| YouTube Channel

कर्म्मयोग (karmmayoga)

 
शब्दसागरः
English
कर्म्मयोग
m.
 (-गः)
1. Performance of worldly functions or duties.
2. The
same, considered as equivalent to a religious duty.
3. Active
exertion, industry.
E.
 कर्म्म, and योग union or observances.
Yates
English
कर्म्म-योग (गः) 1.
m.
 Doing duty
activity, industry.
Wilson
English
कर्म्मयोग
m.
 (-गः)
1 Performance of worldly functions or duties.
2 The same, considered as equivalent to a religious duty.
3 Active exertion, industry.
E.
 कर्म्म, and योग union or observances.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कर्म्मयोग
पु०
 कर्मसु योगः कौशलम् । फलसाधनस्यापिकर्मणोऽफलसाधनत्वापादानरूपे १ कौशंलभेदे २ फलसिद्ध्य-सिद्ध्योः समत्वभावने च । यथा च तत्कौशलं तथाभावनं च कत्तव्यं तथा गीतायां नानास्थानेषु दर्शितं यथा“एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।बुद्ध्या युक्तोयया पार्थ! कर्मबन्धं प्रहास्यसि । नेहाभि-क्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्यत्रायते महतोभयात् । व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरु-नन्दन! । बहुशाखाह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ।यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवा-दरताः पार्थ! नान्यदस्तीतिवादिनः । कामात्मानः स्वर्ग-पराजन्मकर्म्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषवहुलां भोगेश्व-र्य्यगतिं प्रति । भोगैश्वर्य्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते । त्रैगुण्य-विषयावेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन! । निर्द्वन्द्वोनित्यसत्वस्थो-निर्योगक्षेम आत्मवान् । यावानर्थ उदपाने सर्वतः सं-प्लुतोदके । तावान् सर्व्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजा-नतः । कर्म्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।मा कर्म्म फलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्म्मणि । योगस्थःकुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय! । सिद्ध्यसिद्ध्योःसमोभूत्वा समत्वं योम उच्यते । दूरेण ह्यवरं कर्म्मबुद्धियोगाद्धनञ्जयः । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाःफलहेतवः । बुद्धियुक्तोजहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् । कर्मणोबुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धवि-निर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्” ।अधिकारिभेदेन कर्म्मयोगस्यानुष्ठानप्रकारमाह गोता“लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्तां मयाऽनघ! ।ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्म्मयोगेन योगिनाम् । नकर्म्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते । न च सन्न्यस-नादेव सिद्धिं समधिगच्छति । न हि कश्चित् क्षणमपि जातुतिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्य्यते ह्यवशः कमै सर्व्वः प्रकृतिजै-र्गुणैः । कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसास्मरन् । इ न्द्रियार्थान् विसूढात्मा मिथ्याचारः सउच्यते । यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन! ।कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते । नियतं कुरुकर्म त्वं कर्म ज्यायोह्यकर्मणः । शरीरयात्रापि चते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्रलोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय! मुक्तसङ्गःसमाचार । सह यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजा-पतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् । देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तःश्रेयः परमवाप्स्यथ । इष्टान् भोगान् हि वोदेवादास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायैभ्योयोभुङ्क्ते स्तेनएव सः । यज्ञशिष्टाशिनः सन्तोमुच्यन्ते सर्व्वकिल्विषैः ।भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् । अन्ना-द्भवन्ति भूतानि पर्ज्जन्यादन्नसम्भवः । यज्ञाद्भवति पर्ज्ज-न्योयज्ञः कर्मसमुद्भवः । कम ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्मा-क्षरसमुद्भवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञेप्रतिष्ठितम् । एवं प्रवर्त्तितं चक्रं नानुवर्त्तयतोह यः ।अघायुरिन्द्रियारामोमोघं पार्थ! स जीवति । यस्त्वात्म-रतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतु-ष्टस्तस्य कार्य्यं न विद्यते । नैव तस्य कृतेनार्थोना-कृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्व्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ।तस्मादसक्तः सततं कार्य्यं कर्म समाचर । असक्तो-ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषम् । कर्मणैव हिसंसिद्धिमास्थिताजनकादयः । लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्त्तुमर्हसि । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरोजनः । सयत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्त्तते । न मे पार्थास्तिकर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त्तएव च कर्मणि । यदि ह्यहं न वर्त्तेयं जातु कर्मण्य-तन्द्रितः । मम वर्त्मानुवर्त्तन्ते मनुष्याः पार्थ! सर्व्वशः ।उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्य्यां कर्म चेदहम् ।सङ्करस्य च कर्त्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः । सक्ताःकर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्व्वन्ति भारत! । कुर्य्याद्विद्वांस्त-घाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् । न बुद्धिभेदं जनयेद-ज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्बकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् । प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैःकर्माणि सर्व्वशः । अहङ्कारविसूढात्मा कर्त्ताहमितिमन्यते । तत्त्ववित्तु महाबाहो! गुणकर्मविभागयोः ।गुणा गुणेषु वर्त्तन्त इति सत्वा न सज्जते । प्रकृतेर्गुणसं-मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदोमन्दान्कृत्स्नविन्नविचालयेत् । मयि सर्व्वाणि कर्माणि सन्न्यस्या-ध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममोभूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः” ।“एवं ज्ञात्वा कृतं कम पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरुकर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरैः कृतम् । किं कर्म किम-कर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामियज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् । कर्मणोह्यपि बोद्धव्यंबोद्धव्यञ्च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो-गतिः । कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् । यस्य सर्व्वेसमारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणंतमाहुः पण्डितं बुधाः । त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्य-तृप्तोनिराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोतिसः । निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शरीरंकेवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् । यदृच्छालाभस-न्तुष्टोद्वन्द्वातीतोविमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापिन निबध्यते । गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते । ब्रह्मार्पणं ब्रह्म-हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यंब्रह्मकर्मसमाधिना” ।कर्म्मणां त्याज्यकर्त्तव्यतायां विशेषोऽन्यत्राध्याये तत्रोक्तः ।“सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तुकर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते । ज्ञेयः स नित्यःसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्वो हिमहावाहो! सुखं बन्धात् प्रमुच्यते । सांख्ययोगौ पृथग्-बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्य-गुभयोर्विन्दते फलम् । यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्-योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यञ्च योगञ्च यः पश्यति सपश्यति । संन्यासस्तु महाबाहो! दुःखमाप्तुमयोगतः ।योगयुक्तोमुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति । योगयुक्तोविशु-द्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्व्वत्रात्ममतिं कुर्वन् कुर्य-न्नाप न लिप्यते । नैवकिञ्चित् करोमीति युक्तोमन्येत तत्त्व-वित् । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपन्श्वसन् । प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिमिषन्निमिषन्नपि ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्त्तन्तैति धारयन् । ब्रह्मण्याधायकर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेनपद्मपत्रमिवाम्भसा । कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रि-यैरपि । योगिनः कर्म कुर्व्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ।युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।अयुक्तः कामकारेण फले सक्तोनिबध्यते । सर्व्वकर्माणिमनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैवकुर्व्वन्नकारयन् । न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्यसृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्त्तते” ।एवं गीतायां नानास्थानेष फलाभिसन्धित्यागेनैव कर्मणांपरम्परया मोक्षसाधनत्वमुक्तमनुपदं वक्ष्यमाण पात०भाष्ये चेश्वरार्पणबुद्ध्यानुष्ठीयमानानां योगसाघनत्वोक्तेश्चमुमुक्षुणा उक्तशास्त्ररीत्यैव कर्म करणीयमिति स्थितम् ।कर्म्म क्रियैव योगो योगसाधनम् । तपःस्वाध्यायेश्वर-प्रणिधानादिरूपे क्रियात्मके २ योगसाधने । यथा चतप आदीनां योगसाधनत्वं तथा साधनपादे पातञ्जलसूत्रभाष्यविवरणेषूक्तं यथा-“तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः” सू० ।“उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः, कथं व्युत्थितचि-त्तोऽपि योगयुक्तः स्यादित्येतदारभ्यते । नातपस्विनोयोगः सिद्ध्यति अनादिकर्मक्लेशवासनाचित्रा प्रत्युप-स्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपःसम्भेदमपोद्यतेइति तपस उपादानं तच्च चित्तप्रसादनमबाधमानमने-नासेव्यमिति मन्यते, स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणांजपोमोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरप्रणिधानं सर्व-क्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसन्न्यासो वा” भा० ।“उद्दिष्ट इति । अभ्यासवैराग्ये हि योगोपायौ प्रथ-मे पादे उक्तौ, न च तौ व्यत्थितचित्तस्य द्रागित्येव सम्भवतइति द्वितीयपादोपदेश्यानुपायानपेक्षते सत्वशुद्ध्यर्थं, ततो हि विशुद्धसत्वः कृतरक्षासंविधानोऽभ्यासवैराग्येप्रत्यहं भावयति । समाहितत्वमविक्षिप्तत्वं, कथं व्युत्था-नचित्तोऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुषायैर्युक्तः सन् योगी स्यादित्यर्थः ।तत्र वक्ष्यमाणेषु नियमेषु आकृष्य प्राथमिकं प्रत्युपयुक्त-तरतया प्रथमतः क्रियायोगमुपदिशति सूत्रकारः । तपःस्वाध्यायेत्यादि, क्रियैव योगः क्रियायोगो योगसा-धनत्वात् । अतएव विष्णुपुराणे खाण्डिक्यकेशि-ध्वजसंवादे । “योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभि-धीयत” इत्युपक्रम्य तपः “स्वाध्यायादयो” दर्शिताः ।व्यतिरेकमुखेन तपस उपायत्वमाह । नातपस्विन इतितपसोऽवान्तरव्यापारमुपायतोपयोगिनं दर्शयति अना-दोति । अनादिभ्यां कर्मक्लेशवासनाभ्यां चित्रा अतएवप्रत्युपस्थितमुपनतं विषयजालं यस्यां सा तथोक्ता ।अशुद्धीरजस्तमःसमुद्रेको नान्तरेण तपःसम्भेदमपोद्यतेसान्द्रस्य नितान्तविरलता सम्भेदः, ननूपादीयमानमपितपोधातुवैषम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथं तदुपा-य इति अत आह--तच्चेति, तावन्मात्रमेव तपश्चरणीयंन यावता धातुवैषभ्यमापद्यत इत्यर्थः । प्रणवादयः पुरु-षसूक्तरुद्रमण्डलब्राह्मणादयो वैदिकाः, पौराणिकाश्च ब्रह्म-पारादयः, परमगुरुर्भगवानीश्वरस्तस्मिन्, यत्रेदमुक्तम्-“कामतोऽकामतोवापि यत् करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्यंत्वयि सन्न्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम्” इति “तत्फलसन्न्या-सो वा” फलानभिसन्धानेन कार्य्यकरणम् । थत्रेदमुक्तम्“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि” (गीता) विव०“स हि क्रियायोगः” भा० “समाधिभावनार्थः क्लेशतनू-करणार्थश्च” सू० “स हि आसेव्यमानः समाधि भाव-यति, क्लेशांश्च प्रतनूकरोति, प्रतनूकृतान् क्लेशान् प्रसंख्या-नाग्निना दग्धवीजकल्पानप्रसवधर्मिणः करिष्यतीति तेषांतनूकरणात् पुनः क्लेशैरपरामृष्टा सत्वपुरुषान्यतामात्रख्या-तिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताधिकारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यतेइति” भा० । “तस्य प्रयोजनाभिधानाय सूत्रमवतारयति सहीति” ननु क्रियायोग एव चेत् क्लेशान् प्रतनूकरोति कृतंतर्हि प्रसङ्ख्यानेनेत्यत आह प्रतनूकृतानिति क्रियायोगस्यप्रतनूकरणमात्रे व्यापारो न तु बन्ध्यत्वे क्लेशानां, प्रसङ्ख्यानस्य तु तद्बन्ध्यत्वे, दग्धवीजकल्पानिति बन्ध्यत्वेनदग्धकलमवीजसारूप्यमुक्तम् स्यादेतत्प्रसङ्ख्यानमेव चेत्क्लेशान् अप्रसवधर्मिणः करिष्यति कृतमेषां प्रतनूकरणे-नेत्यत आह तेषामिति । क्लेशानामतानवे हि बलवद्धि-रोधिग्रस्ता सत्वपुरुषान्यताख्यातिरुदेतुमेव नोत्सहते किमुप्रागेव तद्बन्ध्यभावं कर्त्तुम्, प्रतनूकृतेषु तु दुर्बलेषु तद्विरो-धिन्यपि वैराग्याभ्यासाभ्यामुपजायते उपजाता च तैरप-रामृष्टा अनभिभूता नैव यावत् परामृश्यते सत्वपुरूवान्य-तामात्रख्यातिसूक्ष्मप्रज्ञायन्त्रिततया सूक्ष्मोऽस्याविषय इतिसूक्ष्मा प्रज्ञा प्रतिप्रसवाय प्रविलयाय कल्पिष्यते, कुतः?समाप्तोऽधिकारः कार्य्यारम्भणं गुणानां यया हेतुभूतयासा तथोक्तेति” विव० । क्रियायोगोऽप्यत्र ।