| YouTube Channel

कर्म्मफल (karmmaphala)

 
शब्दसागरः
English
कर्म्मफल
n.
 (-लं)
1. Pain, pleasure, &c. considered as the consequence or
fruit of human actions.
2. The name of a fruit
see कर्म्मरङ्ग.
E.
 कर्म्म,
and फल fruit.
Yates
English
कर्म्म-फल (लं) 1.
n.
 Fruit of moral
conduct
name of a fruit.
Wilson
English
कर्म्मफल
n.
 (-लं)
1 Pain, pleasure, &c. considered as the consequence or fruit of human actions.
2 The name of a fruit: see कर्म्मरङ्ग.
E.
 कर्म्म, and फल fruit.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कर्म्मफल
न०
 कर्मणां शास्त्रविहितानां निषिद्धानां वा फलम् ।शुभाशुभकर्मणां १ सुखदुःखादिरूपे । फले तत्र विहितकर्मणांफलाभिसन्धौ तत्तत्फलप्राप्तिः अनभिसन्धाने परम्परयाचित्तशुद्ध्या मुक्तिप्राप्तिरिति भेदः । यथाह मल० त० विष्णुपु० “विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामाणां विमुक्तिदाः”गीतापि “युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्अयुक्तः कामकारण फले सक्तोनिबध्यते” । युक्तः ईश्वरायकर्माणि न फलायेत्येवं समाहितः, फलं त्यक्त्वा फल-मनभिसन्धाय कर्म्माणि कुर्व्वन्नपीतिशेषः । शान्तिमाप्नोतिसत्वशुद्धिपापक्षयसंन्यासनिष्ठां क्रमेण प्राप्नोतीत्यर्थः । अयु-क्तस्तद्बहिर्मुखः कामकारेण कामप्रेरिततया कामतःप्रवृत्तेरितियावत् । फले सक्तः मम फलायेदं कर्म तत्करो-मीत्येवं फले सक्तोनिबध्यते” म० त० रघु० । “विष्णुपुराणे ।“कर्म्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानि सन्न्यस्य विष्णौ परमात्म-रूपे । अवाप्य तां कर्ममहोमनन्ते तस्मिल्लँयं ते त्वमलाःप्रयान्ति” । तां कर्ममहीं भारतवर्षरूपाम् “पितॄन्नमस्ये दिविये च मूर्साः कामप्रदाः काम्यफलाभिसन्धौ--विमुक्तिदायेऽनभिसंहितेषु” प्रा० त० रुचिस्तवः अधिकं कर्म-योगशब्दे वक्ष्यते । कर्मफलानामीश्वरस्यैव दातृत्व-मिति वेदान्तिनः । मीमासकमते धर्मादेव फलमिति भेदः ।तच्च ईश्वरशब्दे दर्शिते “फलमत उपपत्तेः” इत्यादिकेशा० सूत्रभाष्ये दर्शितम् “यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते” “न मे कर्मफले स्पृहा” गीता । कर्मरङ्गस्यफलम् शा० मध्यपदलोपः । (कामराङ्गा) २ फले मेदि० ।अथ कर्मणां फलमस्ति न वेति सन्देहे निरूप्यते, तत्रकर्म्मणः प्ररोचनार्थतया न फलमस्तीति श्रीभागवतवचनंश्रीधरव्याख्यानञ्चोपजीव्य म० त० निर्ण्णीतं यथा-“वेदोक्तमेव कुर्वाणोनिःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यांलभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः” भाग० ११, ३, ४८ ।“वेदोक्तमेव कुर्वाणो न तु निषिद्धम् । ननु कर्म्मणिक्रियमाणे तस्मिन्नासत्तिस्तत्फलञ्च स्यात्, न तु नैषकर्मारूपा फलसिद्धिः । अतएवाह “निसःङ्ग इति अन-भिनिवेशितवान् ईश्वरेऽर्पितं न फलोद्देशेन । फलस्यश्रुतत्वात् कर्मणि कृते फलं भवत्येवेत्यत आह “रोच-नार्थां इति कर्मणि रुच्युतपादनार्था । अतएव तत्रैव“फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रयोरोचनं परम् । श्रेयो-विवक्षया प्रोक्ता यथा भैषज्यरोचनम् । उत्पत्त्यैव हिकामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसोमर्त्या आत्मनो-ऽनथहेतुषु । न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमोविशतोबुधः । एवं व्यव-स्थितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः । फलश्रुतिं कसुमितां नवेदज्ञा वदन्ति हि” । “इयं फलश्रुतिर्न श्रेय, परमपुरुषा-र्थपरा भवति किन्तु बाहर्मुखानां मोक्षविवक्षयाअवान्तरकर्मफलैः कर्मसु रुच्युत्पादनमात्रम् । यथाभैषज्ये औषधे रुच्युत्पादनम् । यथा “पिब निम्बं प्रदा-स्यामि खलु ते खण्डलडडुकान् । पित्रैवमुक्तः पिबतितिक्तमप्यतिवालकः” । अत्र तिक्तनिम्बादिपानस्य न खलुखण्डादिलाभ एव प्रयोजनम्, किन्त्वारोग्यम् । तथावेदोप्यवान्तरफलैः प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्माणि विधत्ते ।ननु कर्मकाण्डे मोक्षस्य नाभापि न श्रूयते, कुत एवंव्याख्यायते, यथाश्रुतस्यैवाघटनादित्याह उत्पत्त्येति, द्वाभ्याम् । उत्पत्त्या स्वभावत एव कामेषु पश्वादिषुप्राणेषु आयुरिन्द्रियबलवीर्य्यादिषु स्वजनेषु पुतृदारा-दिषु परिणामतोदुःखहेतुषु अतस्तान् स्वार्थं परम-सुखमविदुषः अजानतः अतो नतान् प्रह्वीभूतान् बुधो-वेदोयद्बोधयति तदेव श्रेय इति विश्वसितानित्यर्थः ।तानेयंभूतान् वृजिनाध्वनि पापे वर्त्मनि देवादियोनौ वाभ्राम्यतः पुनस्तमोभूतवृक्षादियोनौ विशतः, “पशुकाम” इतिचायुरिन्द्रियादिकाम इति च पुत्रादिकाम” इति च कथपुनस्तेषु स्वयं बुधोवेदोयुञ्ज्यात् । तथासत्यनाप्तः स्यादितिभावः । कथं तहि कर्म्ममीमांसकाः कर्म्मफलपरां वदन्तितत्राह एवमिति व्यवस्थितम् । वेदस्याभिप्रायमविज्ञायकुसुमिताम् अवान्तरफलरोचनतया रमणीयां परं फलश्रुतिंवदन्ति कुतस्ते कुबुद्धयः? तदाह--हि यस्मात् वेदज्ञाव्यासादयः तथा न वदन्तीति अतएव निष्कामकर्म्मणात्म-ज्ञानमित्युक्तम् । यथा--“अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयो-गस्य साधकः । कर्म्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन्नैव दृश्यते” ।सोऽपि दुरितक्षयद्वारा न साक्षात् । तथा च “ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः । श्रुतिः “तमेतमात्मानंब्राह्मणा विविदिषन्ति वेदानुवचनेन ब्रह्मचर्य्येण तपसादानेन श्रद्धया यज्ञेनानशनेन चे” ति “अतएव यज्ञादीनांज्ञानशेषताञ्चावधार्य निष्कामेषु कर्मसु प्रवर्त्तयते ।पण्डितेनापि मूर्खः काम्ये कर्मणि न प्रवर्त्तयितव्यःइत्याह षष्ठस्कन्धे--“स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् नवक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणेऽपथ्यं वाञ्छतेऽपिभिषक्तमः” । राति ददाति” । म० त० रघु० ।इदमपि ज्ञाननिष्ठाप्रशंसामात्रम् अन्यथा संसारस्य धर्म्मा-धर्म्ममूलकतया धर्म्मकार्य्यस्य फलाभावे कथं सुखादिभोगः, कथं वा संसारप्रवृत्तिः । किञ्च ईश्वरशब्दे दर्शिते “फलमतउपपत्तेः” इत्यादिके शा० सूत्रभाष्ये धर्म्मस्य फलदातृत्व-मतनिवारणेनेश्वरस्यैव फलदातृत्वं यदुक्तं तद्विरुद्धं स्यात् ।एकान्ततोऽसति कर्मणः फले कथमीश्वरस्य तद्दातृत्वोक्तिःसङ्गच्छते ।अतएव तत्रैव भाग० ११, ३, ४६ । “परोक्षवादोवेदोऽसौ बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणिविधत्ते त्वगदं यथा” इति पूर्व्वतरवाक्ये कर्मणां कर्म-मोक्षस्यैव मुख्यफलत्वमुक्तं न तु फलाभावः । व्याकृत-ञ्चैतत् श्रीधरेण यथा--“ननु स्वर्गाद्यर्थं कर्माणि विधत्तेन कर्ममोक्षार्थं तत्राह बालानामनुशासनं यथा भवति तथातत्र दृष्टान्तः अगदम् औषध यथा पिता बालमगदं पाययन्खण्डलड्डकादिभिः प्रलोभयन् पाययति ददाति च तानि, नैतावताऽगदपानस्य तल्लाभः प्रयोजनं अपि चारोग्यं तथावेदोऽप्यवान्तरफलैः प्रलोभयन् कर्ममोक्षायैव कर्माणिविधत्ते” । तत्र दृष्टान्ते ददाति च तानीति वदता दार्ष्टा-न्तिकेऽपि खण्डलड्डुकादिदानवत् फलवत्त्वं सूचितंकिन्तु तस्य न मुख्योद्देश्यत्वम् तच्चारोग्यस्थानीयमोक्ष-स्यैवेति सुस्थितं कर्म्मणः फलवत्त्वमिति दिक् ।