| YouTube Channel

कर्णव्यधविधि (karNavyadhavidhi)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कर्णव्यधविधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿವಿಚುಚ್ಚುವ ಕ್ರಮ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कर्णव्यधविधि
पु०
 कर्ण्णव्यधस्य कर्ण्णवेधस्य विधिः । सुश्रुतोक्तेकर्ण्णवेधप्रक रभेदे स च प्रकारः सुश्रुते दर्शितोयथा“अथातः कर्णव्यधबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । र-क्षाभूषणनिमित्तं बालस्य कर्णौ विध्येते षष्ठे मासिसप्तमे वा शुक्लपक्षे प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्त्तनक्ष-त्रेषु कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनं धात्र्यङ्के कुमारमुपवेश्यवालक्राडनकैः प्रलोभ्याभिसान्त्वयन् भिषग्वामहस्तेनाकृष्यकर्णं दैवकृते छिद्रे आदित्यकरावभासिते शनैः शनैर्द-क्षिणहस्तेन ऋजु विध्येत् प्रतनुकं सूच्या बहुलभारयापूर्वं दक्षिणं कुमारस्य, वामं कन्यायास्ततः पिचुवर्त्तिं प्र-वेश्य सम्यक् विद्धमामतैलेन परिषेचयेत् । शोणितवहुत्वेनवेदनया वान्यदेशविद्धमिति जानीयान्निरुपद्रवतया तद्देश-विद्धमिति । तत्राज्ञेन यदृच्छया विद्धासु सिरासु का-लिकामर्मरिकालोहितिकासूपद्रवा भवन्ति । तत्र कालि-कायां ज्वरो दाहः श्वपथुर्वेदना च भवति । मर्मरिकायांवेदना ज्वरो ग्रन्थयश्च । लोहितिकायां मन्यास्तम्भाव-तानकशिरोग्रहकर्णशूलानि भवन्ति । तेषु यथास्वं प्रति-कुर्वीत । क्लिष्टजिह्माप्रशस्तसूचीव्यधाद्गाढतरवर्त्तित्वाद्दोष-प्रकोपादप्रशस्तव्यधाद्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति तत्रवर्त्तिमुपहृत्याशु मधुकैरण्डमूलमञ्जिष्ठायवतिलकल्कैर्मधुघृत-प्रगाढैरालेपयेत्तावद्यावत्सुरूढ इति सुरूढं चैनं पुनर्वि-ध्येत् विधानन्तु पूर्वोक्तमेव । त्र्यहात्त्र्यहाच्च वर्त्तिञ्चस्थूलतरां दद्यात्परिषेकं तमेव । अथ व्यपगतदोषोप-द्रवे कर्णे वर्द्धनार्थं लघुवर्द्धनकं कुर्य्यात् । भवति चात्र ।एवं विवर्द्धितः कर्णश्किद्यते तु द्विधा नृणाम् । दोषतोवाभिघाताद्वा सन्धानं तस्य मे शृणु ।तत्र समासेन पञ्चदशकर्ण्णबन्धनाकृतयः । तद्यथा-नेमिसन्धानक उत्पलभेद्यको वल्लूरक आसङ्गिमो गण्ड-कर्ण आहार्य्यो निर्व्वेधिमो व्यायोजिमः कपाटसन्धिकोऽर्द्धकपाटसन्धिकः संक्षिप्तो हीनकर्ण्णो वल्लीकर्ण्णोयष्टिकर्ण्णः काकौष्ठक इति । तेषु पृथुलायतसमोभयपालिर्णेमिसन्धानकः । वृत्तायतसमोभयपालिरुत्पलभे-द्यकः । ह्रस्ववृत्तसमोभयपालिर्व्वल्लूरकः । अभ्यन्त-रदार्घैकपालिरासङ्गिमः । बाह्यदीर्घकपालिर्गण्डकर्णः ।अपालिरुभयतोऽप्याहार्य्यः । पीठोपमपालिरुभयतःक्षीणपुत्रिकाश्रितो निर्व्वेधिमः । स्थूलाणुसमविषम-पालिर्व्यायोजिमः । अभ्यन्तरदीर्घैकपालिरितराल्पपालिःकपाटसन्धिकः । बाह्यदीर्घैकपालिरितराल्पपालिरर्द्धक-पाटसन्धिकः । तत्र दशैते कर्णबन्धविकल्पाः साध्या-स्त्रेषां स्वनामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः । सं-क्षिप्तादयः पञ्चासाध्यास्तत्न शुष्कशष्कुलिरुत्सन्नपालि-रितराल्पपालिः संक्षिप्तः । अनधिष्ठानपालिः पर्य्य-न्तयोः क्षीणमांसोहीनकर्णः । तनुविषमाल्पपालिर्व्व-ल्लीकर्ण्णः, ग्रथितमांसस्तब्धसिराततः सूक्ष्मपालियष्टि-कर्णः । निर्म्मांससंक्षिप्ताग्राल्पशोणितपालिः काकौष्ठ-कपालिरिति । बन्धेष्वपि तु शोथदाहरागपाकपिद्ध-कास्रवयुक्ता न सिद्धिमुपयान्ति । भवन्ति चात्र । य-स्य पालिद्वयमपि कर्ण्णस्य न भवेदिह । कर्ण्णपीठंसमे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवद्धेयेत् । बाह्यायामिह दी-र्घायां सन्धिराभ्यन्तरो मवेत् । आभ्यान्तरायां दी-र्घायां बाह्यसन्धिरुदाहृतः । एकैवतु भवेत्पालिः स्थूलापृथ्वी स्थिरा च या । तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वाचोपरि सन्धयेत् । गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेनजीवता । कर्णपालिमपालेस्तु कुर्य्यान्निर्लिख्य शास्त्रवित् ।अतोऽन्यतमं बन्धं चिकीर्षुरग्रोपहरणीयोक्तोपसंभृतस-म्भारं विशेषतश्चात्रोपहरेत् सुरां मण्डं क्षीरमुदकं धा-न्याम्लं कपालचूर्णञ्चेति । ततोऽङ्गनां पुरुषं वा ग्रथित-केशान्तं लघु भुक्तवन्तमाप्तैः सुपरिगृहीतञ्च कृत्वा ब-न्धमुपधार्य्य छेद्यभेद्यलेख्यव्यधनैरुपपन्नैरुपपाद्य कर्णंशो-णितमवेक्षेत तद्दुष्टमदुष्टंवेति । तत्र वातदुष्टे धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां, पित्तदुष्टे शीतोदकपयोभ्यां, श्लेष्मदुष्टेसुरामण्डोष्णोदकाभ्यां प्रक्षाल्य कर्णौ पुनरवलिख्या-नुन्नतमहीनमविषमञ्च कर्णसन्धिं सन्निवेश्य स्थित-रक्तं सन्दध्यात् । ततो मधुघृतेनाभ्यज्य पिचुप्लोतयोर-न्यतरेणावगुण्ठ्य सूत्रेणानपगाढमशिथिलञ्च बद्ध्वा कपा-लचूर्णेनावकीर्य्याचारिकमुपदिशेद्द्विव्रणीयोक्तेन विधाने-नावचरेत् । भवतश्चात्र । विघदृनं दिवास्वप्नं व्यायामम-तिभोजनम् । व्यवायमभग्निसन्तापं वाक्श्रमञ्च विवर्ज्जयेत् । आमतैलपरोषेकं त्रिरात्रमवचारयेत् । ततस्तैलेनसंसृष्टं त्र्यहादपनयेत् पिचुम् । न चासंशुद्धरक्तमति-प्रवृत्तरक्तं वा सन्दध्यात् । स हि वातदुष्टे रक्तेरूढोऽपि परिपुटनवान्, पित्तदुष्टे दाहपाकरागवेदनावान्, श्लेष्मदुष्टे स्तब्धः कण्डूमान्, अतिप्रवृ-द्धरक्ते श्यावशोफवान् । क्षीणोऽल्पमांसो न वृद्धिमुपैति ।स यदा सुरूढो निरुपद्रवः सवर्णो भवति तदैनं श-नैःशनैरभिवर्द्धयेत् । अतोऽन्यथा संरम्भदाहपाकरा-गवेदनावान् पुनश्छिद्यते वा । अथास्याप्यदुष्टस्याभिवर्द्ध-नार्थमभ्यङ्गः । तद्यथा गोधाप्रतुदविष्किरानूपौदकवसामज्जानौ पयःसर्पिस्तैलं गौरसर्षपजञ्च यथालाभं स-म्भृत्यार्कालर्कबलातिबलानन्तापामार्गाश्वगन्धाविदारिगन्धा-क्षीरशुक्लजलशूकमधुरवर्गप्रतिवापं तैलं वा पाचयित्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् । स्वेदितोन्मर्दितं कर्ण्णं स्नेहेना-नेन योजयेत् । अथानुपद्रवः सम्यक् बलवांश्च विव-र्द्धते । यवाश्वगन्धायष्ट्याह्वैस्तिलैश्चोद्वर्त्तनं हितम् । श-तावर्य्यश्वगन्धाभ्यां पयस्यैरण्डजीवनैः । तैलं विपक्वंसक्षीरमभ्यङ्गात् पालिवर्द्धनम् । ये तु कर्णा न वर्द्धन्तेविधिनानेन योजिताः । तेषामपाङ्गदेशेषु कुर्य्यात् प्रच्छा-नमेव तु । बाह्यच्छेदं न कुर्व्वीत व्यापदस्तु ततो ध्रुवाः ।बद्धमात्रन्तु यः कर्णं सहसैवाभिवर्द्धयेत् । आमकोशी-समाध्मातः क्षिप्रमेव विमुच्यते । जातरोमा सुवर्त्मा चश्लिष्टसन्धिः समः स्थिरः । सुरूढोऽवेदनो यस्तु तं कर्णंवर्द्धयेच्छनैः । अमिताः कर्णबन्धास्तु विज्ञेयाः कुशलै-रिह । यो यथा सुनिविष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत्” ।एवं वेधप्रकाराभिज्ञेनैव भिषजा कर्णवेधः कारयितव्यः