कला (kalA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 कला॑ f.
  a small part,  esp.
    a sixteenth of the moon's orb
 a
cert.
   small division of time
 an art (there are 64).

Spoken Sanskrit

English

कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	 art
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  syllabic instant
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  digit
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  menstrual discharge
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  interest on a capital
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  ignorance
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  term for the seven substrata of the elements or dhAtus of the human body
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  small part of anything
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  atom
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  any practical art
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  division of time
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  low and sweet tone
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  elements of the gross or material world
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  any single part or portion of a whole
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  any mechanical or fine art
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  sixtieth part of one-thirtieth of a zodiacal sign
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  boat
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  embryo shortly after conception
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  digit or one-sixteenth of the moon's diameter
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  skill
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  minute of a degree
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  small part  (of anything)
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  designation of the three constituent parts of a sacrifice
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  symbolical expression for the number sixteen
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	  ingenuity
आधार-कला 	-	  AdhAra-kalA 	-	 f.
  	-	  basic art
कला-दीर्घ 	-	 kalA-dIrgha 	-	 m.
  	-	  art gallery
कला-विहार 	-	 kalA-vihAra 	-	 m.
  	-	  academy
कला-कौशल 	-	 kalA-kauzala 	-	 n.
  	-	  artistic skill
कला-प्रवीण्य 	-	 kalA-pravINya 	-	 n.
  	-	  artistic skill
कला-कौतुकालय 	-	 kalA-kautukAlaya 	-	 m.
  	-	  art museum
खण्डखाद्य-कला 	-	  khaNDakhAdya-kalA 	-	 f.
  	-	  confectionery
कला तथा विज्ञान 	-	 kalA tathA vijJAna 	-	 n.
  	-	  arts and sciences

कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	 art
सिरा 	-	 sirA 	-	 f.
  	-	 artery
लेख 	-	 lekha 	-	 m.
  	-	 article
ललितकला 	-	 lalitakalA 	-	 f.
  	-	 finearts
कृत्रिम 	-	 kRtrima 	-	 adj.
  	-	 artificial
अहं कलां पठामि 	-	 ahaMkalAMpaThAmi 	-	 sent.
  	-	 Istudyarts.
अत्याधुनिक 	-	 atyAdhunika 	-	 f.
  	-	 state-of-the-art  [ computer ]
यथाशिल्पम् 	-	 yathAzilpam 	-	 f.
  	-	 state-of-the-art  [ computer ]
निर्मिति 	-	 nirmiti 	-	 m.
  	-	 artisticcreation
निर्मिति 	-	 nirmiti 	-	 m.
  	-	 artisticformation
निर्मिति 	-	 nirmiti 	-	 m.
  	-	 artisticproduction
त्वम् कलाकारः ? 	-	 tvamkalAkAraH? 	-	 sent.
  	-	 Areyouanartist?
त्वम् सत्यम् कलाकारः ? 	-	 tvamsatyamkalAkAraH? 	-	 sent.
  	-	 Areyoureallyanartist?
कृतकधी 	-	 kRtakadhI 	-	 f.
  	-	 artificialintelligence(AI)  [ computer ]
कृतकप्रज्ञा 	-	 kRtakaprajJA 	-	 f.
  	-	 artificialintelligence(AI)  [ computer ]
कृत्रिमप्रज्ञा 	-	 kRtrimaprajJA 	-	 f.
  	-	 artificialintelligence(AI)  [ computer ]
प्रज्ञाकल्प 	-	 prajJAkalpa 	-	 m.
  	-	 artificialintelligence(AI)  [ computer ]
धी 	-	  dhI 	-	 f.
  	-	 art
नीथा 	-	  nIthA 	-	 f.
  	-	 art
माया 	-	  mAyA 	-	 f.
  	-	 art

कला 	-	  kalA 	-	 f.
  	-	 syllabic instant
त्रिरूप 	-	  trirUpa 	-	 adj.
  	-	  having 3 syllabic instants
द्विमात्र 	-	  dvimAtra 	-	 adj.
  	-	  containing 2 syllabic instants
जलधर 	-	  jaladhara 	-	 m.
  	-	  metre of 4x32 syllabic instants
गगनाङ्गना 	-	  gaganAGganA 	-	 f.
  	-	  metre of 4 x 25 syllabic instants
चारुहासिनी 	-	  cAruhAsinI 	-	 f.
  	-	  metre of 4 x 14 syllabic instants
चित्रा 	-	  citrA 	-	 f.
  	-	  metre of 4 x 16 syllabic instants
त्रिभङ्गी 	-	  tribhaGgI 	-	 f.
  	-	  metre of 4 x 32 syllabic instants
जलहरण 	-	  jalaharaNa 	-	 n.
  	-	  metre of 4 x 32 syllabic instants
एकमात्र 	-	  ekamAtra 	-	 adj.
  	-	  consisting of one syllabic instant
चतुष्पदा 	-	  catuSpadA 	-	 f.
  	-	  metre of 30 + 4 + 4 syllabic instants
एवङ्काल 	-	  evaGkAla 	-	 adj.
  	-	  containing so many syllabic instants on
त्रिमात्राकाल 	-	  trimAtrAkAla 	-	 adj.
  	-	  containing or sounding 3 syllabic instants
गीति 	-	  gIti 	-	 f.
  	-	  metre consisting of 4 lines of 12 and 18 syllabic instants alternately

कला 	-	  kalA 	-	 f.
  	-	  term for the seven substrata of the elements or dhAtus of the human body
व्यधिकरण 	-	  vyadhikaraNa 	-	 n.
  	-	  subsisting or inhering in different receptacles or subjects or substrata

कला 	-	  kalA 	-	 f.
  	-	 ingenuity
शिल्प 	-	  zilpa 	-	 n.
  	-	 ingenuity

कला 	-	  kalA 	-	 f.
  	-	  sixtieth part of one-thirtieth of a zodiacal sign

Apte

English

कला [kalā],  [कल्-कच्] A small part of anything
 स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलास्तस्य Bṛi. Up.*
   1.5.14
 विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् U.*
  1.1
 a bit,  jot
 कलामप्यकृतपरि- लम्बः K.*
  34
 सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् Pt.*
  2. 59
 Ms.*
  2.86, 8.36
 a sixteenth part
 यथा कलं यथा शफं यथा ऋणं संनयामसि Rv.*
  8.47, 17
 a symbolic expression of the number sixteen
 Hch.

A digit of the moon (these are sixteen)
 जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दु- कलादयः Māl.
 1.36
 Ku.*
  5.71
 Me.*
  91.

Interest on capital (consideration paid for the use of money)
 घनवीथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कलाः Śi.*
  9.32. (where कला means 'digits' also).

A division of time variously computed
 one minute,  48 seconds,  or 8 seconds. Mb.
 *  1.25.14
12.137.21.

The 6th part of one thirtieth part of a zodiacal sign,  a minute of a degree.

Any practical art (mechanical or fine)
 there are 64 such arts,  as music,  dancing &c.
  मातृवदस्याः कलाः Mbh. on P.
 IV.*  1.9. (See कामधेनु टीका on काव्यालङ्कारसूत्र 7.)

Skill,  ingenuity.

Fraud,  deceit.

(In Prosody) A syllabic instant.

A boat.

The menstrual discharge.

A term for the seven substrata of the elements of the human body
 (they are: आद्या मांसधरा प्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी । मेदोधरा तृतीया तु चतुर्थीं श्लेष्मधारिणी ॥ पञ्चमी च मलं धत्ते षष्टी पित्तधरा मता । रेतोधरा सप्तमी स्यात् इति सप्त कलाः स्मृताः ॥

An atom. 

A term for the embryo.

A fleshy part near the tail of the elephant (also कलाभागः)
 Mātaṅga L.
 3.2.

Enumeration. 

A form (स्वरूप)
 लीलया दधतः कलाः Bhāg.*
  1.1.17.

Prowess (शक्ति)
 संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः Bhāg.*
  11.9.16.

Comp.
  अन्तरम् another digit.

interest,  profit
 मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्यात् Līlā. -अयनः a tumbler,  a dancer (as on the sharp edge of a sword). -आकुलम् deadly poison. -केलि a.
  gay,  wanton.  (-लिः) an epithet of Kāma. -क्षयः waning (of the moon)
 R.*
  5.16. -धरः,  -निधिः,  -पूर्णः the moon
 अहो महत्त्वं महतामपूर्वं विपत्तिकाले$पि परो- पकारः । यथास्यमध्ये पतितो$पि राहोः कलानिधिः पुण्यचयं ददाति ॥ Udb. -न्यासः a tattooing person's body with particular mystical marks. -भृत् m.
 

the moon.  कला च सा कान्तिमती कलाभृतः Ku.*
  5.71.

an artist &c.
 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte 1890

English

 कला [कल्-कच्] 1 A small part of anything
 U. 1. 1
 a bit,  jot
 कलामप्यकृतपारेलंबः K. 304
 सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नार्हंति षोडशीं Pt. 2. 55
 Ms. 2. 86,  8. 36. 
2 A digit of the moon (these are sixteen)
 जगति जयिनस्ते ते भावा नवेंदुकलादयः Māl. 1. 36
 Ku. 5. 71
 Me. 89. 
3 Interest on capital (consideration paid for the use of money)
 घनवीथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरंभसामुपचयाय कलाः Śi. 9. 32 (where कला means ‘digits’ also). 
4 A division of time variously computed
 one minute,  48 seconds,  or {8} seconds. 
5 The 60th part of one thirtieth part of a zodiacal sign,  a minute of a degree. 
6 Any practical art (mechanical or fine)
 there are 64 such arts,  as music,  dancing &c. 
7 Skill,  ingenuity. 
8 Fraud,  deceit. 
9 (In Prosody) A syllabic instant. 
10 A boat. 
11 The menstrual discharge. 
12 A term for the seven substrata of the elements of the human body
 (they are: 
आद्या मांसधरा प्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी । मेदोधरा तृतीया तु चतुर्थी श्लेष्मधारिणी ॥ पंचमी च मलं धत्ते षष्ठी पित्तधरा मता । रेतोधरा सप्तमी स्यात् इति सप्तकलाः स्मृताः ॥). 
13 An atom. 
14 A term for the embryo. 
Comp. 
अंतरं {1} another digit. {2} interest,  profit
 मासे शतस्य यदि पंच कलांतरं स्यात् Līlā. 
अयनः a tumbler,  a dancer (as on the sharp edge of a sword). 
आकुलं deadly poison. 
केलि a. gay,  wanton. (
लिः) an epithet of Kāma. 
क्षयः waning (of the moon)
 R. 5. 16. 
धरः,  
निधिः,  
पूर्णः the moon
 अहो महत्त्वं महतामपूर्वं विपत्तिकालेपि परोपकारः । यथास्यमध्ये पतितोपि राहोः कलानिधिः पुण्यचयं ददाति ॥ Udb. 
भृत् m. {1} the moon. {2} an artist &c. 

Monier Williams Cologne

English

 कला a f.
  See कला below.

 कला॑ b f.
  (etym.   doubtful) a small part of anything,  any single part or portion of a whole,  esp.
   a sixteenth part,  RV.
   viii,  47,  17
 TS.
 
 ŚBr.
  
 Mn.
   &c.
  

 a digit or one-sixteenth of the moon's diameter,  Hit.
 
 Kathās.

 (personified as a daughter of Kardama and wife of Marīci,  BhP.
  )

 a symbolical expression for the number sixteen,  Hcat.
 

 interest on a capital (considered as a certain part of it),  Śiś.
  ix,  32

 a division of time (said to be 1/900 of a day or 1.6 minutes,  Mn.
   i,  64
 Hariv.
 
 or 1/1800 of a day or 0.8 minutes,  Comm.  on VP.
  
 or 2 minutes and 26 54/201 seconds,  Suśr.
 
 or 1 minute and 35 205/301 seconds,  or 8 seconds,  BhavP.
  )

 the sixtieth part of one-thirtieth of a zodiacal sign,  a minute of a degree,  Sūryas.
 

 (in prosody) a syllabic instant

 a term for the seven substrata of the elements or Dhātus of the human body (viz. flesh,  blood,  fat,  phlegm,  urine,  bile,  and semen
 but according to Hemacandra,  रस,  ‘chyle’,  अस्थि,  ‘bone’,  and मज्जन्,  ‘marrow’,  take the place of phlegm,  urine,  and bile),  Suśr.
 

 an atom (there are 3015 Kalās or atoms in every one of the six Dhātus,  not counting the रस,  therefore in all 18090)

 (with Pāśupatas) the elements of the gross or material world,  Sarvad.
 

 an embryo shortly after conception (cf.   कलन)

 a designation of the three constituent parts of a sacrifice (viz. मन्त्र,  द्रव्य,  and श्रद्धा,  Nīlak.
  on MBh.
   [ed.  Bomb.] xiv,  89,  3)

 the menstrual discharge,  L.
 

 any practical art,  any mechanical or fine art (sixty-four are enumerated in the Śaivatantra [T. ]
the following is a list of them:
गीतम्,  वाद्यम्,  नृत्यम्,  नाट्यम्,  आलेख्यम्,  विशेषक-च्छेद्यम्,  तण्डुल-कुसुम-बलिविकाराः,  पुष्पास्तरनम्,  दशन-वसनाङ्गरागाः,  मणि-भूमिका-कर्म,  शयन-रचनम्,  उदक-वाद्यम्,  उदक-घातः,  चित्रा योगाः,  माल्य-ग्रन्थन-विकल्पाः,  केश-शेखरापीडयोजनम्,  नेपथ्य-योगाः,  कर्ण-पत्त्र-भङ्गाः,  गन्ध-युक्तिः,  भूषण-योजनम्,  इन्द्रजालम्,  कौचुमार-योगाः,  हस्त-लाघवम्,  चित्रशाकापूप-भक्ष्य-विकार-क्रिया,  पानक-रसरागासव-योजनम्,  सूचीवाप-कर्म,  वीणा-डम-रुक-सूत्र-क्रीडा,  प्रहेलिका, 
प्रतिमा,  दुर्वचकयोगाः,  पुस्तक-वाचनम्,  नाटकाख्यायिका-दर्शनम्,  काव्य-समस्या-पूरणम्,  पट्टिका-वेत्रबाण-विकल्पाः,  तर्कू-कर्माणि,  तक्षणम्,  वास्तु-विद्या,  रूप्य-रत्न-परीक्षा,  धातु-वादः,  मणि-राग-ज्ञानम्,  आकर-ज्ञानम्,  वृक्षायुर्-वेद-योगाः,  मेष-कुक्कुट-लावक-युद्ध-विधिः,  शुक-सारिका-प्रलापनम्,  उत्सादनम्,  केश-मार्जन-कौशलम्,  अक्षर-मुष्टिका-कथनम्,  म्लेछितक-विकल्पाः,  देश-भाषा-ज्ञानम्,  पुष्प-शकटिका-निमित्त-ज्ञानम्,  यन्त्र-मातृका,  धारण-मातृका,  संपाट्यम्,  मानसी काव्य-क्रिया, 
क्रिया-विकल्पाः,  छलितकयोगाः,  अभिधान-कोष-च्छन्दो-ज्ञानम्,  वस्त्र-गोपनानि,  द्यूत-विशेषः,  आकर्षण-क्रीडा,  बालक-क्रीडनकानि,  वैनायिकीनां विद्याणां ज्ञानम्,  वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् 
See also,  Vātsy.
  i,  3,  17),  R.
 
Pañcat.
 
Bhartṛ.
  &c.
  

 skill,  ingenuity

 ignorance

 a low and sweet tone,  Bālar.
 

 a boat,  L.
 

 a N.
  given to Dākṣāyaṇī in the region near the river Candrabhāgā,  MatsyaP.
  

 N.
  of a grammatical commentary.

Monier Williams 1872

English

 कला कला,  f. (said to be fr. 3. कल्),  a small
part of anything,  any single part or portion of a
whole,  but especially a sixteenth part
 a digit or one
sixteenth of the moon's diameter (personified as a
daughter of Kardama and wife of Marīci)
 interest
on capital,  considered as a certain part of it
 a division
of time (according to some (1/900) of a day,  i. e. 1
minute and 36 seconds
 according to others (1/1800) of a
day,  i. e. 48 seconds
 according to others 20(1/10) Kalās
= 1 Muhūrta or (1/30) of a day,  therefore 1 Kalā =
2 minutes and 26(54/201) seconds
 according to others
30(1/10) Kalās = 1 Muhūrta,  therefore 1 Kalā = 1
minute and 35(205/301) seconds
 according to others
1 Kalā = 8 seconds)
 the sixtieth part of one thirtieth
of a zodiacal sign,  a minute of a degree
 (in prosody)
a syllabic instant
 a term for the seven substrata of
the elements or Dhātus of the human body (which
according to one reckoning are seven,  as follows, 
flesh,  blood,  fat,  phlegm,  urine,  bile,  and semen
 but
according to Hemacandra रस ‘chyle, ’ अस्थि ‘bone, ’
and मज्ज ‘marrow, ’ take the place of phlegm,  urine, 
and bile)
 an atom (there are 3015 Kalās or atoms
in every one of the six Dhātus,  not counting the
रस,  therefore in all 18090)
 a small round lump, 
a term for the embryo shortly after conception [cf.
कलन]
 the menstrual discharge
 any practical art, 
any mechanical or fine art (sixty-four such are enu-
merated,  as carpentering,  architecture,  jewellery,  far-
riery,  acting,  dancing,  music,  medicine,  poetry, 
&c.)
 skill,  ingenuity,  contrivance,  fraud,  deceit
 a
boat
 title of a grammatical commentary
 N. of a
deity
 [cf. अ-कल,  निष्कल,  सकल।]
—कला-
कुशल,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in the elegant arts,  singing, 
dancing,  &c.
—कला-केलि,  इस्,  इस्,  इ,  gay,  frolicsome, 
wanton
 (इस्),  m. an epithet of Kāma,  the god of
love.
—कला-धर,  अस्,  m. ‘bearing a digit of the
moon
’ an epithet of Śiva
 N. of a copyist.
—कला-
निधि,  इस्,  m. ‘a treasure or storehouse of digits, ’
the moon.
—कलान्तर (°ला-अन्°),  अम्,  n. interest, 
profit.
—कलाप (°ला + आप fr. rt. आप्),  अस्,  m. ‘that
which holds together the single parts, ’ a band,  a
bundle (e. g. मुक्ता-कलाप,  an ornament consisting
of several strings of pearls
 रशना-कलाप,  a zone
consisting of several strings,  worn by women round
the waist
 जटा-कलाप,  a tuft or knot of braided
hair)
 totality,  whole body or collection of a number
of separate things,  a zone,  a string of bells worn by
women round the waist
 the rope round an elephant's
neck
 a bundle of arrows,  a quiver with arrows,  a
quiver
 a peacock's tail (as consisting of a multitude of
single feathers)
 an ornament in general
 N. of a
grammar,  supposed to be revealed by the god Kumāra
or Kārttikeya to Sarva-varman
 a village where the
destroyer Kalki is to be born
 the moon
 a clever
and intelligent man
 a poem written in one metre
(ई),  f. a bundle of grass.
—कलापक,  अस्,  m. a band, 
a bundle
 a string of pearls
 the rope round an ele-
phant's neck
 a sectarian mark on the forehead
 (अम्), 
n. a number of verses in one metre
 a series of four
stanzas on one subject
 the eye in a peacock's
feather?
 (अस्,  इका,  अम्),  to be repaid when the
peacocks spread their tails.
—कलाप-ग्राम,  अस्,  m., 
N. of a Grāma or village.
—कलाप-च्छन्द,  अस्, 
m. an ornament of pearls consisting of twenty-four
strings.
—कलाप-तत्त्वार्णव (°व-अर्°),  title of
a commentary on the Kalāpa grammar.
—कलाप-
द्वीप,  N. of a place,  perhaps the same as कलाप-
ग्राम.
—कलाप-शिरस्,  आस्,  m.,  N. of a Muni
 (a
various reading for कपाल-शिरस्।)
—कलापानुसारिन्
(°प-अन्°),  ई,  m. a follower of the Kalāpa grammar.
—कलापिन्,  ई,  इनी,  इ,  furnished with a bundle of
arrows,  bearing a quiver with arrows
 spreading its
tail (said of a peacock &c.)
 (ई),  m. a peacock
 the
Indian cuckoo
 the waved-leaf fig tree,  Ficus Infec-
toria
 N. of an old teacher,  a pupil of Vaiśampāyana
(according to some) the author of the Kalāpa
grammar
 the time (scil. कालः) when peacocks
spread their tails
 (इनी),  f. night
 the moon
 a
species of Cyperus.
—कला-पूर्ण,  अस्,  आ,  अम्,  filled
up by single or separate parts
 (अस्),  m. the moon.
—कला-भृत्,  त्,  m. ‘digit-bearer, ’ the moon
 an
artist,  a mechanic,  &c.
—कलायन (°ला-अय्°),  अस्, 
m. a tumbler,  a dancer,  but especially one who dances
or walks on a sharp edge,  as the edge of a sword &c.
—कला-वत्,  आन्,  m. ‘having digits, ’ the moon
(ती),  f. a mystical ceremony,  the initiation of the
Tantrika student,  in which the goddess Durgā is
supposed to be transferred from the water-jar to the
body of the novice
 N. of an Apsaras
 N. of the
mother of Rādhā
 N. of the wife of Kṛta-varman, 
king of Ayodhyā
 N. of the wife of Dāśārha
 N. of
the lute of the Gandharva Tumburu.
—कला-वाद-
तन्त्र,  कला-विधि-तन्त्र,  कला-सार-तन्त्र, 
names of Tantras.
—कला-विलास,  अस्,  m. a work
on rhetoric.
—कला-शास्त्र,  अम्,  n. a work by
Viśākhila.

Macdonell

English

 कला kalā́,  f.
  small part,  esp. one-sixteenth
 🞄sixteenth part of the moonʼs disc
 interest on 🞄capital
 small division of time (ranging between 🞄¤8¤ seconds and about 2¹⁄₂ minutes according 🞄to different statements)
 artistic skill
 art 🞄(of which there are ¤64¤)
 -keli,  a.
  practising 🞄an art as an amusement
 -jña,  a.
  understanding 🞄an art or the arts
 m.
  artist
 -dhara,  🞄[Page64-3] 🞄a.  possessing an art or the arts
 m.
  moon
 🞄-nātha,  m.
  moon
 -nidhi,  m.
  id..

Benfey

English

 कला कला,  i. e. कॄ + अ,  f.
 
 1. A
small part,  Man.  8,  36.
 2. A part,  Man. 
2,  86.
 3. The sixteenth part of the
moon's disc,  Hit. pr. d. 1.
 4. Interest
on capital,  Śiś. 9,  32 (at the same time, 
a sixteenth part of the moon's disc).
 5. A division of time,  Man.  1,  64.
 6.
One of the seven elements of the
human body,  as blood,  etc.,  Suśr. 1,  326, 
13.
 7. One of the sixty-four mechanical
or elegant arts,  Rām.  1,  9,  8
 Daśak.
in Chr. 180,  7
 9.
 -- Comp.
  निष्कल,  i. e.
निस्-,  adj.
 ,  f.
  ला,  1. undivided,  MBh. 13, 
1044. 2. maimed,  infirm,  MBh. 3,  13851.
स-कल,  adj.
  f.
  ला,  1. whole,  Vikr. d.
95. 2. all,  Pañc. 53,  21
 55,  12.

Chandas

Sanskrit

सम-वृत्तम्,  अक्षराणि-
  16,  पादेऽक्षराणि-
  4
मात्राः -  6
मात्रा-विन्यासः
 
द दा द दा
लक्षण-मूलम् -  आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्

Hindi

कला

Apte Hindi

Hindi

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
"किसी वस्तु का छोटा खण्ड,  टुकड़ा,  लवमात्र"

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
चन्द्रमा की एक रेखा

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
मूलधन पर ब्याज

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
विविध प्रकार से आकलित समय का प्रभाग

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
"राशि के तीसवें भाग का साठवाँ अंश,  किसी कोटि का एक अंश"

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
प्रयोगात्मक कला

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
"कुशलता,  मेधाविता"

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
"जालसाजी,  धोखादेही"

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
मात्राछन्द

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
किश्ती

कला
स्त्री*
  - कल्-कच्-टाप्
रजःस्राव

कला
स्त्री*
  - कल्+कच्+टाप्
हाथी की पूँछ के पास मांसल गद्दी

कला
स्त्री*
  - कल्+कच्+टाप्
स्वरूप

कला
स्त्री*
  - कल्+कच्+टाप्
नाशकारी शक्ति

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರಬಿಂಬದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
निष्पत्तिः - > कल (सङ्ख्याने) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > कलयति
प्रयोगाः - > "आननेन शशिनः कलां दधद्दर्शनक्षयितकामविग्रहः" । "व्यवधावपि वा विधोः कलां मृडचूडानिलयां न वेद कः" ।
उल्लेखाः - > माघ० १४-१८,  नैष० २-१९
विस्तारः - > ಚಂದ್ರನ ಹದಿನಾರು ಕಲೆಗಳು - अमृता,  मानदा,  पूषा,  तुष्टिः,  पुष्टिः,  रतिः,  धृतिः,  शशिनी,  चन्द्रिका,  कान्तिः,  ज्योत्स्ना,  श्रीः,  प्रीतिः,  अङ्गदा,  पूर्ना,  पूर्णामृता ।
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರ್ಯಮಂಡಲದ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
विस्तारः - > ಸೂರ್ಯನ ೧೨ ಕಲೆಗಳು - तपिनी,  तापिनी,  धूम्रा,  मरीचिः,  ज्वालिनी,  रुचिः,  सुषुम्णा,  भोगदा,  विश्वा,  बोधिनी,  धारिणी,  क्षमा ।
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿಮಂಡಲದ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
विस्तारः - > ಅಗ್ನಿಮಂಡಲದ ೧೦ ಕಲೆಗಳು - धूम्रार्चिः,  ऊष्मा,  ज्वलिनी,  ज्वालिनी,  विस्फुलिङ्गिनी,  सुश्रीः,  सुरूपा,  कपिला,  हव्यम्,  कव्यम् ।
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಡ್ಡಿ /ಮೂಲಧನ /ವೃದ್ಧ್ಯಂಶ
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಲ್ಪ /ಕುಶಲವಿದ್ಯೆ
प्रयोगाः - > "कलाः चतुःषष्टिरुपैतु वासं तस्यां कथं सुभ्रुवि नाम नास्याम्" । "कलासु तस्याः सकलासु पण्डिताः" ।
उल्लेखाः - > नैष० ७-१०७,  नैष० १५-२६
विस्तारः - > ೬೪ ವಿದ್ಯೆಗಳು - गीतम्,  वाद्यम्,  नृत्यम्,  आलेख्यम्,  विशेषकच्छेद्यम्,  तण्डुलकुसुमबलिविकाराः,  पुष्पास्तरणम्,  दशनवसनाङ्गरागः,  मणिभूमिकाकर्म,  शयनरचनम्,  उदकवाद्यम्,  उदकाघातः,  चित्राश्च योगाः,  माल्यग्रथनविकल्पाः,  शेखरकापीडयोजनम्,  नेपथ्यप्रयोगः,  कर्णपत्रभङ्गाः,  गन्धयुक्तिः,  भूषणयोजनम्,  ऐन्द्रजालाः कौचुमाराश्च योगाः,  हस्तलाघवम्,  विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया,  पानकरसरागासवयोजनम्,  सूचीवानकर्माणि,  सूत्रक्रीडा,  वीणाडमरुकवाद्यानि,  प्रहेलिका,  प्रतिमाला,  दुर्वाचकयोगाः,  पुस्तकवाचनम्,  नाटकाख्यायिकादर्शनम्,  काव्यसमस्यापूरणम्,  पट्टिकावेत्रवानविकल्पाः,  तक्षकर्माणि,  तक्षणम्,  वास्तुविद्या,  रूप्यरत्नपरीक्षा,  धातुवादः,  मणिरागाकारज्ञानम्,  वृक्षायुर्वेदयोगः,  मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः,  शुकशारिकाप्रलापनम्,  उत्सादने संवाहने केशमर्दने च कौशलम्,  अक्षरमुष्टिकाकथनम्,  म्लेच्छितविकल्पाः,  देशभाषाविज्ञानम्,  पुष्पशकटिका,  निमित्तज्ञानम्,  यन्त्रमातृका,  धारणमातृका,  सम्पाठ्यम्,  मानसी,  काव्यक्रिया,  अभिधानकोशः,  छन्दोज्ञानम्,  क्रियाकल्पः,  छलितकयोगाः,  वस्त्रगोपनानि,  द्यूतविशेषाः,  आकर्षक्रीडा,  बालक्रीडनकानि,  वैनयिकीनाम्,  वैजयिकीनाम्,  व्यायामिकीनां च विद्यानां ज्ञानम् ॥
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭಾಗ /ಅಂಶ
प्रयोगाः - > "सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्"
उल्लेखाः - > मनु० २-७६
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಲದ ಒಂದು ಭಾಗ /೩೦ ಕಾಷ್ಠೆಗಳ ಒಂದು ಕಾಲ
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗ
प्रयोगाः - > "कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० शारीर० ४-५
विस्तारः - > ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ मांसधरा,  रक्तधरा,  मेधोधरा,  श्लेष्मधरा,  मलधरा,  पित्तधरा,  रेतोधरा ಎಂದು ೭ ಕಲೆಗಳಿರುವುವು.
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಅಂಶದ ಅರವತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
प्रयोगाः - > "विकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते । तत्रिंशता भवेद्राशिः भगणो द्वादशैव ते ॥"
उल्लेखाः - > सू ०सि० १-७
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸುವುದು /ಕೂಡುವುದು /ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದು
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶ /ಪರಮಾಣು
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನ /ಅರಿವು /ತಿಳುವಳಿಕೆ
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಗಸರ ರಜಸ್ಸು
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೌಕೆ /ಹಡಗು /ನಾವೆ
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾಣತನ /ಕೌಶಲ
विस्तारः - > "कलांशमात्रे शिल्पादौ कलना कालभेदयोः । इन्दोश्च षोडशे भागे स्यान्मूलधनवर्धने" - नानार्थर०
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಗ /ಅವಯವ
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯ
प्रयोगाः - > "कालशिल्पे वित्तवृद्धौ चन्द्रांशे कलने कला । महाभूतेष्विन्द्रियेषु ज्ञानावयवयोरपि ॥" - वैज०
विस्तारः - > "कालशिल्पे वित्तवृद्धौ चन्द्रांशे कलने कला । महाभूतेष्विन्द्रियेषु ज्ञानावयवयोरपि" - वैज० ।
कला
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರರಚನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ೧೬ ಉಪಾಧಿಗಳು
प्रयोगाः - > "तस्मै स होवाच इहैवान्तःशरीरे सोम्य । स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्ति इति"
उल्लेखाः - > प्रश्नोप०
विस्तारः - > ೧೬ ಉಪಧಿಗಳು - प्राणः,  श्रद्धा,  आकाशः,  वायुः,  तेजः,  जलम्,  पृथ्वी,  इन्द्रियम्,  मनः,  अन्नम्,  वीर्यम्,  तपः,  मन्त्रः,  कर्म,  लोकः,  नाम ।

L R Vaidya

English

 kala {% (I) a. (f. ला) %} 1. Sweet and indistinct,  R.i.41,  viii.59,  Rt.vi.30
making noise,  चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलदृशात्यया Sis.vi.14,  ix.74,  82,  R.xvi.12
weak
crude,  undigested.

 kalA {% f. %} 1. A small part of anything,  M.ii.86,  viii.36
a digit of the moon (they are sixteen),  कला च सा कांतिमती कलावतः K.S.v.72,  Megh.ii.26
interest (i.e. premium paid for the use of money),  निधिरंभसामुपचयाय कलाः Sis.ix.22 (where the word is used in senses 2 and 3)
a division of time
 (according to some,  1/900th part of a day,  according to others,  1/1800th part)
the 60th part of 1/30th of a zodiacal sign
a syllabic instant (in prosody)
the menstrual discharge
any practical art,  mechanical or fine
 (64 arts are enumerated in the Śaivatantra)
skill,  ingenuity
fraud,  deceit
a boat.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१६,  अवनिप,  अष्टि,  इन्दुकला,  कला,  क्ष्माप,  नृप,  नृपति,  पृथ्वीश,  भूप,  भूपति,  भूमिप,  रिथ,  शशिकला

६४,  कला,  योगिनी,  स्त्रीकला

Bopp

Latin

 कला f. (r. कल् s. आ)
1) pars,  portio. A. 11. 3.
2) pars
sexta decima diametri lunaris. HIT. 3. 1.
3) divisio tem-
poris,  Wils. «equal to 30 Câshthas or about 8 seconds».
DEV. 11. 8.
4) ars. BH. suppl. 2. (Fortasse lat. par-s, 
par-tis et por-tio obsoletâ suâ radice cum hac voce co-
haerent,  cum gutturales et labiales,  nec non semivocales
r et l saepissime inter se permutentur.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कला
स्त्री
कला,  सौध,  अवयव,  विज्ञान,  गमन
सौधावयवविज्ञानगमनेषु कला मता ।
verse 2.1.1.45
page 0010

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 कला Vaiyākaraṇasiddhāntamañjūṣāṭīkā by Vaidyanātha
Pāyaguṇḍe.

Indian Epigraphical Glossary

English

 kalā (IE 7-1-2),  ‘sixteen’.

Lanman

English

 kalā́,  f. a small part,  esp. a sixteenth.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 कला ° = शोभा,  S I,  126,  6
 603,  3 (13 v.u. (Ko.)
 °Gestalt,  S I,  161,  5
 °Körper,  S II,  209,  7 (1 v.u. Ko.). — Im Kaśm. Śiv. a) das 30. der 36 tattvāni,  das Prinzip der Beschränkung,  Praty. Hṛd. 16,  5
 b) = तत्त्व,  Praty. Hṛd. 4,  4
 c) in den Ausdrücken विज्ञानकला
 etc. Bezeichnung der Organe,  mit denen die Seele sich an die Welt klammert,  Praty. Hṛd. 22,  5. [B.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  कला
noun
 
मरिचेः पत्नी
 "कश्यपः कलायाः पुत्रः"

Synonyms:
  कला
noun
 
वर्णवृत्तविशेषः।
 "कलायाः प्रत्येकस्मिन् चरणे भगणः गुरुश्च भवति।"

Synonyms:
  कला
noun
 
चतुष्षष्टिविद्यासु एका विद्या या अभ्यासेन संवर्ध्यते।
 "सर्वेषु कला न विद्यते।"

Synonyms:
  वृद्धिः,  वार्धुष्यम्,  भागः,  कलान्तरम्,  कारिका,  कारिता,  कुसीदवृद्धिः,  कला
noun
 
ऋणत्वेन यद् धनं दत्तम् तस्मात् अथवा यद् धनं वित्तकोषे निहितम् अस्ति तस्मात् धनार्घत्वेन पर्यायशः प्राप्यमाणा निश्चितः धनराशिः।
 "श्यामः वृद्धिं निश्चित्य एव ऋणं यच्छति। "

Synonyms:
  खण्डः,  अंशः,  विभागः,  कला,  चरणम्
noun
 
वस्तुनः अङ्गानि येषां तद् वस्तु अङ्गि।
 "अस्य यन्त्रस्य सर्वे खण्डाः एकस्मिन् एव यन्त्रालये निर्मिताः। "

Synonyms:
  कला,  चन्द्रकला,  इन्दुकला,  इन्दुरेखा,  शशिरेखा,  शशिलेखा
noun
 
चन्द्रप्रकाशस्य षोडशोऽशः।
 "जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः।"

Synonyms:
  कला
noun
 
एका वैयाकरणीया टीका ।
 "कलायाः उल्लेखः कोषे अस्ति"

Synonyms:
  कला
noun
 
व्याकरणस्य एका टीका ।
 "कलायाः वर्णनम् कोशे वर्तते"

Synonyms:
  कला
noun
 
एका नदी ।
 "चन्द्रभागायाः समीपे दाक्षायण्याः कला इति नाम ख्यातः अस्ति"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sgyu rtsal
कला

bcu drug cha
कला

cha
१) अंश २) कण ३) कला ४) खण्ड ५) गण्ड / गण्डक ६) भक्त ७) भाग ८) भागीय ९) युग १०) लेश ११)

cha shas
१) अंश २) अवयव ३) कला ४) कोटि ५) भाग ६) सिद्धान्त

char
१) अभिप्र २) कला ३) युगपत् ४) वर्ष ५) वर्षाकाल ६) वारि ७) वारिधारा ८) वृष्टि ९)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
षोडशोंऽशः कला चिह्नं लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् ।
अङ्कः कलङ्कोऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका ॥ १०६ ॥
चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना बिम्बं तु मण्डलम् ।
-wordlist-
 
कला (स्त्री),  चिह्न (क्ली),  लक्षण (क्ली),  लक्ष्मन् (क्ली),  लाञ्छन (क्ली),  अङ्क (पुं),  कलङ्क (पुं),  अभिज्ञान (क्ली),  चन्द्रिका (स्त्री),  चन्द्रगोलिका (स्त्री),  चन्द्रातप (पुं),  कौमुदी (स्त्री),  ज्योत्स्ना (स्त्री),  बिम्ब (पुंक्ली),  मण्डल (त्रि)

--source--
 
कला तैः पञ्चदशभिर्लेशस्तद्द्वितयेन च ॥ १३६ ॥
-wordlist-
 
कला (स्त्री),  लेश (पुं)

--source--
 
शिल्पं कला विज्ञानं च मालाकारस्तु मालिकः ।
पुष्पाजीवः पुष्पलावी पुष्पाणामवचायिनी ॥ ९०० ॥
-wordlist-
 
शिल्प (क्ली),  कला (स्त्री),  विज्ञान (क्ली),  मालाकार (पुं),  मालिक (पुं),  पुष्पाजीव (पुं),  पुष्पलावी (स्त्री),  पुष्पावचायिनी (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कला
कला
दिष्टः कालस्तथानेहास्तद्भेदाः स्युः कलादयः ।
verse 1.1.1.105
page 0013

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: कला
Root: कला
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ पञ्च लवाः
Meaning(s):
⇒ Space of five lavas
Shloka(s):
2|1|53|2 ► ते द्बे लवो लावाः पञ्च कला दश च तद्द्वयम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|53|2 ⇢ कला (कला) (स्त्री) ⇒ Space of five lavas ⇒ पञ्च लवाः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ लवः
जातिः ➡ कालः
    

Tamil

கலா : ஒரு பொருளின் சிறு துண்டு,  சிறு பாகம்,  வட்டி,  காலத்தின் ஒரு அளவு,  இசை நடனம் சிற்பம் போன்ற கலைகள்,  சாமர்த்தியம்,  மதிநுட்பம்,  வஞ்சனை,  ஏமாற்றுதல்.

Mahabharata

English

Kalā = Sūrya (the Sun): III,  150 (read kalākāshṭhā(ḥ) in one word?).

Kalā,  pl. (āḥ) (“minutes, ” personif.): IX,  2517.--Do.^2 = Śiva (1000 names^1--2).

पुराणम्

English

कला १ / KALĀ I. A measure of time. See under kālamāna.

कला २ / KALĀ II. Art. The sixtyfour arts are as under
-(1) Gīta (music). (2) Vādya (instrumental music). (3) Nṛtya (Dancing). (4) Nāṭya (histrionics). (5) citra (painting). (6) Accunirmāṇa (making of types). (7) Puṣpanirmāṇa (flower-gardening). (8) Pūmettaracanā (artistic flower laying). (9) Dehālaṅkaraṇa (Dressing). (10) Gṛhālaṅkaraṇa (furnishing of houses). (11) Śayyānirmāṇa (making of beds). (12) Jalataraṅga (music with water). (13) Jalavādya (music on water). (14) Vividhaveṣadhāraṇa (wearing different kinds of dresses). (15) Mālānirmāṇa (making of flower garlands). (16) Keśālaṅkāra (hair dressing). (17) Vastradhāraṇa (wearing of dresses). (18) Karṇabhūṣaṇanirmāṇa (making of ear-ornaments). (19) Sugandhapuṣpasañcayana (collection of sweet-smelling flowers). (20) Alaṁkṛtāhāra (decorating food articles). (21) Indrajāla (magic). (22) Bhaṅgīkaraṇa (beautification). (23) Karaśucīkaraṇa (cleaning of the hands). (24) Modakanirmāṇa (making of sweet-meats). (25) Pānīyanirmāṇa (making of drinks). (26) Tailoring. (27) Jālanirmāṇa (making of nets). (28). Riddle. (29) Akṣaraśloka (competition in the reciting of poems according to certain rules). (30) Arthaviśadīkaraṇa (clarification of meaning). (31) Granthapārāyaṇa (reading of books). (32) Nāṭakadarśana (enacting of plays). (33) Samasyā pūraṇa (part of a verse,  generally the last line,  proposed by one person to be completed by another as a trial of skill). (34) Nirmāṇa (making of cots of canes). (35) Carpentry. (36) Logic. (37) Vāstuvidyā (science of building homes). (38) Svarṇaratnapariśodhana (connoisseurship of gold and dia-  monds). (39) Dhātusaṁskaraṇa (purification of metals). (40) Skill in distinguishing the colours of diamonds. (41) Khaniparīkṣana (finding out of mines). (42) Understanding trees and their value (Vṛkṣāyurvedayoga). (43) Cockfight. (44) Understanding the language of birds like Mainā. (45) Massaging. (46) Keśaprakṣālana. (47) Akṣara muṣṭikā kathana. (48) Videśabhāṣāpaṭhana (Learning of foreign languages). (49) Deśabhāṣā-jñāna. (knowledge of the language of one's own country). (50) Bhāvikālapravacana (fortunetelling). (51) Yantranirmāṇa (making of machines). (52) Smaraṇaśaktipoṣaṇa (increasing memory power). (53) Śravaṇapāṭha (studying by hearing). (54) Nimiṣakavana (Instant poetry-making). (55) Kriyāvikalpa. (56) Kapaṭabhāva (False poses),  (57) Chandojñāna (knowledge of different metres). (58) Vastragopana. (59) Game of dice. (60) Another gambling game. (61) Bālalīlā (entertainment of children). (62) Vinayācārakrama (etiquette). (63) Vaitālikavidyājñāna (panegyrics). (64) Kāryagrahaṇa (comprehension of facts) (Śabdasāgara).

Vedic Reference

English

 Kalā denotes a fractional part,  normally ‘one-sixteenth, ’ in
the Rigveda^1 and later.^2 It is often mentioned in connexion
with Śapha,  ‘one-eighth.’
1) viii. 47,  17.
2) Av. vi. 96,  3
 xix. 57,  1
 Taittirīya
Saṃhitā,  vi. 1,  10,  1
 Maitrāyaṇī
Saṃhitā,  iii. 7,  7
 Śatapatha Brāh-
maṇa,  iii. 3,  3,  1
 xii. 8,  3,  13,  etc.
Nirukta,  xi. 12. Cf. Hopkins,  Journal
of the American Oriental Society,  16,  278
Zimmer,  Altindisches Leben,  259.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कला,  स्त्री,
   (कलयति वृद्धितो धनं संगृह्णाति सञ्चि-नोतीत्यर्थः । कल + अच् + टाप् ।) मूलधनवृद्धिः ।सुद् इति भाषा । शिल्पादि । (यथा रामायणे१ । ९ । ८ ।“गीतवादित्रकुशला नृत्येषु कुशलास्तथा ।उपायज्ञाः कलाज्ञाश्च वैशिके परिनिष्ठिताः” ॥
)अंशमात्रम् । चन्द्रस्य षोडशांशः । (यथा,  वक्रोक्ति-पञ्चाशिकायाम् । “सालङ्कारतया त्वया ममकथं नेन्दोः कला दृश्यते,  पश्यामीन्दुकलां स्फुटंपुनरिदं लङ्कारता नास्मि यत्” ॥
) कालमानः ।स तु त्रिंशत्काष्ठात्मकः । इति मेदिनी ॥
 (“त्रिं-शत् काष्ठाः कलाः” । इति सुश्रुते सूत्रे ६ अः ॥
शरीरस्यांशविशेषो यथा,  --“मांसासृङ्मेदसां तिस्रो यकृत्प्लीह्नोश्चतुर्थिका ।पञ्चमी च तथान्नानां षष्ठीचाग्निधरा मता ।रेतोधरा सप्तमी म्यादिति सप्तकलाः स्मृताः” ॥
इति पूर्व्वखण्डे पञ्चमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
)स्त्रोरजः । नौका । कपटः । इति विश्वः ।राशेष्त्रं शद्भागोऽशस्तस्य षष्टिभागः । यथा,  --“षिकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते ।तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणो द्वादशैव ते” ॥
इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
 अथ शैवतन्त्रोक्ताश्चतुः-षष्टिकला लिख्यन्ते । गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम्३ नाठ्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छेद्यम् ६तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ७ पुष्पास्तरणम् ८ द-शनवसनाङ्गरागाः ९ मणिभूमिकाकर्म्म १० शयन-रचनम् ११ उदकवाद्यम् १२ उदकघातः १३चित्रायोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेख-रापीडयोजनम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपत्र-भङ्गाः १८ गन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २०ऐन्द्रजालम् २१ कौचुमारयोगाः २२ हस्तलाघ-वम् २३ चित्रशाकपूपभक्ष्यविकारक्रिया २४ पान-करसरागासवयोजनम् २५ सूचीवापकर्म्माणि २६सूत्रक्रीडा २७ प्रहेलिका २८ प्रतिमाला २९दुव्वचकयोगाः ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटिका-ख्यायिकादर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्कुकर्म्माणि ३५तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८धातुवादः ३९ मणिरागज्ञानम् ४० आकरज्ञा-नम् ४१ वृक्षायुर्व्वेदयोगाः ४२ मेषकुक्कुटलावक-युद्धविधिः ४३ शुकशारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सा-दनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षरमुष्टिका-कथनम् ४७ म्लेच्छितकविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञा-नम् ४९ पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५० यन्त्र-मातृका ५१ धारणमातृका ५२ सम्पाट्यम् ५३ मान-सीकाव्यक्रिया ५४ क्रियाविकल्पाः ५५ छलितक-योगाः ५६ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७ वस्त्रगो-पनानि ५८ द्यूतविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बा-लकक्रीडनकानि ६१ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम्६२ वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैतालिकीनांविद्यानां ज्ञानम् ६४ । इति श्रीभागवतटीकायांश्रीधरस्वामी ॥
 क्वचित् पुस्तके सूचीवापकर्म्मसूत्र-क्रीडा इत्येकं पदं तदुत्तरं वीणाडमरुकवाद्यानि-वैतालिकीनामित्यत्र वैयासिकीनामिति च पाठः ॥
(जिह्वा । यथा हठयोगप्रदीपिकायाम् ३ । ३७ ।“कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत्” ॥
“कलां जिह्वां पराङ्मखमास्यं यस्याः सा तथा तांप्रत्यङ्मुखीं कृत्वा तिसृणां नाडीनां पन्थाः तस्मिन्कपालकुहरे संयोजयेत्” । इति तट्टीका ॥
 शिवः ।यथा महाभारते १३ । १७ । १४० ।‘कलाःकाष्ठा लवा मात्रा मुहूर्त्ताहः क्षपाःक्षणाः’ ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कला स्त्री कलयति कलते वा कर्त्तरि अच् कल्यते ज्ञायतेकर्मणि अच् वा । चन्द्रमण्डलस्य षोडशे भागे यथा चचन्द्रस्य षोडशभागस्य कलाशब्दवाच्यत्वम् । तथा कालमा०उक्तं यथा स्कान्दे-“अमा षोडशभागेन देवि! प्रोक्ता महाकला । संस्थितापरमा माया देहिनां देहधारिणी । अमादिपौर्णमास्यन्ताया एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैववरानने!” इति “अयमर्थः या महामाया आधारशक्ति-रूपा देहिनां देहधारिणी संस्थिता सा चन्द्रमण्डलस्यषोडशभागेन परिमिता चन्द्रदेहधारिण्यमानाम्नी महा-कलेति प्रोक्ता क्षयोदयरहिता नित्या तिथिसंज्ञिकैवइतरा अपि पञ्चदश कला दिवसव्यवहारोपयोगिन्यःक्षयोदयवत्यः,  पञ्चदश तिथयो भवन्तीति तिथयःषोडशैवेत्यविरुद्धं वचनमिति । श्रुतिस्त्वस्मिन्नर्थे पक्षनिर्णयएवोदाहृता । “तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवै-वास्य षोडशी कलेति” । एवञ्च सत्यत्र सामान्यविशेषरूपेणतिथिद्वैविध्यमुक्तं भवति तत्र येयममेत्युक्ता क्षयोदय-विवर्जिता ध्रुवा षोडशी कला तद्युक्तः कालस्तिथि-सामान्यं यास्त्ववशिष्टाः वृद्धिक्षयोपेताः पञ्चदश कला-स्ताभिर्विशिष्टाः कालविभागास्तिथिविशेषाः । तासां पञ्च-दशानामेकैकां कलां बह्न्यादयः प्रजापत्यन्ताः पञ्च-दश देवताः क्रमेण पिबन्ति । तत्र वह्निना या कला प्रथमंपीयते मा प्रथमेत्युच्यते,  तया युक्तः कालविशेषः प्राथम्यवाचिना प्रतिपच्छब्देनाभिधीयते । एवं द्वितीयादीनापञ्चदश्यन्तानां तिथीनां नामान्यवगन्तव्यानि,  ता एताःकृष्णपक्षे तिथयो भवन्ति । पुनश्च ताः पीताः कलास्तेनैवक्रमेण तत्र तथा वह्न्यादिदेवताभ्यो निर्गत्य चन्दमण्डलंपूरयन्ति ताभिर्युक्ताः कालविशेषाः शुक्लपक्षगताः प्रतिपदाद्यास्तिथयो भवन्ति । बह्न्यादिदेवतानां कलापानंसोमोत्पत्तौ पठितम्,  तथा हि “प्रथमां पिबते वह्निर्द्वि-तीयां पिबते रविः । विश्वेदेवास्तृतीयान्तु चतुर्थीं सलि-लाधिपः । पञ्चमीं तु वषट्कारः षष्ठी पिबति वासवः ।सप्तमामृषयोदिव्या अष्टमीमज एकपात् । नवमीं कृष्णपक्षेऽस्य यमः प्राश्नाति वै कलाम् । दशमीं पिबते वायुः पिब-त्येकादशीमुमा । द्वादशीं पितरः सर्वे समं प्राश्नन्तिभागशः । त्रयोदशीं धनाध्यक्षः कुवेरः पिबते कलाम् ।चतुर्दशीं पशुपतिः पञ्चदशीं प्रजापतिः । निष्मीतः कल-या शेषश्चन्द्रमा न प्रकाशते । कला षोडशिका या सा त्वपःप्रविशते सदा । अमायां तु सदा सोम ओषधीः प्रति-पद्यते । तमोषधिगतं गावः पिबन्त्यम्बुगतञ्च यत् । तत्-क्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रपूतं द्विजातिभिः । हुतमग्निषुयज्ञेषु पुनराप्यायते शशी । दिने दिने कलावृद्धिःपौर्णमास्यां तु पूर्णतेति” ।एवं षोडशानां कलानामेका नित्या अन्या क्षयोदय-शालिनी,  तदेतत् स्पष्टमुक्तम् शत० ब्रा० १४,  ४,  ३,  २२ ।यथा “प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश-कला ध्रुवैवास्य षोडशी कला स रात्रिभिरेवा च पूर्य्यतेऽप च क्षीयते सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलयासर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते तस्मादेतांरात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्य”“योऽयमन्नात्मा प्रजापतिः प्रकृतः स एष संवत्सरात्मनाविशेषतो निर्दिश्यते रात्रयः अहोरात्राणि तिथय एवप्रतिपदाद्याः ध्रुवैव नित्यैव व्यवस्थिता । एतासां वित्तत्वंवक्तुं तत्साधर्म्यमाह स चन्द्रात्मा प्रजापतीरात्रिभिरेवप्रतिपद्राद्याभिरुपचीयमानाभिः शुक्लपक्षे वर्धते कृष्णपक्षेताभिरेवापचीयमानाभिः कलाभिरपक्षीयते अमावा-स्यायां ध्रुवैका कला व्यवस्थिता । एवं कलानां वित्तत्वेसिद्धे तदुपचयापचयौ कर्मेत्यभिप्रेत्याह स कलात्मा प्रजा-पतिरमावास्यां रात्रिं रात्रौ या ध्रुवा कलात्रावस्थितोक्ताएतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणिजातं स्थावर-जङ्गमात्मकमनुप्रविश्य यदपः पिबति यच्चोषधीरश्नातितत् सर्वमेवौषध्यात्मना व्याप्यामावास्यां रात्रिमवस्थायततोऽपरेद्युः प्रातर्जायते द्वितोयया संयुक्तो भवतिएवमसौ प्रजापतिः पाङक्तात्मकः संवृत्तः एवं प्रजापतेःपाङ्क्तकर्मफलत्वमुक्त्वा प्रासङ्गिकमथमाह तस्मादितिप्राणिनं न प्रमापयेत् कृकलासस्यापि सरटस्यापि प्राणंन विच्छिन्द्यात्” भा० । चन्द्रकलानां नामभेदादिकमनुपदंवक्ष्यते । “सर्वाभिः सर्वदा चन्द्रस्तं कलाभिर्निषेवते”“ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि” । “कला च साकान्तिमती कला(व)भृतः” कुमा० । “कलासमग्रेण गृहा-नमुञ्चता” “कलादधानः सकलाः स्वभाभिरुद्भासयन्सौधसिताभिराशाः” “निधिरम्भसामुपचयाय कलाः”इति च भाघः कलाधरः कलाभृत् कलानिधिः कलावान् ।२ अवयवमात्रे च । “सोमसूर्य्याग्निभेदेन मातृकावर्णसम्भवाः । अष्टत्रिंशत्कलास्तत्तन्मण्डलेषु व्यवस्थिताः” शा०ति० । “सोममण्डलस्य षोडशकलता सूर्य्यमण्डलस्य द्वाद-शकलता वह्निमण्डलस्य दशकलतोक्ता” तासां नामानिध्येयरूपाणि च तत्र दर्शितानि यथा-“अमृता मानदा पूषा तुष्टिःपुष्टोरतिर्धृतिः । शशिनीचन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा । पूर्णा पूर्णा-मृता कामदायिन्यः स्वरजाः कलाः १६ । तपिनी तापिनीधूम्रा मरीचिर्ज्वालिनी रुचिः । सुषुम्णा भोगदा विश्वायोधिनी धारिणी क्षमा । कञाद्या वसुदाः सौराः टठान्ताद्वादशेरिताः १२ । “धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनीविस्फुलिङ्गिनी । सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेअपि । डादीनां दशवर्णानां कला धर्मप्रदा इमाः” १० ।अभयेष्टकराध्येया श्वेतपीतारुणाः क्रमात्” ।तथा अकारोकारमकारनादविन्द्वात्मकप्रणवस्य पञ्चाशत्-कलात्मकतामुक्त्वा तन्नामधेयरूपाण्यपि तत्रोक्तानि यथा-“तारस्य पञ्चभेदस्य पञ्चाशद्वर्णगाः कलाः । सृष्टिरृद्धिः-स्मृतिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्थिरा । स्थितिः सिद्धि-रिति प्रोक्ता कचवर्नकलाः १० क्रमात् । अकाराद्-ब्रह्मणोत्पन्नास्तप्तचामीकरप्रभाः । एताः करधृताक्ष-स्रक्पङ्कजद्वयकुण्डिकाः । जरा च पालिनी शान्तिरैश्वरीरतिकामिके । वरदाह्लादिनी प्रीतिर्द्दीर्घा स्वुष्टतवर्गजाः १० ।उकाराद्विष्णुनोत्पन्नास्तमालदलसन्निभाः । अभीतिशङ्खचक्रेष्टबाहवः परिकीर्त्तिताः । तीक्ष्णा रौद्री भयानिद्रा तन्द्रा क्षुत् क्रोधिनी क्रिया । उत्करी मुत्य रेताःस्युः कथिताः पयवर्गजाः १० । रुद्रेण मार्णादुत्पन्नाःशरच्चन्द्रसमप्रभाः । उद्वहन्त्योऽभयं शूलं कपालं बाहु-भिर्वरम् । ईश्वरेणोदिता विन्दोःपीताश्वेताऽरुणाऽसिताः ४ ।अनन्तास्ताःषवर्गस्था जवाकुसुमसन्निभाः । अभयं हरिणं ठङ्कंदधाना बाहुभिर्वरम् । निवृत्तिः सुप्रतिष्ठा स्वाद्विद्याशान्तिरनन्तरम् । इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका-परा । सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ।व्यापिनी व्योमरूपा स्युरनन्ताः स्वरसंगताः १६ । सदाशिवेनसंजातानादादेताः सितत्विषः । अक्षस्रक्पुस्तकगुणकपालाट्यकराम्बुजाः । न्यासे तु योजयेदादौ षोडश स्वरजाःकलाः । इति पञ्चाशदाख्याताः कलाः सर्वसमृद्धिदाः”कल्यते ज्ञायतेऽनेन । अंशतुल्ये ३ उपाधिभेदे च ।“तस्मै स होवाच । इहैवान्तः शरीरे सौम्य! स पुरुषोयस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति” पश्रोपनिषत् ।“तस्मै स होवाच । इहैवान्तः शरीरे हृदयपुण्डरी-काकाशमध्ये हे सौम्य! स पुरुषो न देशान्तरे विज्ञेयोयस्मिन् एता उच्यमानाः षोडश कलाः प्राणाद्याः प्रभ-वन्त्युत्पद्यन्त इति षोडशकलाभिरुपाधिरूपाभिः सकलइव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यतेऽविद्ययेति” भाष्यम् ।“पुरुषस्य षोडशकलत्वं न साक्षात्सावयवत्वेन,  किन्तुकलाजनकत्वेन तदुपाधिमत्त्वादिति वक्तुंयस्मिन्नेता इतिवाक्यतात्पर्य्यमाह षोडशकलाभिरिति” आनन्द०यथा च पुरुषस्य वोडशकक्षत्वं तथोक्तं तत्रैवप्रश्नोपनिषदि शङ्कराचार्य्यकृततद्भाष्ये च यथा-“स ईक्षाञ्चक्रे कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामिकस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति” उप० । “तदुपाधि-कलाध्यारोपापनयनेन विद्यया स पुरुषः केवलो दर्शयितव्यइति कलानां तत्प्रभवत्वमुच्यते । प्राणादीनामत्यन्तनिर्व्वि-शेषे ह्यद्वये शुद्धे तत्त्वे शक्यतेऽध्यारोपमन्तरेण प्रतिपाद्य-प्रतिपादनादिव्यवहारः कर्त्तुमिति कलानां प्रभवस्थि-त्यप्यया आरोप्यन्ते अविद्याविषयाश्चैतन्याव्यतिरेकेणैवहि कला जायमानास्तिष्ठन्त्यः प्रलीयमानाश्च सर्व्वदालक्ष्यन्ते । अत एव भ्रान्ताः केचिदग्निसंयोगाद्घृत-मिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायतेनश्यतीति तन्निरोधे शून्यमिव सर्व्वमिति । अपरेघटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुर्नित्यस्यात्मनोऽनित्यंजायते विनश्यतीति । अपरे चैतन्यंभूतधर्म्म इतिलौकायतिकाः । अनपायोपजननधर्म्मकचैतन्यमात्मैव नाम-रूपाद्युपाधिधर्मैः प्रत्यवभासते । “सत्यं ज्ञानमानन्दंब्रह्म” “विज्ञानघन एवेत्यादि” श्रुतिभ्यः । स्वरूपाव्यभि-चारात् यथा यथा यो यः पदार्थो विज्ञायतेतथा तथा ज्ञायमानत्वादेव तस्य तस्य चैतन्यस्याव्य-भिचारित्वं वस्तु च भवति किञ्चिन्न ज्ञायत इतिचानुपपन्नम् । रूपञ्च दृश्यते न चास्ति चक्षुरितिवत् । व्यभिचरति तु ज्ञानं,  ज्ञेयं न व्यभिचरतिकदाचिदपि । ज्ञेयाभावेऽपि ज्ञेयान्तरेभावाज्ज्ञानस्य ।न हि ज्ञानेऽसति ज्ञेयं नाम भवति कस्यचित्-सुषुप्तेऽदर्शनात् ज्ञानस्यापि सुषुप्तेऽभावाज्ज्ञेयाज्ज्ञान-स्वरूपस्य व्यभिचार इति चेन्न । ज्ञेयावभासकस्यज्ञानस्यालोकवज्ज्ञेयाभिव्यञ्जकत्वात् स्वव्यङ्ग्याभावे आलो-काभावानुपपत्तिवत् सुषुप्ने विज्ञानाभावानुपपत्तेः ।न ह्यन्धकारे चक्षुषो रूपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावःशक्यः कल्पयितुमवैनाशिकेन । वैनाशिको ज्ञेयाभावेज्ञानाभावं कल्पयत्येवेति चेत्? येन तदभावं कल्पये-त्तस्याभावः केन कल्प्यत इति वक्तव्यम् वैनाशिकेन ।तदभावस्यापि ज्ञेयत्वाज्ज्ञानाभावे ज्ञानाभाव इतिचेत्? न,  अभावस्यापि ज्ञेयत्वाभ्युपगमादभावोऽपिज्ञेयोऽभ्युपगम्यते वैनाशिकैः,  नित्यञ्च तदव्यतिरिक्तञ्चे-ज्ज्ञानं नित्यं कल्पितं स्यात्तदभावस्य च ज्ञानात्म-कत्वादभावत्वं वाङ्मात्रमेव न परमार्थतोऽभावत्वम-नित्यत्वं च ज्ञानस्य । न च नित्यस्य ज्ञानस्याभावो-नाममात्राध्यारोपे किन्नश्छिन्नम् । अथाभावो ज्ञेयो-ऽपि सन् ज्ञानवदतिरिक्त इति चेन्न तर्हि ज्ञेया-भावे ज्ञानाभावः ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तं न तु ज्ञानंज्ञेयव्यतिरिक्तमिति चेन्न । शब्दमात्रत्वाद्विशेषानुपपत्तेः ।ज्ञेयज्ञानयोरेकत्वञ्चेदभ्युपगम्यते--ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तंन ज्ञेयव्यतिरिक्तं ज्ञानम् ज्ञेयव्यतिरिक्तं नेति तुशब्दमात्रमेव तद्वह्निरग्निव्यतिरिक्तोऽग्निर्न वह्निव्यतिरिक्तइति यद्वदभ्युपगम्य ज्ञेयव्यतिरेके तु ज्ञानस्य ज्ञेयाभावेज्ञानाभावानुपपत्तिः सिद्धा । ज्ञेयाभावेऽदर्शनादभावोज्ञानस्येति चेन्न सुष्प्तेरित्यभ्युपगमात् । वैनाशिकैरभ्युपग-म्यते हि सुषुप्तेऽपि विज्ञानास्तित्वं,  तत्रापि ज्ञेयसत्त्वमभ्यु-पगम्यते ज्ञानस्य स्वेनैवेति चेन्न भेदस्य सिद्धत्वात् ।सिद्धं ह्यभावज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्याभावज्ञेयव्यतिरेका-ज्ज्ञेयज्ञानयोरन्यत्वम् । न हि तत्सिद्धं मृतमिवोज्जीव-यितुं पुनरन्यथा कर्त्तुं शक्यते वैनाशिकशतैरपि ज्ञानस्यज्ञेयत्वमेवेति । तदप्यन्येन तदप्यन्येनेति त्वत्पक्षेऽति-प्रसङ्ग इति चेन्न तद्विभागोपपत्तेः । सर्वस्य यदा हिसर्वं ज्ञेयं कस्यचित्तदा तद्व्यतिरिक्तं ज्ञानं ज्ञान-मेवेति द्वितीयो विभाग एवाभ्युपगम्यतेऽवैनाशिकैः ।न तृतीयस्तद्विषय इत्यनवस्थानुपपत्तिः ज्ञानस्य स्वे वा-विज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति चेत्? सोऽपि दोषस्तस्यैवास्तुकिन्तन्निवर्हणेनास्माकमनवस्थादोषश्च ज्ञानस्य ज्ञयत्वाभ्युप-गमादवश्यञ्चैव वैनाशिकानां ज्ञानं ज्ञेयम् स्वात्मनाचाविज्ञेयत्वेननवस्थाऽनिवार्य्या । समान एवायं दोषइति चेन्न ज्ञानस्यैकत्वोपपत्तेः । सर्व्वदेशकालपुरुषा-द्यवस्थमेकमेव ज्ञानं नामरूपाद्यनेकोपाधिभेदात् सवि-त्रादिजलादिप्रतिविम्बवदनेकतयावभासत इति । नाऽसौदोषः । तथा चेदिहेदमुच्यते । ननुश्रुतेरिहैवान्तः शरीरेपरिच्छिन्नः कुण्डवदरवत्पुरुष इति,  न प्राणादिकला-कारणत्वात् । न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नस्य प्राणस्यश्रद्धादीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपत्तुं शक्नुयात् ।कलाकार्य्यत्वाच्च शरीरस्य । न हि पुरुषकार्य्याणांकलानां कार्य्यं सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य पुरुषंकुण्डवदरमिवाभ्यन्तरं कुर्य्यात्,  वीजवत्स्यादिति चेत्?यथा वीजकार्य्यो वृक्षस्तत्कार्य्यञ्च फलं स्वकारणकारणंवीजमभ्यन्तरीकरोत्याम्रादि तद्वत्पुरुषमभ्यन्तरीकुर्य्यात्शरीरं स्वकारणकारणमपीति चेन्न अन्यत्वात् सावय-वत्वाच्च । दृष्टान्ते कारणवीजाद्वृक्षफलसंवृत्तान्यन्यान्येववीजानि दार्ष्टान्तिके तु स्वकारणकारणभूतः स एव पुरुषःशरीरेऽभ्यन्तरीकृतः श्रूयते । वीजवृक्षादीनां सावयवत्वाच्चस्यादाधाराधेयत्वं निरवयवश्च पुरुषः सावयवाश्च कलाःशरीरञ्च एतेनाकाशस्यापि शरीराधारत्वमनुपपन्नं किमु-ताकाशकारणस्य पुरुषस्य तस्मादसमानो दृष्टान्तः ।किन्दृष्टान्तेन वचनात् स्यादिति चेन्न वचनस्याकारक-त्वात् । न हि वचनं वस्तुनोऽन्यथाकरणे व्याप्रियतेकिन्तर्हि यथाभूतार्थावद्योतने । तस्मादन्तः शरीर इत्येतद्वचनंअण्डस्यान्तर्व्योमेतिवच्च द्रष्टव्यम् । उपलब्धिनिमित्तत्वाच्च ।दर्शनश्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गैरन्तःशरीरे परिच्छिन्नइव ह्युपलभ्यते चात उच्यते--अन्तःशरीरे सोम्य! सपुरुष इति । न पुनराकाशकारणं सन् कुण्डवदरवच्छ-रीरपरिच्छिन्न इति मनसापीच्छति वक्तुं मूढोऽपि!किमुत प्रमाणभूता श्रुतिः । यस्मिन्नेताः षोडश कलाःप्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणाथं कलानां प्रभवः,  स चान्यो-ऽर्थोऽपि श्रुतः केन क्रमेण स्यादित्यत इदमुच्यते । चेतन-पूर्विका च सृष्टिरित्येवमर्थे च पुरुषः षोडशकलः पृष्टोयो भारद्वाजेन,  स ईक्षाञ्चक्रे ईक्षणं दर्शनं चक्रे कृतवा-नित्यर्थः । सृष्टिफलक्रमादिविषयं कथमित्युच्यते कस्मिन्कर्तृविशेषे देहादुत्क्रान्तो भविष्याम्यहमेव वा कस्मिन्वाशरीरे प्रतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठास्यामि प्रतिष्ठितः स्यामित्यर्थः” ।“स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खंवायुर्ज्योतिरापःपृथिवीन्द्रियम् । मनोऽन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म-लोका लोकेषु च नाम च” उपनि० ।“नन्वात्माऽकर्त्ता,  प्रधानं कर्तृ,  अतः पुरुषाथे प्रयो-जनमुररीकृत्य प्रधानं प्रवर्त्तते महदाद्याकारेण,  तत्रेद-मनुपपन्नं पुरुषस्य स्वातन्त्र्येणेक्षापूर्व्वकं कर्तृत्ववचनंसत्वादिगुणसाम्ये प्रधाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्त्तरि सतिईश्वरेच्छानुवर्त्तिषु परमाणुषु सत्स्वात्मनोऽप्येकत्वेनकर्तृत्वे साधनाभावादात्मन आत्मन्यनर्थकर्तृत्वानुपपत्तेश्च ।न हि चेतनावान् बुद्धिपूर्व्वकार्य्यात्मनोऽनर्थं कुर्य्यात्, तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनेनेक्षापूर्व्वकमिव नियतक्रमेणप्रवर्त्तमानेऽचेतने प्रधाने चेतनवदुपचारोऽयं--स ईक्षाञ्चक्रेइत्यादिः । यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये राजेतिइति चेत्? नात्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोपपत्तेः । यथा साङ्ख्यस्यचिन्मात्रस्यापरिणामिनोऽप्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वद्वेदवादि-नाभीक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं श्रुतिप्रामाण्यात् ।तत्त्वान्तरपरिणामादात्मनोऽनित्यत्वाशुद्धत्वानेकत्वनिमित्त-चिन्मात्रस्वरूपविक्रियातः पुरुषस्यात्मन्येव भोक्तृत्वेचिन्मात्रस्वरूपविक्रिया न दोषाय । भवतां षुनर्वेदवादिनांसृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरिणाम एवेत्यात्मनोऽनित्यत्वादि-सर्वदोषप्रसङ्ग इति चेन्न,  एकस्याप्यात्मनोऽविद्याविषयनाम-रूपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमादविद्याकृतनामरूपो-पाधिकृतो हि विशेषोऽभ्युपगम्यते आत्मनोबन्धमोक्षादि-शास्त्रकृतसंव्यवहाराद्युपरमार्थं” परमार्थतीऽनुपाधिकृतञ्चतत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं सर्वतार्किकबुद्ध्यनवगाह्यमभयशिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा क्रियाकारक-फलञ्च स्यादद्वैतत्वात्सर्वभावानाम् । साङ्ख्यास्त्वविद्याध्या-रोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलञ्चेति कल्प-यित्वाऽऽगमबाह्यत्वात्पुनस्ततस्त्रस्यन्तः परमार्थत एवभोक्तृत्वं पुरुषस्येच्छन्ति तत्त्वान्तरञ्च प्रधानं पुरुषात्परमार्थवस्तुभूतमेव कल्पयन्तोऽन्यतार्किकनिराकृतबद्धिविषयाःसन्तो विहन्यन्ते । तथेतरे तार्किकाः साङ्ख्यैरित्येवं पर-स्परविरुद्धार्थकल्पनात् आमिषाथिन इव प्राणिनोऽन्योन्यंविरुध्यमाना अर्थदर्शित्वात् परमार्थतत्त्वाद्दूरमेवापकृष्यन्ते-ऽतस्तन्मतमनादृत्य वेदान्तार्थतत्त्वमेकत्वदर्शनं प्रत्यादर-वन्तो मुमुक्षवः स्युरिति तार्किकमते दोषदर्शनं किञ्चिदुच्यतेऽस्माभिः न तु तार्किकतात्पर्य्येण तथैतत् अत्रोक्तम् । “विव-दन् खेऽवनिक्षिप्य विरोधोद्भवकारणम् । तैः संरक्षित-सद्बुद्धिः सुखं निर्व्वाति वेददित्” । किञ्च--भोक्तृत्वकर्तृ-त्वयोर्विक्रिययोर्विशेषानुपपत्तिः । का नामासौ कर्तृ-त्वाज्जात्यन्तरभूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया यतो भोक्तैवपुरुषः कल्प्यते न कर्त्ता । प्रधानन्तु कर्त्त्रेव न भोक्त्रितिननूक्तं पुरुषश्चिन्मात्र एव स्वात्मस्थो विक्रियते भुञ्जानोऽ-नन्तान्तरपरिणामेन । प्रधानन्तु तत्त्वान्तरपरिणामेनविक्रियतेऽतोऽनेकमशुद्धमचेतनञ्चेत्यादिधर्म्मवत्तद्विपरीतःपुरुषः । नाऽसौ विशेषो वाड्मात्रत्वात्प्राग्भोगोत्पत्तेः ।केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विशेषो भोगो-त्पत्तिकाले चेज्जायते निवृत्ते च भोगे पुनिषस्तद्वादशे-भेतश्चिन्मात्र एव भवतीति चेन्महदाद्याकारेण च परिणम्यप्रधानं ततोऽपेत्य पुनः प्रधानं खरूपेणावतिष्ठत इतिअस्यां कल्पनायां न कश्चिद्विशेष इति वाङ्मात्रेणप्रधानपुरुषयोर्विशिष्टविक्रिया कल्प्यते । अथ भोगकाले-ऽपि चिन्मात्र एव प्राग्वत्पुरुष इति चेत्? न तर्हिपरमार्थतो भोगः पुरुषस्य । भोगकाले चिन्मात्रस्यविक्रिया परमार्थैव,  तेन भोगः पुरुषस्येति चेन्न प्रधान-स्यापि भोगकालेऽविक्रियत्वाद्भोक्तृत्वप्रसङ्गः । चिन्मात्रस्यैवविक्रियाभोक्तृत्वमिति चेदौष्ण्यादसाधारणधर्म्मवतामग्न्या-दोनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्तिः । प्रधानपुरुषयो-र्युगपद्भोक्तृत्वमिति चेन्न प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्तेः ।न हि भोक्त्रोर्द्वयोरितरेतरगुणप्रधानभाव उपपद्यते प्रका-शयोरिवेतरेतरप्रकाशने । भोगधर्म्मवति सत्वाङ्गिनिचेतसि पुरुषस्य चैतन्यप्रतिविम्बादयोऽविक्रियस्य पुरुषस्यभोक्तृत्वमिति चेन्न पुरुषस्य कस्यापनयनार्थं मोक्षसा धनंशास्त्रं प्रणीयतेऽविद्याध्यारोपितानर्थापनयनाय शास्त्र-प्रणयनमिति चेत्? परमार्थतः पुरुषो भोक्तैव न कर्त्ताप्रधानं कर्त्त्रेव न भोक्तृ परमर्थसद्वस्त्वन्तरं पुरुषाच्चेतीयंकल्पनाऽऽगमबाह्या व्यर्था निर्हेतुका च इति नादर्त्तव्यामुमुक्षुभिः । एकत्वेऽपि शास्त्रप्रणयनाद्यानर्थक्यमितिचेन्न अभावात् । न हि शास्त्रप्रणेत्रादिषु तत्फलार्थिषु चशास्त्रस्य प्रणयनमनर्थकं सार्थकञ्चेति कल्पना स्यात् । नह्यात्मैकत्वे शास्त्रप्रणेत्रादयस्ततोऽभिन्नाः सन्ति तदभावेएवंविकल्पनैवानुपपन्नाः । अभ्युपगते आत्मैकत्वे प्रमा-णार्थश्चाभ्युपगतो भवता यदात्मैकत्वमभ्युपगच्छता । तद-भ्युपगमे च कल्पनानुपपत्तिमाह शास्त्रम् । “यत्र त्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्?” इत्यादिशास्त्रप्रणयनाद्युप-पत्तिञ्चाह । अन्यत्र परमार्थवस्तुस्वरूपादविद्याविषये “यत्रहि द्वैतमिव भवतीत्यादि” । विस्तरतो वाजसनेयके ।विभक्ते विद्याऽविद्ये परापरे इत्यादावेव शास्त्रस्यातोन तार्किकवादभटप्रवेशः वेदान्तराजप्रमाणबाहुगुप्तेइहार्त्मकत्वविषय इति । एतेनाविद्याकृतनामरूपाद्युपाधि-कृतानेकशक्तिसाधनकृतभेदवत्त्वाद्ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वेसाधनाद्यभावो दोषः प्रत्युक्तो वेदितव्यः परैरुक्त आत्मा-नर्थकर्तृत्वादिदोषश्च । यस्तु दृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थकारिणिकर्त्तृत्वाद्युपचाराद्राजा कर्त्तेति सोऽत्रानुपपन्नः । “स ईक्षा-ञ्चक्र” इति श्रुतेर्मुख्यार्थबाधनात्प्रमाणभूतायाः तत्र हिगौणी कल्पना । शब्दस्य,  यत्र मुख्यार्थो न सम्भवति । इहत्वचेतनस्य मुक्तबद्धपुरुषविशेषापेक्षया कर्तृकर्म्मदेशकाल-निमित्तापेक्षया च बन्धमोक्षादिफलार्था नियता पुरुषंप्रति प्रवृत्तिर्नोपपद्यते । यथोक्तसर्वज्ञेश्वरकर्तृत्वपक्षेतूपपन्ना,  ईश्वरेणैव सर्वाधिकारी प्राणः पुरुषेण सृज्यते ।कथं? स पुरुष उक्तप्रकारेणेक्षित्वा प्राणं १ हिरण्य-गर्भाख्यं सर्वप्राणिकरणाधारमन्तरात्मानमसृजत सृष्टवान्, अत्रः प्राणात् श्रद्धां २ सर्वप्राणिनां शुभकर्म्मप्रवृत्तिहेतु-भूताम् । ततः कर्म्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारण-भूतानि महाभूतान्यसृजत । खं ३ शब्दगुणं वायुं ४ स्वेनस्पर्शेन कारणगुणेन च विशिष्टं द्विगुणम् । तथा ज्योतिः ५स्वेन रूपेण पूर्व्वाभ्याञ्च शब्दस्पर्शाभ्याम् विशिष्टं त्रिगुणंतथाऽऽपो ६ रसेन गुणेनासाधारणेन पूर्व्वगुणानुप्रवेशेनचतुर्गुणाः । तथा गन्धेन पूर्बगुणानुप्रवेशेन पञ्चगुणापृथिवी ७ । तथा तैरेव भूतैरारब्धमिन्द्रियं ८ द्विप्रकारंबुद्ध्यर्थं कर्म्मार्थञ्च दशसङ्ख्यम् । तस्य चेश्वरमन्तःस्थंसंशयसङ्कल्पादिलक्षणं मनः ९ । एवं प्राणिनां कार्य्यंकरणञ्च सृष्ट्वा तत्स्थित्यर्थं व्रीहियवादिलक्षणमन्नम् १० ।ततश्चान्नादद्यमानाद्वीर्य्यं ११ सामर्थ्यं बलं सर्वकर्म्मप्रवृत्ति-साधनम् । तद्वीर्य्यवताञ्च प्राणिनां तपः १२ विशुद्धिसाधनंसङ्कीर्य्यमाणानां,  मन्त्रा १३ स्तपोविशुद्धान्तर्वहिःकरणेभ्यःकर्मसाधनमेता ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः । ततः कर्म्म १४अग्निहोत्रादिलक्षणम् । ततो लोकाः १५ कर्म्मणां फलम् ।तेषु च सृष्टानां प्राणिनां नाम १६ च देवदत्तो यज्ञदत्त-इत्यादि । एवमेताः कलाः प्राणिनामविद्यादिदोषवीजा-पेक्षया सृष्टास्तैमिरिकदृष्टिसृष्टा इव द्विचन्द्रमशक-मक्षिकाद्याः स्वप्नदृक्सृष्टा इव च सर्वे पदार्थाः पुनस्तस्मि-न्नेव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम्” भा० ।“स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तंगच्छन्ति,  भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाःपुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति,  भिद्येते तासां नामरूपे पुरुषइत्येवं प्रोच्यते,  स एषोऽकलोऽमृतो भवति,  तदेष श्लोकः”“कथं स दृष्टान्तः? यथा लोके इमा नद्यः स्यन्द-मानाः स्रवन्त्यः समुद्रायणाः समुद्रोऽयनं गतिरात्मभावोयासां ताः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्योपगम्यास्तं नाम-रूपतिरस्कारं गच्छन्ति । तासाञ्चास्तं गतानां भिद्येतेविनश्येते नामरूपे गङ्गायमुनेत्यादिलक्षणे । तद्भेदे समुद्रइत्येवं प्रोच्यते तद्वस्तूदकलक्षणमेव,  यथाऽयं दृष्टान्तः ।उक्तलक्षणस्य प्रकृतस्य पुरुषस्यपरिद्रष्टुः परि समन्ताद्द्रष्टु-र्दर्शनस्य कर्त्तुः स्वरूपभूतस्य । यथार्कः स्वात्मप्रकाशस्यकर्त्ता तद्वद्,  इमा षोडश कलाः प्राणाद्याः उक्ताः कलाःपुरुषायणा नदीनामिव समुद्रः पुरुषोऽयनमात्मभावगमनंयासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्म-भावमुपगम्य तथैवास्तं गच्छन्ति । भिद्येते तासां नाम-रूपे कलानां प्राणाद्याख्या रूपञ्च । यथास्वभेदे चनामरूपयोर्यदनष्टं तत्त्वं पुरुष इत्येव प्रोच्यते ब्रह्म-विद्भिः । य एवं विद्वान् गुरुणा प्रदर्शितकलप्रलय-मार्गः स एष विद्यया प्रविलापितास्वविद्याकामकर्म्म-जनितासु प्राणादिकलास्वकलोऽविद्याकृतकलानिमित्तोहि मृत्युस्तदपगमेऽकलत्वादेवामृतो भवति । तदेतस्मिन्नर्थेएष श्लोकः” भा० ।“अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन् प्रतिष्ठिताः । तं वेद्यंपुरुषं वेद यथा भा वो मृत्युः परिव्यथ” उप० ।“अरा रथचक्रपरिकरा इव रथनाभौ रथचक्रस्य नाभौयथा प्रवेशितास्तदाश्रया भवन्ति यथा तथेत्यर्थः । कलाःप्राणाद्या यस्मिन् पुरुषे प्रतिष्ठिता उत्पत्तिस्थितिलय-कालेषु तं पुरुषं कलानामात्मभूतं वेद्यं वेदनीयं पूर्ण्ण-त्वात् पुरुषं पुरि शयनाद्वा वेद जानीयात् । यथा हेशिष्या वो युष्मान्मृत्युर्मा परिव्यथा मा परिव्यथयतु ।व्यथामापन्ना दुःखिन एव यूयं स्थ अतस्तन्मा भूद् युष्मा-कमित्यभिप्रायः” भा० ।तथा च प्राणः १ श्रद्धा २ व्योम ३ वायुः ४ तेजः ५जलं ६ पृथिवी ७ इन्द्रियं ८ मनः ९ अन्नम् १० वीर्य्यम्११ तपः १२ मन्त्राः १३ कर्म १४ लोकः १५ । नाम १६इत्येता प्राणादिनामान्ताः षोडश कलाः पुरुषस्य उपा-धय इति स्थितम् । “गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाम्” श्रुतिः३ अंशमात्रे च “प्राची दिक् कला दक्षिणा दिक् कलोदीची-दिक्कलैष सौम्य! चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नामस य एतमेवं विद्वांश्चतुषकलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवा-नित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिँल्लोके भवति प्रकाशवतो हलोकाञ्जयति य एत मेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणःप्रकाशवानित्युपास्ते” “पृथिवी कलाऽन्तरिक्षं कला द्यौःकला समुद्रः कलैष वै सौम्य! चतुष्कलः पादोब्रह्मणोऽ-नन्तवान्नाम । स य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽ-नन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिँल्लोके भवत्यनन्तवतो हलोकाञ्जयति य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो-ऽनन्तवानित्युपास्ते” । “अग्निः कला सूर्य्यः कला चन्द्रःकला विद्युत्कलैष वै सौम्य! चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोज्योतिष्मान्नाम स य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलं पादंब्रह्मणोज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिल्लोँके भवतिज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवंविद्वांश्चतुष्कलंपादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते” । “प्राणः कलाचक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सौम्य! चतु-ष्कलः पादोब्रह्मण आयतनवान्नाम स य एतमेव “विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते आय-तनवानस्मिल्लोँके भवत्यायतनवतो लोकाञ्जयति य एतमेवं-विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते” ।अवतारशब्दे भूरि उदाहरणम् दृश्यम् ।पलद्वयात्मके ४ कालांशभेदे स च सि० शि० दर्शितोयथा-“योऽक्ष्णोर्निमेषस्य खराम ३० भागः स तत्परस्तच्छतभागउक्ता । त्रुटिर्निमेषैर्धृतिभि १८ श्च काष्ठा तत्त्रिंशता सद्ग-णकैः कलोक्ता । त्रिं शत्कलाऽऽर्क्षी घटिका क्षणः स्यान्नाडी-द्वयं तैः खगुणै ३० र्दिनं च । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितै १० रसुस्तैःषडिभः पलं तैर्घटिका खषड्भिः ६० । स्याद्वा घटीषष्टिरह-खरामै ३० र्मासो दिनैस्तैर्द्विकुभि १२ श्च वर्षम् । क्षेत्रे समा-द्येन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः” शि० ।“योऽक्ष्णोर्लोचनयोः पक्ष्मपातः स निमेषः । स यावताकालेन निष्पद्यते तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनो-च्यते उपचारात् । तस्य त्रिंशद्विभागस्तत्परसंज्ञःतत्परस्य शतांशस्त्रुटिरिति । अथ च निमेषैरष्टादशभिःकाष्ठा । क्वचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः । काष्ठा-त्रिंशता कलोक्ता । कलानां त्रिंशता घटिका । सा-चाक्षीं भभ्रमस्य षष्टिभाग इत्यर्थः । घटिकाद्वयेनक्षणो मुहूर्त्तः । क्षणानां त्रिंशता दिनम् । अथप्रकारान्तरेण दिनमुच्यते । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैः १० असु-रिति । एकमात्रोलघुः द्विमात्रो गुरुः । तथा “सानु-स्वारी विसर्गान्तो दीर्घोयुक्तपरस्तु यः” इति छन्दो-लक्षणे प्रतिपादितम् यदक्षरं सानुस्वारं विसर्गान्तंदीर्घं यस्याक्षरस्य परतः संयोगस्तल्लघ्वपि गुरुसंज्ञं ज्ञेय-म् । गुर्वक्षरस्योच्चार्य्यमाणस्य यावान् कालस्तद्दशकेनै-कोऽसुः प्राणः । प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छ्वासा-न्तर्वर्त्ती कालैत्यर्थः । षड्भिः प्राणैरेकं पानीयपलम् ।पलानां षष्ट्या धटी । घटीनां षष्ट्या दिनम् । त्रिंशद्दि-नैरेकोमासः । मासैर्द्वादशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागोदर्शितः” प्रमि० । “अह्नोऽस्तमयवेलायां कलामात्राऽपिया तिथिः” कालमा० व्यासः । “प्रतिपल्लेशमात्रेण कला-मात्रेण चाष्टमी” पठन्ति । “स च त्रीणि त्रीणिकलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते”इति सुश्रु० । “अष्टादश सहस्राणि संख्या चास्मिन्समुच्चये । कलानां नवतिः प्रोक्ता” सुश्रु० ।“विकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते ।तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणोद्वादशैव ते” सू० सि० । उक्तेराशिचक्रस्य २१६००० मिते भागे च “क्षेत्रे समा-द्येन समा विभागा इत्यादि” शि० क्षेत्रे कक्षायां समा-द्येन वर्षाद्येन समास्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेयाः । तेके । चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः । यथैकस्य वर्षस्व मास-दिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यंशादयः” प्रमि० ।सि० शि० उक्ते दिनमानज्ञानोपयोगिनि दिनज्यागुणितेव्यासार्द्धभक्ते सूत्रात्मके ६ पदार्थे च यथा--“उक्ता प्रभाभिमतदिङ्नियमेन तावत् तामेव कालनियमेनच वचिम् भूयः । स्यादुन्नतं द्युगतशेषकयोर्यंदल्पंतेनोनितं दिनदलं नतसंज्ञकं च । अथोन्नतादून-युताच्चरेण क्रमादुदग्दहिणगोलयोर्ज्या । स्यात्सूत्रमेतद्गुणितं द्युमौर्व्या व्यासार्धभक्तं च कलाभिधा-नम्” शि० “दिवसस्य यद्गतं यच्च शेषं तयोर्यदल्पं तदुन्नत-संज्ञं ज्ञेयं तेनोन्नतेनोनीकृतं दिनदलप्रमाणं तन्नतसंज्ञंभवति । अथोन्नतादुन्नतकालादुत्तरगोले चरेणोनितात्-दक्षिणे युताद्या ज्या तत् सूत्रम् सा सूत्रसंज्ञेत्यर्थः ।तत् सूत्रं द्युज्यया गुणितं त्रिज्यया भक्तं कला-सज्ञं भवति । अत्रोपपत्तिः । यस्मिन् काले छायासाध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रवृत्ते यावतीभिर्घटि-काभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा । येन कालेनमध्याह्नान्नतस्तस्य नतसं ज्ञा । अथ चरेण मध्याह्नान्नतयुत-स्योन्नतकालस्य किल ज्या साध्या सा च ज्यामध्यावधि-र्भवति । स च मध्यप्रदेशोऽहोरात्रवृत्तस्योन्मण्डलसंपातेभवति । यत उन्मण्डलसंपाताभ्यामूर्ध्वमहोरात्रवृत्तस्या-र्धमधोऽर्धम् । अत उन्मण्डलावधिर्जीवा साध्या । क्षिति-जोन्मण्डलयोरन्तरं चरार्धम् । अतश्चरार्धेन वर्जितादुन्न-तादुत्तरगोले,  दक्षिणे तु युतात् । यत उत्तरगोलेक्षितिजादुपर्युन्मण्डलम्” दक्षिणेऽधः । तस्मात् कालाद् याज्या साधिता सा त्रिज्यावृत्तपरिणता । सा च सूत्र-संज्ञा । अथ यदि त्रिज्यावृत्ते एतावती,  तदा द्युज्या-वृत्ते कियतीत्यनुपातेन द्युज्यावृत्तपरिणता । सा च कला-संज्ञा । इदानीं प्रकारान्तरेण कला तस्याश्चेष्टयष्टि-माह” प्रमि० । “सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्तं चरज्ययास्यादथवा कला सा । कला पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नीतत्कर्णभक्ता भवतींष्टयष्टिः” शि० । “अथवा तत् सूत्रंकुज्यया गुणितं चरज्यया मक्तं सत् कला मवति । साकलाष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्याफलमष्टधेष्टयष्टिर्भवति । अत्रोपपत्तिः । अत्र चरज्या-कुज्ये त्रिज्याद्युज्यापरिणते । अतस्ताभ्यां चानुपातः ।यदि चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा सूत्रेण किमिति ।फलं कला । सा कलाऽहोरात्रवृत्ते ज्या । सा पल-वशादक्षकर्णवत् तिरश्चींनां जाता । अथ तस्याःकोटिसूत्रमात्रमानेयम् । तत्रानुपातः । यदि पलक्षेत्र-कर्णेन तत्कोटिर्लभ्यते तदा कलाकर्णेन किमिति ।फलमुन्मण्डलशङ्कृग्रसमसूत्रादुपर्यर्कबिम्बादध ऊर्ध्वंकोटिरूपं भवति । तस्येष्टयष्टिसंज्ञा” प्रमि० ।“स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा । श्लेष्मणावेष्टिताश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः । धात्वाशयान्तरेधातोर्यःक्लेदस्त्वधितिष्ठति । देहोष्मणाभिपक्वश्च सा कलेत्य-भिधीयते” भावप्र० उक्ते देहस्थे धात्वाशयान्तरस्थे७ धातुक्लेदभेदे तद्भेदाश्च तत्रैवोक्ताः । “आद्या मांसधराप्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी । मेदोधरा तृतीया तुचतुर्थी श्लेष्मधारिणी । पञ्चमी च मलं धत्ते षष्ठी पित्त-धरा मता । रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः”८ एकमात्रात्मकलघुवर्ण्णे “षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्चसमेऽस्युर्नो निरन्तराः । न समात्र पराश्रिता कला”“सर्वगुर्वन्तमध्यादिगुरवोऽत्र चतुष्कलाः । ज्ञयाश्च-तुर्लघूपेता पञ्चार्य्यादिषु संस्थिताः” इति चवृत्तर० “ऋणप्रयोगे मूलधनादधिके आयत्वेनाधमर्ण्णेनउत्तमर्णाय दीयमाने ९ वृद्धिरूपे (सुद) पदार्थे मेदि० ।“मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्यात्” लीला० १० स्त्री-रजसि ११ नौकायां १२ कपटे च विश्वः । १३ गीतादिविद्याभेदेसा च चतुःषष्टि ६४ विधा शैवतन्त्रोक्ता यथा--१ गीतम्२ वाद्यम् ३ नृत्यम् ४ नाट्यम् । ५ आलेख्यम् ६ विशोषकच्छेद्यम्७ तण्डुलकुसुमयलिविकाराः ८ पुष्पास्तरणम् ९ दशनवसना-ङ्गरागाः १० मणिभूमिकाकर्म ११ शयनरचनम् १२ उद-कवाद्यम् १३ उदकघातः १४ चित्रायोगाः १५माल्यग्रथनविकल्पाः १६ केशशेखरापीडयोजनम् १७नेपथ्ययोगाः १८ कर्णपत्रभङ्गाः १९ गन्धयुक्तिः २०भूषणयोजनम् २१ इन्द्रजालम् २२ कौचुमारयोगाः२३ हस्तलाघवम् २४ चित्रशाकापूपभक्ष्यविका-रक्रिया २५ पानकरसरागासवयोजनम् २६ सूची-वापकर्म २७ वीणाडमरुकसूत्रक्रीडा २८ प्रहेलिका२९ प्रतिमा ३० दुर्वचकयोगाः ३१ पुस्तकवाचनम्३२ नाटिकाख्यायिकादर्शनम् ३३ काव्यसमस्यापूरणम्३४ पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३५ तर्कूकर्माणि ३६तक्षणम् ३७ वास्तुविद्या ३८ रूप्यरत्नपरीक्षा ३९धातुवादः ४० मणिरागज्ञानम् ४१ आकरज्ञानम्४२ वृक्षायुर्वेदयोगाः ४३ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिं४४ शुकसारिकाप्रलापनम् ४५ उत्सादनम् ४६केशमार्जनकौशलम् ४७ अक्षरमुष्टिकाकथनम् ४८म्लेच्छितक विकल्पाः ४९ देशभाषाज्ञानम् ५० पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५१ (अत्र निमित्तज्ञा-नमिति पृथक् केचित् पठन्ति) । यन्त्रमातृका५२ धारणमातृका ५३ सम्पाट्यम् ५४ मानसी काव्य-क्रिया ५५ क्रियाविकल्पाः ५६ छलितकयोगाः५७ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् । ५८ वस्त्रगोपनानि५९ द्यूतविशेषः ६० आकर्षणक्रीडा ६१ बालकक्रीडनकानि६२ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैजयिकीनांविद्यानां ज्ञानम् ६४ वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानम् इतिभाग० ९४५ अ० २८ श्लो० टीकायां श्रीधरलिखिताः । क्वचित्पुस्तके सूचीवापकर्म्मसूत्रक्रीडेत्येकं पदम् तदुत्तरंवीणाडमरुकवाद्यानीति । वैतालिकीनामित्यत्र वैयासिकी-नामिति च पाठो दृश्यते । “अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयतौतावतीः कलाः” भाग० १०,  ४५,  २८ । “चतुःषष्ट्यङ्गमद-दत् कलाज्ञानं ममाद्भुतम्” भा० अनु० १८ अ० ।“अधिगत कलाकलापकम्” कांद० । “चतुःषष्टिकला-विद्या ईश्वरीप्रीतिवर्द्धनम्” गायत्रीकवचम् ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“कल शब्दसंख्यानयोः”@} 2 ‘कलेः कालयति क्षेपे,  गतिसंख्यानयोर्द्वयोः। 
 कलयेत्,  शब्दसंख्यानविषये कलते शपि।।’ 3 इति देवः। 
 कालकः-लिका,  कालकः-लिका,  चिकलिषकः-षिका,  चाकलकः-लिका
   कलिता-त्री,  कालयिता-त्री,  चिकलिषिता-त्री,  चाकलिता-त्री
   -- कालयन्-न्ती,  कालयिष्यन्-न्ती-ती
   -- कलमानः,  कालयमानः,  चिकलिषमाणः,  चाकल्यमानः
   कलिष्यमाणः,  कालयिष्यमाणः,  चिकलिषिष्यमाणः,  चाकलिष्यमाणः
   कल्-कलौ-कलः
   -- -- -- कलितम्-तः,  कालितः-तम्,  चिकलिषितः,  चाकलितः-तवान्
   4 कलः,  विकलः,  सकलः,  5 कलनः,  कालः,  चिकलिषुः,  चिकालयिषुः,  चाकलः
   कलितव्यम्,  कालयितव्यम्,  चिकलिषितव्यम्,  चाकलितव्यम्
   6 प्रनिकलनीयम्,  प्रनिकालनीयम्,  चिकलिषणीयम्,  चाकलनीयम्
   काल्यम्,  काल्यम्,  चिकलिष्यम्,  चाकल्यम्
   ईषत्कलः-दुष्कलः-सुकलः
   -- -- कल्यमानः,  काल्यमानः,  चिकलिष्यमाणः,  चाकल्यमानः
   7 कालः-काली,  कालः,  चिकलिषः,  चाकलः
   कलितुम्,  कालयितुम्,  चिकलिषितुम्,  चाकलितुम्
   कल्तिः,  8 कला,  कालना,  चिकलिषा,  चिकालयिषा,  चाकला
   कलनम्,  कालनम्,  चिकलिषणम्,  चाकलनम्
   कलित्वा,  कालयित्वा,  चिकलिषित्वा,  चाकलित्वा
   9 संकल्य,  प्रकाल्य,  प्रचिकलिष्य,  प्रचाकल्य
   कालम् २,  कलित्वा २,  कालम् २,  कालयित्वा २,  चिकलिषम् २,  चिकलिषित्वा २,  चाकलम् २
   चाकलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१७४)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-४९७। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  (श्लो-१५५)
 04 =>
  [[आ। ‘मामल्यमानं स्मितमल्लिकावलीमाभाल्यदैत्याधिपभल्लनोद्धुरम्। कलोरुकल्लोलकलिन्दजाजले बालैस्तयूभिस्सह देवनोत्सुकम्।।’ धा। का। १-६४।]]
 05 =>
  [[१। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः।]]
 06 =>
  [[२। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वनिषेधः।]]
 07 =>
  [[३। ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति घञ्। स्त्रियां ‘जानपद--’ (४-१-४२) इत्यादिना ङीष् वर्णे विवक्षिते,  काली। अन्यत्र काला।]]
 08 =>
  [[४। बाहुलकात् अङ्।]]
 09 =>
  [पृष्ठम्०१७१+ २६]

Grassman

German

 kalā́,  f.,  ein kleiner Theil eines Ganzen,  ein Sechzehntel [von kal = kar = śar = ϰείρω].
-ā́m {667, 17}.

Burnouf

French

 कला कला f.
  (कल् 10) portion,  partie.
		 Division du
temps égale à 30 काष्ठास्
		 un doigt. c-à-d. -- du
diametre de la lune.
		 L'intérêt d'un capital.
		 Flux menstruel.
Fraude.
		 Art,  métier.
		 Bateau.
		 Cf.  कल n.
 
कलाकेलि m.
  celui qui a pour divertissement la tromperie, 
c-à-d. Kāma.

Stchoupak

French

 कला-
 f.
  partie d'un tout 
 portion,  élément 
 seizième partie 
doigt de la lune (16{^me^} portion du cercle lunaire) 
 intérêt d'un capital
 
 unité de temps (ord. 1 minute,  6 secondes) 
 art,  métier,  beaux-arts
(comptés au nombre de 64) 
 -वन्त्- m.
  lune 
 -वती- f.
  n.
  de diverses
femmes.
°केलि- a. qui exerce un art pour son plaisir.
°क्षय- m.
  décroissance (de la lune).
°पूर्ण- a. qui est rempli par (= qui a pour équivalent) la seizième
partie.
°भृत्- ag. artiste,  artisan. 
°शेष- a. (lune) dont on ne voit plus que la 16{^me^} partie.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.