कर्मधारय (karmadhAraya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 कर्मधारय m.
  a cert.
   class of compounds (g. ).

Monier Williams Cologne

English

 कर्म—धारय m.
  N.
  of a class of Tatpuruṣa (q.v.) compounds (in which the members would stand in the same case [समानाधिकरण] if the compound were dissolved),  Pāṇ.
  i,  2,  42 (See Gr.
  735,  iii
 755 ff. )

Apte Hindi

Hindi

कर्मधारयः
पुं*
  कर्मन् - धारयः -
"समास,  तत्पुरुष का एक भेद "

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कर्मधारय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾನಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದ ಒಂದು ಭೇದ /ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಎರಡು ಪದಗಳ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸ
प्रयोगाः - > "तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः"
उल्लेखाः - > पा० सू० १-२-४२

L R Vaidya

English

 karman-DAraya {% m. %} name of a compound,  a subdivision of तत्पुरुष,  e.g. तत्पुरुष कर्मधारय येनाहं स्यां बहिव्रीहिः Ud.

Abhyankara Grammar

English

कर्मधारय  name technically given to a compound-formation of two words in apposition i. e. used in the same case,  technically called समानाधिकरण showing the same sub- stratutm
 cf. तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्म- धारयः I 2.42. The karmadhāraya compound is looked upon as a variety of the tatpuruṣa com- pound. There is no satisfactory explanation of the reason why such a compound is termed कर्म- धारय. Śākaṭāyana defines Karma- dhāraya as विशेषणं व्यभिचारि एकार्थं कर्मधारयश्च where the word विशेषण is explained as व्यावर्तक or भेदक (distin- guishing attribute) showing that the word कर्म may mean भेदकक्रिया. The word कर्मधारय in that case could mean 'कर्म भेदकक्रिया,  तां धारयति असौ कर्मधारयः' a compound which gives a specification of the thing in hand.

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कर्म्मधारय पु०
  व्याकरणोक्ते समानाधिकरणपदघटिते स-मामाधीनलक्षणाशून्ये समासभेदे “समानाधिकरणस्तत्-पुरुषः कर्मधारयः” पा० । तल्लक्षणादिकं शब्द० प्र० उक्तं यथा“क्रमिकं यन्नामयुगमेकार्थेऽन्यार्थबोधकम् । तादा-त्म्येन,  भवेदेष समासः कर्मधारयः । कमिकं यन्नामद्वयंतयोरेकस्य नाम्नोऽर्थे धर्म्मिणि० तादात्म्येनापरनाम्नोऽर्थ-स्यान्वयबोधं प्रति समर्थं तादृशं नामद्वयं कर्मधारयः नीलो-त्पलमित्यादावुत्पलादिपदस्यार्थेनीलादिषदार्थस्य तादा-त्म्येनान्वयः,  तथा पुरुषसिंहैत्यादावपि पुरुषादावुत्तर-पदलक्ष्यस्य सिंहादिसदृशस्य पुरुषः सिंह इवेत्यादि-विग्रहे प्रायेणोपमेयस्योपमानैरिति कर्मधारयानुशासनात् ।कुम्भस्य समीपमित्याद्यर्थकस्तूपकुम्भादिर्न तादात्म्येना-न्वयबोधकः,  प्रबलमपद्रव्यमित्यादेः संग्रहाय नामपदस्यधातुभिन्नोपलक्षकत्वात् सार्थकसामान्यपरत्वेऽपि क्षत्य-भावाच्च । नीलमुत्पलमित्यादौ तु समानविभक्तिकं नाम-द्वयं स्वार्थयोरभेदान्वयं बोधयदपि न क्रमिकं विभक्त्या-व्यवधानात् । यदि च तादात्म्येन नीलादिनामार्थस्यान्वय-बुद्धौ नीलादिनामोत्तरनामोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमतोन तत्राभेदसम्बन्धेन नीलादेरन्वयः,  परन्तुविशेषणविभक्त्युपस्थापितेतादात्म्यएवाधेयत्वेन,  नीलघटपटावित्यादौ च नीलपदाव्य-वहितेन घटपटेत्येवंद्वन्द्वात्मकनाम्नैवोस्थापिते घटे पटे चनोलस्य तादात्म्येनान्वयान्न व्यभिचारः । स्तोकं पचति धान्येनधनं,  प्रकृत्या पटुरित्यादावपि स्तोकादेर्न धात्वाद्यर्थे तादा-त्म्येनान्वयः किन्तु द्वितीयाद्यर्थे तादात्म्यएवाधेयत्वेनेत्या-दिकं विभाव्यते तदा क्रमिकत्वमनुपादेयमेव । राजपुरुषइत्यादिकस्तु तत्पुरुषोन पूर्व्वपदलक्षितराजसम्बन्धिनस्ता-दात्म्येनान्वयबोधकसमासविग्रहयोस्तुल्यार्थकत्वहान्याप-त्तेः,  परन्तु राजसम्बन्धस्यैव । अतएव राजपुरुषैत्यादौपूर्व्वपदे षष्ठ्यर्थसम्बन्धे लक्षणेति मणिकृदुक्तमपि सङ्गच्छते ।यथा च नामार्थयोर्भेदेनान्वयेऽपि न क्षतिस्तथोपरिष्टाद्वक्ष्यते । किञ्चिद्विशिष्टसुबर्थानवच्छिन्नस्यैव वा तादात्म्येना-न्वयबोधकत्वमुक्तनिरुक्तौ निवेश्यम् । नचैवमपि पञ्च-पुल्यादिद्विगौ द्विगार्ग्यं गच्छत इत्यादिस्थलीये द्वितयाद्य-भिन्नगार्ग्यादिबोधकाव्ययीभावे चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापिविशेषणीयत्वात् । अत्र च मानुषब्राह्मणो ब्राह्मणमानु-षैत्याद्यप्रयोगाद्विशेषणविशेष्ययोर्यत्र मिथस्तादात्म्येनव्यभिचारस्तत्रैव कर्मधारयः साधुः प्रमेयधूमैत्यादौ तुनरस्य शरीरं राहोः शिर इत्यादाविव तादात्म्यसम्बन्धा-र्थकषष्ठ्या तत्पुरुषएवेति वृद्धाः । चन्दनतरुर्व्विन्ध्यगिरि-र्वसन्तसमयैत्यादिप्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात् विशेष्यस्यैवविशेषणव्यभिचारित्वं कर्मधारये तन्त्रं न तु विशेषण-स्यापि तद्व्यभिचारित्वम् । पुरुषोत्तमैत्यत्र चोत्तमत्वं ननित्यज्ञानादिमत्त्वं किन्तु भ्रमविधुरत्वम् । अतएव तत्रपुरुषस्येव,  पुरुषेऽपितस्य व्यभिचारसत्त्वादुत्तमपुरुषैत्यपिकर्मधारयः साधुरिति तु नव्याः । तदाद्युत्तरपदकःकर्मधारयः प्रायशोनेष्यते नीलतदस्तीत्यादितोजात्वपिनीलोत्पलादेरस्तित्वाद्यप्रतीतेः । “पक्वयद्भोजनं रम्यमा-मतद्भञ्जनं वृथा । नीलयद्रसआस्वाद्यः कटुतद्रूपमीक्ष्यते”इत्यादिप्रयोगात् क्वचिदिष्यतेऽपि । प्रयुक्तञ्च जुमरनन्दिनापरमः स इत्याद्यर्थे परमसः परमतावित्यादि । तत्-पुरुषोऽप्येते व्याख्यातः । ननु विशेष्यतया नामार्थ-प्रकारकान्वयबद्धिमात्रं प्रत्येव नामोत्तरविभक्त्युपस्था-प्यत्वं तन्त्रं नतु तादात्म्यसम्बन्धानवच्छिन्नतत्प्रकारताक-बुद्धिं प्रति गौरवादतोनामार्थयोर्नीलोत्पलयोरन्वयास-म्भवात् कर्मधारयादिकः समासोन यौगिकः किन्तु नीलो-त्पलत्वादिविशिष्टे रूढएव तदुक्तं भर्त्तृहरिणा “अबु-धान् प्रत्युपायाश्च विहिताः प्रतिपत्तये । शब्दान्तरत्वादत्यन्तं भेदोवाक्यसमासयोः” इति वैयाकरणाः,  तन्मन्दं नी-लोत्पलमित्यादौ समुदाये रूढ्यप्रतिसन्धानेऽपि नीलादि-प्रत्येकपदोपस्थित्या तयोस्तादात्म्येनान्वयबोधस्यानुभवि-कत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वादन्यघा नामार्थस्यान्वयबोध-सामान्यं प्रत्येव नामोत्तरनामोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमुरीकृत्यनीलमानयेत्यादौ नामार्थसुबर्थयोर्नान्वयबोधः,  परन्तु सुब-न्तभागस्य नीलविशिष्टकर्मत्वादौ रूढिरेवेत्यपि किन्न रोच-येः? । नच समासस्याशक्तत्वे नीलोद्रव्यञ्च घट इत्यादाविवनीलघटोद्रव्यमित्यादावपि घटे धर्मिण्येकत्र द्वयमितिन्यायेन नीलद्रव्ययोस्तादात्म्येनान्वयापत्तिरिति वाच्यम्, नामार्थस्य मुख्यविशेष्यताक इव तादात्म्याविच्छिन्नविधेयता-केऽपि बोधे नाम्नः प्रथमान्तत्वस्य तन्त्रत्वात् । विधेयत्वन्तुविषयतावच्छेदकतान्यप्रकारत्वं प्रकारताप्रभेदोवेत्यन्य-देतत् पटमित्यादौ तु पटादिर्न तादात्म्येन विधेय इतिन तत्र व्यभिचारः । ननु भीलं पीतञ्चोत्पलं यत्रइत्यर्थे नीलपीतोत्पलं सरैत्यादिको बहुव्रीहिरिवनीलं पीतञ्चोत्पलमित्यर्थे नीलपीतोत्पलं पुष्पमित्या-दिकः कर्मधारयोऽप्येकत्र द्वयमिति न्यायेन नीलपीताभ्या-मवच्छिन्नोत्पलनिष्ठधर्मिताकधीजनकः कथं न स्यात्? इतिचेन्न “बहुपदे बहुव्रीहिरेव नेतरोद्वन्द्वान्यः समास” इत्यनु-शिष्टिबलेन बहुव्रीहेरेव स्वनिविष्टनामद्वयोपस्थाप्यार्थद्वया-वच्छिन्नतादृशनामान्तरार्थनिष्ठविषयताकबोधं प्रति हेतु-त्वेन समासान्तरस्य तादृशधियं प्रत्यसमर्थत्वात् । नील-पीतोत्पले रम्ये पीतनीलोत्पलाश्रितमित्यादौ तु नीलो-त्पलं पीतोत्पलञ्च रम्यमित्याकारकएव बोधो नतु नीलंपीतञ्च यदुत्पलं तद्रम्यमित्याकारः । अतएव द्वन्द्वात् परस्यप्रत्येकामिसम्बन्धसूचनार्थं नीलपीते च ते उत्पले चेत्यादि-कमेव तत्र विग्रहं वर्णयन्ति न तु नीलं पीतञ्च तदुत्पल-ञ्चेत्यादिकम् । घटस्य नाधिकरणमित्यादिविग्रहेघटानधिकरणमित्यादिकस्तु मध्यपदप्रधानस्तत्पुरुषोनबहुनामगर्भो नवैकत्र द्वयमितिन्यायेन स्वार्थस्य बोधक इतिसम्प्रदायविदः” ।अत्र समासे विशिष्टार्थे न शक्तिर्न वा लक्षणेति शब्दचि०स्थितौ यथा ।“कर्मधारये तु न शक्तिर्नवा लक्षणा ताभ्यां विनापिविवक्षितार्थान्वयबोधोपपत्तेः ननु नीलघटयोः सामाना-धिकरण्यप्रतीतेस्तत्र लक्षणैव अन्वयप्रकारत्वादिनातस्य भाने राजपुरुषादौ षष्ठ्यर्थोपस्थितिरपि तथास्तुअत्र ब्रूमः--कर्मधारये सामानाधिकरण्यं नामार्थयोर-भेदो वा गुणगुणिनोः समवायो वानुभूयते सचान्वय-एव नत्वन्वयप्रतियोगी अतोऽन्वयप्रतियोगिनोरुपस्थि-तिर्नामपदाच्छक्त्यैवेति न तदर्थं लक्षणा । राजपुरुषइत्यत्र तु राजसम्बन्धिपुरुषयोरन्वयोऽनुभूयते । राज-सम्बन्धिनश्चान्वयप्रतियोगिन उपस्थितिर्नराजपदे षष्ठ्यर्थ-लक्षणां विना,  राज्ञः पुरुषं राजसम्बन्धिनं पुरुषंराजपुरुषमानयेत्यादौ पर्य्यायत्वाद्राजसम्बन्धिनः पुरुषे-ऽन्वयोभासते राजसम्बन्धी अन्वयपतियोगित्वेन । एवञ्चबहुब्रीहौ सर्वत्रान्त्यपदस्य षष्ठीतत्पुरुषे पूर्व्वपदस्या-परपरतया लाक्षणिकत्वात् ताभ्यां कर्मधारयो बलवान्सर्वेषां पदानां स्वार्थपरतया मुख्यत्वाद् । अतएव “एत-यैव ऋचा निषादस्थपतिं याजयेत्” इत्यत्र कर्मधारय एवमुख्यत्वे शब्दस्वरसात् षष्ठीततपुरुषे च षष्ट्यर्थे लक्षणा-पत्तेः” । वैयाकरणास्तु समासमात्रे विशिष्टर्थेऽतिरिक्तांशक्तिं कल्पयन्तस्तदस्वीकारे दोषं वर्णयन्ति यथा वैया० भू०“अपि च समासे विशिष्टशक्त्यस्व कारे राजपुरुषश्चित्रगुःनीलोत्पलमित्यादौ सर्व्वत्वानन्वयप्रसङ्गः । राजपदादेःसम्बन्धिनि लक्षणायामपि तण्डुलः पचतीत्यादौ कर्म-त्वादिसंसर्गेण तण्डुलादेः पाकादावन्वयवारणाय प्राति-पदिकार्थप्रकारकबोधं प्रति विभक्तिजन्योपस्थितेर्हेतुतायाआवश्यकत्वात् पुरुषादेस्तथात्वाभावात् । तण्डुलः शुभ्रइत्यादौ च प्रातिप्रदिकार्थकप्रथमार्थे तण्डुलादेस्तस्य चशुक्ले अभेदेनैवान्वयः । शुभ्रेण तण्डुलेनेत्यादौ च विशे-षणविभक्तिरभेदार्था पार्ष्णिकोवान्वय इति नातिप्रसङ्गः ।तथा च समासे परस्परमन्वयासम्भवादावश्यिकैव समुदायस्यतादृशे विशिष्टार्थे शक्तिः” । “तन्वस्तूक्तरीत्या सर्वत्र समासेशक्तिरस्तु च तथाविग्रहस्तथापि षष्ठीतत्पुरुषकर्मधारययोःशक्तिमत्त्वाविशेषान्निषादस्थपत्यधिकरणसिद्धान्तसिद्धिर्न स्यात्इत्यत आह । “पर्यवस्यच्छाब्दबोधाविदूरप्राक्क्षणस्थिते ।शक्तिग्रहेऽन्तरङ्गत्वबहिरङ्गत्वचिन्तनम्” ।“पर्य्यवस्यंश्चासौ शाब्दबोधश्च तस्मादविदूरश्चासौ प्राक्क्षणश्चतदानीन्तनलाघवमादायाधिकरणाविरोघ इत्यर्थः । अयंभावः--निषादस्थपतिपदं समासशक्तिपक्षे निषादरूपेनिषादानाञ्च स्थपतौ निषादस्वामिके पुरुषान्तरे चेत्येवंसर्वत्र शक्तत्वान्नानार्थकम् । तथा च “नानार्थे तात्पर्य्या-द्विशेषावगतिः” इति न्यायेन तत्कल्पनायां पदद्वये पूर्वोप-स्थितार्थे एवोपस्थित्यादिलाघवात् तत्कल्पनमिति । परे-षामपि सति तात्पर्य्ये यष्टीः प्रवेशयेतिवल्लक्षणायादुर्व्वा-रत्वात्तात्पर्य्यमेव कल्प्यकोटौ अवशिष्यत इति दिक्” ।“पुंवत्कर्म्मधारयजातीयदेशीयेषु” “तत्पुरुषेऽनञ्कर्म्म-धारयः” पा० । “द्वन्द्वोद्विगुरपि चाहं सततमस्मद्गृहेऽ-व्ययीभावः । तत् पुरुष! कर्म धारय येन स्यां सदाबहुव्रीहिः” उद्भटः ।

Capeller

German

 कर्मधारय m.
  eine Art Compositum (g.).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.