाअसृक्षत” इत्यादिना अष्टमाहस्य । “उपोषु जातम्” इत्या-दिना नवमाहस्य विश्वजिदतिरात्रस्य च कल्पः । “या वृह-स्पतिसवस्य सा कुसुरुविन्दस्य” इत्यादिना कुसुरुविन्दुदश-रात्रस्य । “पृष्ठ्यालम्बस्य पञ्चाहः” इत्यादिना छन्दोमदश-रात्रस्य । “त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमोयत्” इत्यादिना देवपूर्दश-रात्रस्य पुण्डरीकैकादशरात्रस्य च कल्पः । इत्येतेअहर्गणसाध्यत्वात् अहीना इत्युच्यन्तं इत्युक्तिश्च ।९ प्र० । “द्वादशरात्रस्य षोडशिमन्तावतिरात्रौ” इत्यादिनात्रयीदशरात्रयोर्द्वयोः, तृतीयषड्विंशतिरात्रस्य, चतुर्दश-रात्राणां त्रयाणां, पञ्चदशरात्राणां चतुर्ण्णाम्, षोडशरात्र-स्यैकस्य च कल्पः । एते सत्रसंज्ञा इत्युक्तिश्च । “सप्तदशरात्रेचत्वार्य्याभिप्लवकान्यहानि” इत्यादिना सप्तदशरात्रस्य, अष्टादशरात्रस्य, एकोनविंशरात्रस्य च । “विंशतिरात्रे सां-वत्सरिकौ विश्वजिदभिजितौ” इत्यादिना विंशतिरात्रस्य ।एकविंशतिरात्रयोर्द्वयोः, त्रयोविंशतिरात्रस्य, चतु-र्विंशतिरात्रसम्बन्धिपृष्ठ्यातिरात्रयोश्च कल्पः । “पवस्वेन्दो!वृषा सुतः” इत्यादिना त्रयोविंशतिरात्रस्य । “उपास्मैगायता नर” इत्यादिना तदीयप्रथमविशालस्य । “एषउस्यवृषा रथम्” इत्यादिना तदीयद्वितीयप्रभृतिविशालस्य, चतुर्विंशतिरात्रस्य च कल्पः । तत्रैकैकोत्तरवृद्धाअष्टौ इत्यु-क्तिश्च । “नानाब्रह्मसाम्नामतिरात्रः” इत्यादिना नानाब्रह्म-सामादीनां त्रयाणां त्रयस्त्रिंशद्रात्राणाञ्च तत्र चएकोत्तरवृद्धानि सप्तेत्युक्तिश्च । “विधृतीनां ज्योतिष्टो-मोऽतिरात्रोऽषोडशिकः” इत्यादिना विधृतीनाम् । “पृष्ठ्यःषडहः समूढोवा” इत्यादिना, च विधृतीनाम् । “यमाति-रात्रासु गीष्टोमस्य” इत्यादिना यमातिरात्रप्रभृतीनांषण्णाम्, एकपञ्चाशद्रात्रस्य, एकषष्टिरात्रस्य, शतरात्रस्यसांवत्सरिकस्य गवामयनस्य च कल्पः ।१० प्र० “मध्ये पृष्ठ्यस्य कॢप्तोऽतिरात्रः” इत्यादिना मध्येपृष्ट्यस्य, कॢप्तानां व्यूहाग्निष्टोमेभ्य आद्वितीयादह्नः कल्पः ।“द्वितीयस्याह्न” इत्यादिना तत्रैव द्वितीयाहादि पञ्चानाम-ङ्गाम् । “सप्तमस्याह्नः” इत्यादिना सप्तमप्रभृतीनां त्रयाणा-नह्नाम् । “दशमस्याह्नः पञ्चानाम्” इत्यादिना दशमाह-प्रभृतिकॢप्तस्य च्छन्दोमदशाहस्य अर्हगणस्य । “अस्य प्रत्नासनुद्यतम्” इत्यादिना छन्दोमदशाहप्रथमाहस्य । “पवस्ववाचो अग्रियः” इत्यादिना छन्दोमद्वितीयाहस्य ।“दविद्युतत्यारुचा” इत्यादिना छन्दोमतृतीयाहस्य ।“पवमानो अजीजनत्” इत्यादिना छन्दोमचतुर्थाहस्य ।उतशुग्रासः” इत्यादिना तदीयपञ्चमषष्ठयोरह्नोः । “येसोमासः परावति” इत्यादिना तत्र सप्तमाहस्य ।“हिन्वन्ति सूरमुस्रयः” इत्यादिना तत्र अष्टमाहस्य ।“उपोषु जातम्” इत्यादिना नवमदशमयोरह्नोः कल्पः ।११ प्र० “पुरस्तात् पृष्ठ्यस्य कॢप्तोऽतिरात्रः” इत्यादिना पुरस्तात् पृष्ट्यस्य, त्रिरात्राभिप्लवस्य, गोः, आयुषश्च कल्पः । “अस्यप्रत्माममुद्युतम्” इत्यादिना द्वितीये छन्दोमे प्रथमाहस्य ।“पवस्व वाचो अग्नियः” इत्यादिना तत्र द्वितीयाहस्य ।“दविद्युतत्यारुचा” इत्यादिना तत्र तृतीयाहस्य । “बभ्रवेनु स्वतवसे” इत्यादिना तत्र चतुर्थपञ्चमयोः षष्ठस्य च ।“ये सोमासः परावति” इत्यादिना सप्तमादिदशमान्तानां, महाव्रतस्यातिरात्रस्य च कल्पः । “विधृतिभिः कॢप्तम्”इत्यादिना दृतिकुण्डपायिनामयनानां, द्वादशसंवत्सरस्य, षड्विंशतिसंवत्सरस्य, शतसंवत्सरस्य, अग्नेः सहस्रसा-ध्यायनस्य च । “प्रथमस्य सारस्वतस्य षोडशिमन्ता-वतिरात्रौ” इत्यादिना त्रयाणां सारस्वतीनां, दाषर्दृत-तैरयोः, सर्पसत्रातिरात्रयोः दशि प्रथमस्य च कल्पः ।“पवस्व वाचो अग्रियः” इत्यादिना दशि द्वितीयस्य, तत्रउत्तरषण्मासे विपर्य्यासस्य च कल्पः । इत्येवं यागविशेषेदिनभेदे सूक्तपाठादिप्रयोगो दर्शितः । अन्येषु आश्वलाय-नसूत्रादिरूपेषु तेषु प्रतिपाद्यविषयाश्च तत्तच्छब्देदृश्याः । कल्पग्रन्थश्च वेदाङ्गभेदः तन्मूलमङ्गशब्दे ७२ पृ०शिक्षादिवाक्यमुक्तम् तत्र “हलो कल्पो ऽथ पठ्यते”इत्यत्र वैदिककर्म्मणां विधानज्ञानस्य कल्पग्रन्थाधीनत्वात्कर्म्मसाधनत्वेन हस्तसादृश्याद्धस्तता । पिवृकल्पः श्राद्धकल्पःपशुकल्पैत्यादि “कल्पवित् कल्पयामास वन्यामेवास्यसंविधाम्” रघुः । अनुष्ठाने । “वैश्यवच्छौचकल्पश्च” मनुः ।सपूर्वपदः कल्पप्रत्ययनिष्पन्नस्तु ईषदसमाप्तप्रकृत्यर्थे ।“एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणगुणविशेषाः” सां०का० । “कार्य्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम्” कुमा० ।“श्राद्धकल्पात्मकश्च यजुर्वेदपरिशिष्टभागः यजुर्वेदशब्देविवृतिः । अथर्ववेदस्यांशभेदरूपकल्पस्तु पञ्चविधः ।“नक्षत्रकल्पोवेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः ।स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः” विष्णुपु० । हेमा०दा० देवीपुराणे च “पञ्च कल्पा मवन्ति नक्षत्रकल्पोवैतानः संहिताविधिराङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च आथ-र्वणः” इति ।
Capeller
German
क॑ल्प möglich, fähig, gewachsen (Gen. , Loc.,
Inf. o. —°)
gleich, ähnlich (—° nach
einem Adj. beinahe, fast—)
m.
 Satzung,
Regel, Ordnung, Brauch, frommes
Werk, Ritual
Weltperiode. प्रथमः°
Hauptregel, Hauptsache.
Grassman
German
kálpa, a., m., 1〉 a., geeignet, enthalten in akalpá
2〉 m., regelrechtes Werk, frommer Brauch [von kalp].
-eṣu 2〉 {721, 7}.
Burnouf
French
कल्प कल्प (कॢप्) [en composition] tel que, semblable,
avec un degré d'inferiorité. -- S.
m.
 forme, forme corporelle
zd.
kerefs. lat. corpus.
Au fig. forme idéale d'un objet, idée qu on
s'on fait, propriété qu on lui attribue on qu'il possede
doute,
délibération, choix, détermination.
Un कल्प ou période
cosmologique représentant la durée d'un univers ou l'nyctémère de
Brahmā [il y en a de 3 grandeurs: le pepetit kalpa ou कल्प
simple qui est de 16, 800, 000 années humaines
le कल्प moyen qui
vaut 20 petits kalpas
et le महाकल्प qui en vaut 80].
Un des
annexes du Veda ou Aṅgas
cf. अङ्ग
les prescriptions qui y
sont contenues.
Arbre symbolique du Svarga ou paradis d'Indra.
Stchoupak
French
कल्प-
a. propre à, apte à, capable de, habile (gén. loc.)
m.
précepte sacré, loi, règle, procédé, moyen
ifc. qui s'approche de, qui
équivaut presque à, qui est à peu près
modèle de
durée d'une
existence du monde (soit 1 jour de Brahma = 1000 Yuga)
fils de Dhruva et de
Brahmī.
°क्षय-
m.
 fin d'un Kalpa, destruction du monde actuellement existant.
°तरु-
m.
 arbre fabuleux du paradis d'Indra qui satisfait tous les
désirs.
°द्रुम-
m.
 id.
-ई-भू- devenir un Kalpadruma.
°मही-रुह्- (-ट्) °मही-रुह-
m.
 = °तरु-।
°लता-
f.
 liane fabuleuse qui satisfait tous les désirs
-इका-
id.
°लतावनायते dén. ressembler à un bois de Kalpalatā.
°वर्ष-
m.
n.
 d'un prince.
°वल्ली-
f.
 = °लता-।
°वासिन्- a. qui dure un Kalpa.
°विटपिन्-
m.
 = {%°taru-
°vṛkṣa- %} id.
°विद्- ag. qui connaît les préceptes sacrés.
°शतायते- dén. , paraître long comme 100 Kalpa.
°सुन्दरी-
f.
n.
 d'une femme.
°सूत्र-
m.
 rituel sous forme de Sūtra
n.
 générique des traités de
rituel védique.
कल्पाक्षेप- कल्पापाय-
m.
 = °क्षय-।
कल्पान्त-वासिन्- a. qui vit à la fin d'un Kalpa
°स्थायिन्- qui
dure jusqu'à la fin du monde.