| YouTube Channel

कर्षः (karSaH)

 
Apte
English
कर्षः [karṣḥ], [कृष्-अच् घञ् वा]
Drawing, dragging, pulling
Y.*
 2.217.
Attracting.
Ploughing
A furrow, a trench.
A scratch.
Terminalia Bellerica (Mar. बिब्बा, बेहडा). -र्षः, -र्षम् A weight of gold or silver equal to 16 Māṣas.
Comp.
 -आपण
=
 कार्षापण q. v.
Apte 1890
English
कर्षः [कृस्-अच् घञ् वा] 1 Drawing, dragging, pulling
Y. 2. 217.
2 Attracting.
3 Ploughing.
4 A furrow, a trench.
5 A scratch.
र्षः,
र्षं A weight of gold or silver equal to 16 Māṣas.
Comp.
आपण = कार्षापण q. v.
Apte Hindi
Hindi
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
"रेखा खींचना, घसीटना, खींचना"
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
आकर्षण
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
हल जोतना
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
"हल-रेखा, खाई"
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
खँरोच
कर्षः
पुं*
 - "कृष्-अच्, घञ् वा"
चाँदी या सोने का १६ माशे का वजन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नौः, नौका, तरिका, तरणिः, तरणी, तरिः, तरी, तरण्डी, तरण्डः, पादालिन्दा, उत्प्लवा, होडः, वाधूः, वहित्रम्, पोतः, वर्वटः, अर्णवपोतः, उत्प्लवा, कण्ठालः, कर्षः, कर्षम्
noun
नद्यादि-सन्तरणार्थम् काष्ठादिभिः विनिर्मितः यानविशेषः।
"विदुरेण प्रेषितः नरः मनोमारुतगामिनीं सर्ववातसहां यन्त्रयुक्तां नावं दर्शयामास।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कर्षः, पुं
क्ली,
 (कृष् विलेखने पचाद्यच् । कर्मणिकरणे वा घञ् ।) षोडशमाषकपरिमाणम् ।अशीतिरत्तिकाः । तत्पर्य्यायः । अक्षः २ । इत्य-मरः । २ । ९ । ८६ ॥
वैद्यकमते तोलकद्वयम् ।तत्पर्य्यायः । सुवर्णम् २ अक्षः ३ विडालपदकम्४ पिचुः ५ पाणितलम् ६ उडुम्बरम् ७ तिन्दुकम्८ कबडग्रहः ९ । इति परिभाषा ॥
दशमाषकः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
(“कोलद्वयञ्च कर्षः स्यात् स प्रोक्ता पाणिमानिका ।अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चिपाणिश्च तिन्दुकम्” ॥
इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे । १ अध्याये ॥
)
कर्षः,
पुं,
 (कृष् + भावे घञ् ।) कर्षणम् । इतिमेदिनी ॥
विभीतकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृष विलेखने”@} 2 विलेखनम् = आकर्षणम्।
हलोत्किरणमिति क्षीरस्वामी।
‘कर्षत्याकर्षणे, शे तु कृषते कृषतीत्युभे।’ 3 इति देवः।
कर्षकः-र्षिका, कर्षकः-र्षिका, 4 चिकृक्षकः-क्षिका, चरीकृषकः-षिका
5 क्रष्टा-कर्ष्टा-ष्ट्री, कर्षयिता-त्री, चिकृक्षिता-त्री, चरीकृषिता-त्री
कर्षन्-न्ती, कर्षयन्-न्ती, चिकृक्षन्-न्ती
-- क्रक्ष्यन्-कर्क्ष्यन्-न्ती-ती, कर्षयिष्यन्-न्ती-ती, चिकृक्षिष्यन्-न्ती-ती
6 व्यतिकर्षमाणः, कर्षयमाणः, -- चरीकृष्यमाणः
व्यतिक्रक्ष्यमाणः व्यतिकर्क्ष्यमाणः, कर्षयिष्यमाणः, -- चरीकृषिष्यमाणः
कृट्-कृड्-कृषौ-कृषः
-- -- कृष्टः-ष्टम्-ष्टवान्, कर्षितः, चिकृक्षितः, चरीकृषितः-तवान्
7 8 कृषः-कर्षः, 9 अमन्दकर्षी, 10 कर्षः, 11 सङ्कर्षणः, चिकृक्षुः, चरीकृषः
क्रष्टव्यम्-कर्ष्टव्यम्, कर्षयितव्यम्, चिकृक्षितव्यम्, चरीकृषितव्यम्
कर्षणियम्, कर्षणीयम्, चिकृक्षणीयम्, चरीकृषणीयम्
12 कृष्यम्, कर्ष्यम्, चिकृक्ष्यम्, चरीकृष्यम्
ईषत्कर्षः-दुष्कर्षः-सुकर्षः
-- -- कृष्यमाणः, कर्ष्यमाणः, चिकृक्ष्यमाणः, चरीकृष्यमाणः
कर्षः, निष्कर्षः, कर्षः, चिकृक्षः, चरीकृषः
क्रष्टुम्-कर्ष्टुम्, कर्षयितुम्, चिकृक्षितुम्, चरीकृषितुम्
कृष्टिः, 13 कृषिः, कर्षणा, चिकृक्षा, चरीकृषा
कर्षणम्, कर्षणम्, चिकृक्षणम्, चरीकृषणम्
कृष्ट्वा, कर्षयित्वा, चिकृक्षित्वा, चरीकृषित्वा
विकृष्य-आकृष्य, सङ्कर्ष्य, सञ्चिकृक्ष्य, सञ्चरीकृष्य
14 पाण्युपकर्षं-पाणावुपकर्षं-पाणिनोपकर्षं 15
16 द्व्यङ्गुलोत्कर्षं 17, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षं18द्व्यङ्गुले उत्कर्षं, कर्षम् २, कृष्ट्वा २, कर्षम् २, कर्षयित्वा २, चिकृक्षम् २, चिकृक्षित्वा २, चरीकृषम् २
चरीकृषित्वा २। 19 नक् प्रत्ययः।
‘रषाभ्यां नो णः समानपदे’ 20 इति णत्वम्।
भक्तानामार्तिं कर्षतीति कृष्णः इति व्युत्पत्तिः।]] कृष्णः, 21 22
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७८)
04
=>
 [[२। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वम्। ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कः। सनः कित्त्वात्, अमागमविधायके ‘अकिति’ इत्युक्तेः अमागमो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्’ (६-१-५९) इत्यङ्गस्यामागमः। यण्।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०२५५+ २४]
08
=>
 [[१। पचदिषु (३-१-१३४) पाठत् ‘कर्षः’ इति क्षीरतरङ्गिणी। इगुपधलक्षणे (३-१-१३५) कप्रत्यये ‘कृषः’ इति माधवधातुवृत्तौ।]]
09
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
10
=>
 [[आ। ‘तान् लक्ष्मणः सन्नतवामजङ्घो जघान शुद्धेषुरमन्दकर्षी।।’ भ। का। २-३१।]]
11
=>
 [[३। नन्द्यादिपाठात् (३-१-१३४) ण्यन्ताम् कर्तरि ल्युः।]]
12
=>
 [[४। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [[५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे इक् प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[६। ‘सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः’ (३-४-४९) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतर- स्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः।]]
15
=>
 (धानाः संगृह्णाति)
16
=>
 [[७। ‘प्रमाणे च’ (३-४-५१) इति णमुल्। पूर्ववत् समासविकल्पः।]]
17
=>
 [इक्षुखण्डं च्छिनत्ति]
18
=>
 [वा]
19
=>
 [[८। औणादिकः [द। उ। ५-३७]
20
=>
 (८-४-१)
21
=>
 [[B। ‘कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेघम्।।’ धा। का। २-४०।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०२५६+ २५]