कर्म्म (karmma)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritकर्म्म, [न्] (यत्क्रियते तत् । कृ + मनिन् ।कर्त्तुः क्रियया यद्व्याप्यते तद्वा कियाव्याप्यं कर्म्मेतिकेचित् । तत्तु मतभेदन त्रिधा चतुर्धेति विभक्त-मुच्यते ।) षट्कारकान्तर्गतकारकविशेषः । वोप-देवेनास्य ढ इति संज्ञा कृता । अत्र द्वितीयाविभक्तिर्भवति । तस्मिन् उक्ते प्रथमा । तस्य लक्ष-णम् । “परसमवेतधात्वर्थजन्यफलशालित्वं कर्म्म-त्वम्” । इति सारमञ्जरी ॥
“यत्क्रियते तत्” । इतिप्रसिद्धम् । करोतेर्निखिलक्रियावाचकत्वात् कर्त्तु-र्व्यापारैर्य्यत् साध्यते तदित्यर्थः । अतएव “क्रिया-व्याप्यं कर्म्म” । इति क्रमदीश्वरः । तच्चतुर्व्विधम्निर्व्वर्त्यम् १ यथा घटं करोति पुत्त्रंप्रसूते ॥
विकार्य्यम् २ तच्च द्विविधम् । प्रकृतेरुच्छेदकंप्रकृतेर्गुणान्तराधायकञ्च । आद्यं यथा काष्ठं भस्मकरोति । अन्त्यं यथा सुवर्णं कुण्डलं करोति ।यथा चोक्तं भर्त्तृहरिणा ।“यदसज्जायते पूर्व्वं जन्मना यत् प्रकाशते ।तन्निर्वर्त्यं विकार्य्यञ्च कर्म्म द्वेधा व्यवस्थितम् ॥
प्रकृत्युच्छेदमम्भूतं विकार्य्यं काष्ठभस्मवत् ।अन्यद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारचत्” ॥
प्राप्यम् ३ यथा ग्रामं गच्छति चन्द्रं पश्यतीत्यादि ॥
अनीप्सितञ्च ४ यथा पापं त्यजति इत्यादि ।इति कारके २ मुग्धबोधसूत्रस्य टीकायां दुर्गा-दासः ॥
* ॥
सप्तपदार्थान्तर्गततृतीयपदार्थः । तत्तु पञ्चविधम् ।यथा, -- भाषापरिच्छेदे ६, ७ ।“उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ।प्रसारणञ्च गमनं कर्म्माण्येतानि पञ्च च ॥
भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्वलनमेव च ।तिर्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” ॥
कुसुमाञ्जलिमते यागहिंसादि ॥
तत्तु त्रिवि-धम् । सात्त्विकम् १ राजसम् २ तामसम् ३ ।सात्त्विकं यथा, “नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।अफलप्रेप्मुना कर्म्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते” ॥
राजसं यथा, --“यत्तुकामेप्सुना कर्म्म साहंङ्कारेण वा पुनः ।क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्” ॥
तामसं यथा, --“अनुबन्धंक्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।मोहादारभ्यते कर्म्म यत्तत्तामसमुच्यते” ॥
इति श्रीभगवद्गीता । १८ । २३-२५ ॥
लग्नात् दशमलग्नम् । इति ज्योतिषम् ॥
क्रिया ।इत्यमरः ॥
तच्च पञ्चविधम् । नित्यनैमित्त्यकाम्य-प्रायश्चित्तनिषिद्धभेदात् । तत्र आद्यानि चत्वारिधर्म्म्याणि । अन्त्यं अधर्म्म्यम् । तच्च जन्मभेदात्चतुर्व्विधम् सञ्चितं प्रारब्धं क्रियमाणं भावि च ।इति वेदान्तमतम् ॥
* ॥
ब्राह्मणादीनां स्वाभाविककर्म्माणि यथा ।“शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म्म स्वभावजम् ॥
शौर्य्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं यद्धे चाप्यपलायनम् ।दानमीश्वरभावश्च क्षत्त्रकर्म्म स्वभावजम् ॥
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म्म स्वभावजम् ।परिचर्य्यात्मकं कर्म्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्” ॥
* ॥
स्वकर्म्माभिरतस्य फलं यथा ।“स्वे स्वे कर्म्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्म्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्व्वमिदं ततम् ।स्वकर्म्मणा तमभ्यर्च्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥
श्रेयान् स्वधर्म्मो विगुणः परधर्म्मात् स्वनुष्ठितात् ।स्वभावनियतं कर्म्म कुर्व्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥
सहजं कर्म्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।सर्व्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥
असक्तबुद्धिः सर्व्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।नैष्कर्म्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति” ॥
इयि श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । ४२-४९ ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.