| YouTube Channel

कलः (kalaH)

 
Apte Hindi
Hindi
कलः
पुं*
 - "कल्(कड्)-घञ्, अवृद्धिः, डलयोरभेदः"
मन्द या मृदु और अस्पष्ट स्वर
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कलः
Root: कल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ अव्यक्तमधुरध्वनिः
Meaning(s):
⇒ Indistinct soft sound
Shloka(s):
2|4|13|1 ► गम्भीरे मन्द्र उच्चे तु तारो रम्यास्फुटे कलः। (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|4|13|1 ⇢ कलः (कल) (पुं) ⇒ Indistinct soft sound ⇒ अव्यक्तमधुरध्वनिः
➠ 2|4|13|1 ⇢ कला (कल) (स्त्री) ⇒ Indistinct soft sound ⇒ अव्यक्तमधुरध्वनिः
➠ 2|4|13|1 ⇢ कलम् (कल) (नपुं) ⇒ Indistinct soft sound ⇒ अव्यक्तमधुरध्वनिः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ शब्दः
जातिः ➡ ध्वन्यात्मकः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कलः,
पुं,
 (कल + भावे घञ् वृद्ध्यभावः ।) मधुरास्फुट-ध्वनिः । इत्यमरः । १ । ७ । २ ॥
(“जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्” ॥
इतिभागवतम् । १० । २९ । ३ ॥
) सालवृक्षः । इतिराजनिर्घण्टः ॥
कलः, त्रि, (कलयति मान्द्यं नयति जाठराग्निम् । कल+ णिच् + अच् । धातूनामनेकार्थत्वात् विशेषतःकलिहलिरित्युक्तेश्च तथात्वम् ।) अजीर्णः । इतिमेदिनी ॥
(अव्यक्तमधुरध्वनिः । यथा रघुः । १ । ४१ ।“सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कल शब्दसंख्यानयोः”@} 2 ‘कलेः कालयति क्षेपे, गतिसंख्यानयोर्द्वयोः।
कलयेत्, शब्दसंख्यानविषये कलते शपि।।’ 3 इति देवः।
कालकः-लिका, कालकः-लिका, चिकलिषकः-षिका, चाकलकः-लिका
कलिता-त्री, कालयिता-त्री, चिकलिषिता-त्री, चाकलिता-त्री
-- कालयन्-न्ती, कालयिष्यन्-न्ती-ती
-- कलमानः, कालयमानः, चिकलिषमाणः, चाकल्यमानः
कलिष्यमाणः, कालयिष्यमाणः, चिकलिषिष्यमाणः, चाकलिष्यमाणः
कल्-कलौ-कलः
-- -- -- कलितम्-तः, कालितः-तम्, चिकलिषितः, चाकलितः-तवान्
4 कलः, विकलः, सकलः, 5 कलनः, कालः, चिकलिषुः, चिकालयिषुः, चाकलः
कलितव्यम्, कालयितव्यम्, चिकलिषितव्यम्, चाकलितव्यम्
6 प्रनिकलनीयम्, प्रनिकालनीयम्, चिकलिषणीयम्, चाकलनीयम्
काल्यम्, काल्यम्, चिकलिष्यम्, चाकल्यम्
ईषत्कलः-दुष्कलः-सुकलः
-- -- कल्यमानः, काल्यमानः, चिकलिष्यमाणः, चाकल्यमानः
7 कालः-काली, कालः, चिकलिषः, चाकलः
कलितुम्, कालयितुम्, चिकलिषितुम्, चाकलितुम्
कल्तिः, 8 कला, कालना, चिकलिषा, चिकालयिषा, चाकला
कलनम्, कालनम्, चिकलिषणम्, चाकलनम्
कलित्वा, कालयित्वा, चिकलिषित्वा, चाकलित्वा
9 संकल्य, प्रकाल्य, प्रचिकलिष्य, प्रचाकल्य
कालम् २, कलित्वा २, कालम् २, कालयित्वा २, चिकलिषम् २, चिकलिषित्वा २, चाकलम् २
चाकलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४९७। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो-१५५)
04
=>
 [[आ। ‘मामल्यमानं स्मितमल्लिकावलीमाभाल्यदैत्याधिपभल्लनोद्धुरम्। कलोरुकल्लोलकलिन्दजाजले बालैस्तयूभिस्सह देवनोत्सुकम्।।’ धा। का। १-६४।]]
05
=>
 [[१। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः।]]
06
=>
 [[२। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वनिषेधः।]]
07
=>
 [[३। ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति घञ्। स्त्रियां ‘जानपद--’ (४-१-४२) इत्यादिना ङीष् वर्णे विवक्षिते, काली। अन्यत्र काला।]]
08
=>
 [[४। बाहुलकात् अङ्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०१७१+ २६]
1 {@“कल गतौ संख्याने च”@} 2 इति देवः।
3 कलकः-लिका, 4 चिकलयिषकः-षिका
कलयिता-त्री, चिकलयिषिता-त्री
कलयन्-न्ती, चिकलयिषन्-न्ती
कलयिष्यन्-न्ती-ती, चिकलयिषष्यन्-न्ती-ती
कलयमानः, चिकलयिषमाणः
कलयिष्यमाणः, चिकलयिषिष्यमाणः
कल्-कलौ-कलः
-- कलितम्-तः, चिकलयिषितः-तवान्
कलः, चिकलयिषुः
कलयितव्यम्, चिकलयिषितव्यम्
कलनीयम्, चिकलयिषणीयम्
ईषत्कलः-दुष्कलः-सुकलः
-- कल्यम्, चिकलयिष्यम्
कल्यमानः, चिकलयिष्यमाणः
कलः, चिकलयिषः
कलयितुम्, चिकलयिषितुम्
कलना, चिकलयिषा
सङ्कलनम्, चिकलयिषणम्
5 कलयित्वा, चिकलयिषित्वा
6 सङ्कलय्य, प्रचिकलयिष्य
कलम् २, कलयित्वा २, चिकलयिषम् २
चिकलयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८६६। सक। सेट्। उभ। अदन्तः। ‘कलेः कालयति क्षेपे, गतिसंख्यानयोर्द्वयोः। कलयेत्, शब्दसंख्यानविषये कलते शपि।।’ (श्लो। १५५)
03
=>
 [[१। अत्र सर्वत्र अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् उपधावृद्धिर्न।]]
04
=>
 [[१। अत्र सर्वत्र अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् उपधावृद्धिर्न।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०१७३+ २५]
06
=>
 [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]