कर्म (karma)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कर्म्म mn.  (-र्म्मः-र्म्मं) Act,  action
 see कर्म्मन्.

Yates

English

 कर्म्म (र्म्मः-र्म्म) 1.
m.
  n.
  Act
 work.

Wilson

English

 कर्म्म
mn.  (-र्म्मः-र्म्मं) Act,  action
 see कर्म्मन्.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Monier Williams Cologne

English

 कर्म (in comp.  for क॑र्मन् above).

Monier Williams 1872

English

 कर्म,  अस्,  अम्,  m. n. according to some lexico-
graphers = कर्मन्।

Hindi

लड़ाई या गतिविधि

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१०,  अङ्गुलि,  अङ्गुली,  अवतार,  आशा,  ककुभ्,  कर्म,  काष्ठ,  काष्ठा,  दिक्,  दिक्पाल,  दिश्,  दिशा,  पङ्क्ति,  रावणशिरस्,  हरित्

Lanman

English

 karma,  for karman in cpds,  1249a^2.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  कर्म,  भूमिका
noun
 
विशिष्टायां परिस्थितौ कस्यापि मनुष्यस्य कार्यम्।
 "कस्यापि विवाहे मातापित्रोः कर्म महत्वपूर्णं भवति।"

Synonyms:
  कार्यम्,  कृतिः,  कर्म
noun
 
कस्यापि वस्तुनः मनुष्यस्य वा परिश्रमेण यस्य अस्तित्वं विद्यते।
 "भवतः कार्यम् अतीव सुन्दरम् वर्तते।"

Synonyms:
  कर्म,  कर्मकारक
noun
 
कर्तुरीप्सिततमं कर्म।
 "कर्मणिप्रयोगे कर्मस्य द्वितीया भवति।"

Synonyms:
  कार्यम्,  कर्म,  वृत्तिः,  कार्योद्योगः,  वर्तनम्,  वृत्तिता,  जीविका
noun
 
उपजीविकार्थे तथा च सेवार्थे कृतं कर्म।
 "स्वस्य कार्यं समाप्य सः गतः।"

Synonyms:
  कर्म,  कार्यम्
noun
 
यत् क्रियते।
 "सः समीचीनं कर्म एव करोति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bsgyur ba'i las
कर्म

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कर्म्म,  [न्] क्ली,
   (यत्क्रियते तत् । कृ + मनिन् ।कर्त्तुः क्रियया यद्व्याप्यते तद्वा कियाव्याप्यं कर्म्मेतिकेचित् । तत्तु मतभेदन त्रिधा चतुर्धेति विभक्त-मुच्यते ।) षट्कारकान्तर्गतकारकविशेषः । वोप-देवेनास्य ढ इति संज्ञा कृता । अत्र द्वितीयाविभक्तिर्भवति । तस्मिन् उक्ते प्रथमा । तस्य लक्ष-णम् । “परसमवेतधात्वर्थजन्यफलशालित्वं कर्म्म-त्वम्” । इति सारमञ्जरी ॥
 “यत्क्रियते तत्” । इतिप्रसिद्धम् । करोतेर्निखिलक्रियावाचकत्वात् कर्त्तु-र्व्यापारैर्य्यत् साध्यते तदित्यर्थः । अतएव “क्रिया-व्याप्यं कर्म्म” । इति क्रमदीश्वरः । तच्चतुर्व्विधम्निर्व्वर्त्यम् १ यथा घटं करोति पुत्त्रंप्रसूते ॥
विकार्य्यम् २ तच्च द्विविधम् । प्रकृतेरुच्छेदकंप्रकृतेर्गुणान्तराधायकञ्च । आद्यं यथा काष्ठं भस्मकरोति । अन्त्यं यथा सुवर्णं कुण्डलं करोति ।यथा चोक्तं भर्त्तृहरिणा ।“यदसज्जायते पूर्व्वं जन्मना यत् प्रकाशते ।तन्निर्वर्त्यं विकार्य्यञ्च कर्म्म द्वेधा व्यवस्थितम् ॥
प्रकृत्युच्छेदमम्भूतं विकार्य्यं काष्ठभस्मवत् ।अन्यद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारचत्” ॥
प्राप्यम् ३ यथा ग्रामं गच्छति चन्द्रं पश्यतीत्यादि ॥
अनीप्सितञ्च ४ यथा पापं त्यजति इत्यादि ।इति कारके २ मुग्धबोधसूत्रस्य टीकायां दुर्गा-दासः ॥
 * ॥
सप्तपदार्थान्तर्गततृतीयपदार्थः । तत्तु पञ्चविधम् ।यथा,  -- भाषापरिच्छेदे ६,  ७ ।“उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ।प्रसारणञ्च गमनं कर्म्माण्येतानि पञ्च च ॥
भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्वलनमेव च ।तिर्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” ॥
कुसुमाञ्जलिमते यागहिंसादि ॥
 तत्तु त्रिवि-धम् । सात्त्विकम् १ राजसम् २ तामसम् ३ ।सात्त्विकं यथा, “नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।अफलप्रेप्मुना कर्म्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते” ॥
राजसं यथा,  --“यत्तुकामेप्सुना कर्म्म साहंङ्कारेण वा पुनः ।क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्” ॥
तामसं यथा,  --“अनुबन्धंक्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।मोहादारभ्यते कर्म्म यत्तत्तामसमुच्यते” ॥
इति श्रीभगवद्गीता । १८ । २३-२५ ॥
लग्नात् दशमलग्नम् । इति ज्योतिषम् ॥
 क्रिया ।इत्यमरः ॥
 तच्च पञ्चविधम् । नित्यनैमित्त्यकाम्य-प्रायश्चित्तनिषिद्धभेदात् । तत्र आद्यानि चत्वारिधर्म्म्याणि । अन्त्यं अधर्म्म्यम् । तच्च जन्मभेदात्चतुर्व्विधम् सञ्चितं प्रारब्धं क्रियमाणं भावि च ।इति वेदान्तमतम् ॥
 * ॥
ब्राह्मणादीनां स्वाभाविककर्म्माणि यथा ।“शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म्म स्वभावजम् ॥
शौर्य्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं यद्धे चाप्यपलायनम् ।दानमीश्वरभावश्च क्षत्त्रकर्म्म स्वभावजम् ॥
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म्म स्वभावजम् ।परिचर्य्यात्मकं कर्म्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्” ॥
 * ॥
स्वकर्म्माभिरतस्य फलं यथा ।“स्वे स्वे कर्म्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्म्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्व्वमिदं ततम् ।स्वकर्म्मणा तमभ्यर्च्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥
श्रेयान् स्वधर्म्मो विगुणः परधर्म्मात् स्वनुष्ठितात् ।स्वभावनियतं कर्म्म कुर्व्वन्नाप्नोति किल्विषम् ॥
सहजं कर्म्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।सर्व्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥
असक्तबुद्धिः सर्व्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।नैष्कर्म्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति” ॥
इयि श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । ४२-४९ ॥

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“वृषु सेचने”@} 2 3 अयं धातुः सकर्मकः। 
 कर्मणः प्रसिद्धत्वात्तु न प्रयुज्यते। 
 यथा ‘मेघो वर्षति’ इत्यत्र अनुक्तमपि जलरूपं कर्म गम्यते। 
 यदि जलातिरिक्तं कर्म स्यात्
   तदा प्रयुज्यते कर्म ‘पार्थः शरान् वर्षति’ इति।]] ‘… सेके वर्षेत्,  स्नेहे तु वर्षते।।’ 4 इति देवः। 
 ‘-- हिंसासंक्लेशनयोः’ इति धातुवृत्तिः। 
 वर्षकः-र्षिका,  वर्षकः-र्षिका,  विवर्षिषकः-षिका,  वरीवृषकः-षिका
   वर्षिता-त्री,  वर्षयिता-त्री,  विवर्षिषिता-त्री,  वरीवृषिता-त्री
   इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकपर्षतिवत् 5 ज्ञेयानि। 
 6 वर्षम्,  7 वृषः,  8 प्रवर्षुकः 9,  10 प्रावृट्-उपावृट्-वृषौ-वृषः,  11 वृष्यम् 12 -वर्ष्यम्,  13 वर्षणम्,  वृष्ट्वा-वर्षित्वा,  14 वृष्टिः,  15 वृषणः,  16 इति निप्रत्ययः किच्च भवति। 
 तेन रूपमेवम्। 
 वर्षतीति वृष्णिः = वसुदेववंशः,  मेघो वा।]] वृष्णिः,  17 इति कनिन्प्रत्यये रूपमेवम्। 
 वृषा = महेन्द्रः वृषभश्च। 
 महेन्द्राद्रिः,  नभश्च इति केचित्।]] वृषा,  18 19 वृषभः,  20 वृषलः,  वृष्टो देवः,  इमानि विशेषरूपाणि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१६३६)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-७०६। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (श्लो। १७६)
 05 =>
  (१०५४)
 06 =>
  [[१। वर्षतीति--वर्षम्। ‘अज्विधौ भयादीनामुपसंख्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम्’ (वा। ३-३-५६) इति अच्प्रत्ययः। वर्षा = ऋतुः। “अजन्तस्य पुंस्त्वं प्रायिकम्। ‘वर्षोऽस्त्री’ इति दर्शनाद् घञपि” इति प्र। सर्वस्वे।]]
 07 =>
  [[२। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
 08 =>
  [[३। ‘लषपतपदस्थाभूवृष--’ (३-२-१५४) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ्प्रत्यये रूपमेवम्। प्रवर्षुकः = पर्जन्यः।]]
 09 =>
  [[आ। ‘जग्मुः प्रसादं द्विजमानसानि द्यौर्वर्षुका पुष्पचयं बभूव।’ भ। का। २-३७।]]
 10 =>
  [[४। सम्पदादित्वात् स्त्रियां क्विप्प्रत्यये संहितायां विषये ‘नहिवृतिवृषि--’ (६-३-११६) इति उपसर्गस्य दीर्घः।]]
 11 =>
  [[५। ऋदुपधत्वान्नित्ये क्यपि प्राप्ते ‘विभाषा कृवृषोः’ (३-१-१२०) इति विकल्पेन क्यप्प्रत्ययः। तेन रूपद्वयं बोध्यम्। वृषाय हितम् इत्येतस्मिन् तद्धितार्थे ‘खलय- वमाषतिलवृष--’ (५-१-७) इति यत्प्रत्ययः।]]
 12 =>
  [[B। ‘धर्मकृत्यरतां नित्यमवृष्यफलभोजनाम्।’ भ। का। ६-६३।]]
 13 =>
  [[६। ‘वृषभो वर्षणात्’ (पस्पशायां महाभाष्ये १-१-१) इति भाष्यकारप्रयोगात् ल्युडपि भवति। नपुंसके क्तप्रत्ययस्य पाक्षिकोऽपवादोऽयम्।]]
 14 =>
  [[७। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इति निषेधात् इडागमो न भवति।]]
 15 =>
  [[८। बाहुलकात् औणादिके क्युन्प्रत्यये,  णत्वे च रूपमेवम्।]]
 16 =>
  [[९। ‘सृवृषिभ्यां कित्’ [द। उ। १-१९]
 17 =>
  [[१०। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]
 18 =>
  [पृष्ठम्१२६१+ २६]
 19 =>
  [[१। ‘ऋषिवृषिभ्यां कित्’ (द। उ। ७-१९) इत्यभच्प्रत्यये रूपमेवम्। वृषभः = गोपतिः,  युवा वा। वायुः इति केचित्।]]
 20 =>
  [[२। ‘वृषादिभ्यश्चित्’ (द। उ। ८-१०९) इति कलप्रत्ययः। वृषलः = शूद्रः।]]

Burnouf

French

 कर्म कर्म m.
  n.
  (कृ) acte. Cf.  कर्मन्
 विकर्म
cessation de l'acte
 अकर्म inaction. 
कर्मकर a qui fait un acte ou une œuvre:
		 ouvrier, 
ouvrière à gages [et non esclave]
 serviteur,  servante. -- S. m.
 
l'Ouvrier par excellence,  Yama. -- S. f.
  कर्मकरी aletris
hyacinthoîdes et bryonia grandis,  bot.
कर्मकार m.
  f.
  n.
  ouvrier [à son compte].
		 Forgeron. 
Taureau.
कर्मकीलक m.
  blanchisseur,  laveur.
कर्मक्षम a. (क्षम्) capable de supporter la fatigue d'un
ouvrage
 propre à une œuvre qconque.
कर्मज m.
  (जन्) [né de l'action,  c-à-d. du
développement de l'activité humaine,  des bonnes et des mauvaises
œuvres] le कलि-युग।
		 Ficus religiosa,  bot.
कर्मठ a. qui finit avec soin une œuvre.

Stchoupak

French

 कर्म-
 en comp.,  -क- ifc. = कर्मन्-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.