| YouTube Channel

कर्णरोग (karNaroga)

 
Monier Williams Cologne
English
कर्ण—रोग
m.
 disease of the ear,
Suśr.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कर्णरोग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿವಿಯ ರೋಗ /ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಧಿ
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कर्णरोगः,
पुं,
 (कर्णस्य कर्णेगतः कर्णे जातो वा रोगः ।)श्रवणव्याधिः । यथा । अथ कर्णरोगाधिकारः ।तत्र कर्णरोगाणां नामानि सङ्ख्याञ्चाह ।“कर्णशूलं प्रणादश्च बाधिर्य्यं क्ष्वेड एव च ।कर्नस्रावः कर्णकण्डूः कर्णगूथस्तथैव च ॥
प्रतिनाहो जन्तुकर्णो विद्रधिर्विविधस्तथा ।कर्णपाकः पूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्व्विधम् ॥
तथार्व्वुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्व्विधः ।एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः” ॥
* ॥
तेषु कर्णशूलस्य संप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।“समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथा चरन्समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः ।करोति दोषैश्च यथास्वमावृतःस कर्णशूलः कथितो दुराचरः” ॥
अन्यथाचरन् प्रतिलोमं चरन् । दोषैः पित्तकफ-रक्तैः । रक्तस्यापि रुजादिकर्त्तृत्वेन दोषसाम्यात्दोषत्वमेव । यथास्वं यथात्मीयनिदानं कुपितैःअथवा यथास्वमिति शूलविशेषणम् । दुराचरःदुरुपचरः मूर्च्छाद्युपद्रवयोगात् ॥
* ॥
कर्णशूलस्यासाध्यतां चाह ।“मूर्च्छा दाहो ज्वरः काशः क्लमोऽथ वमथुस्तथा ।उपद्रवाः कर्णशूले भवन्त्येते मरिष्यतः” ॥
* ॥
कर्णनादस्य लक्षणमाह ॥
“कर्णस्रोतःस्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वनान् ।भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते” ॥
* ॥
बाधिर्य्यलक्षणमाह ।“यदा शब्दवहो वायुः स्रोतसावृत्य तिष्ठति ।शुद्धश्लेष्मान्वितो वापि बाधिर्य्यं तेन जायते” ॥
* ॥
असाध्यबाधिर्य्यमाह ।“बाधिर्य्यं बालवृद्धोत्थं चिरोत्थञ्च विवर्ज्जयेत्” ॥
* ॥
क्ष्वेडमाह ।“वायुःपित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषसमस्वनम् ।करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते” ॥
क्ष्वेडशब्दार्थं व्यनक्ति । वेणुघोषसमस्वनमिति ।यत उक्तम् । क्ष्वेडनं वेणुघोषवदिति । ननु कर्ण-नादकर्णक्ष्वेडयोः को भेदः । उच्यते । कर्णनादःकेवलेन वातेन जन्यते तत्र नानाशब्दांश्च शृणोति ।कर्णक्ष्वेडस्तु पित्तादियुक्तेन वातेन जन्यते तत्रनियमेन वेणुघोषमिव शृणोतीति भेदः ॥
* ॥
कर्णस्रावमाह ।“शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतोजलप्रपाकादथवापि विद्रधेः ।स्रवेद्विपूयं श्रवणोऽनिलादितःस कर्णसंस्राव इति प्रकीर्त्तितः” ॥
पूयमित्युपलक्षणं जलं रसञ्च स्रावयेत् ॥
श्रवणशब्दः पुंलिङ्गोऽप्यस्ति ॥
* ॥
कर्णकण्डूमाह ।“मारुतः कफसंयुक्तः कर्णे कण्डूं करोति हि” ॥
* ॥
कर्णगूथमाह ।“पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम्” ॥
कर्णे गूथं यस्मात् स कर्णगूथव्याधिः ॥
* ॥
प्रतिनाहमाह ।“स कर्णगूथो द्रवतां यदा गतोविलापितो घ्राणमुखं प्रपद्यते ।तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितोभवेद्विकारः शिरसोऽर्द्धभेदकृत्” ॥
घ्राणञ्च मुखञ्च एकत्वं द्वन्दे । शिरसोऽर्द्धभेदकृत्अर्द्धावभेदकाख्यशिरोरोगकृत् ॥
* ॥
कृमिकर्णमाह ।“यदा तु मूर्च्छत्यथवात्र जन्तवःसृजत्यपत्यान्यथवापि मक्षिकाः ।तदञ्जनत्वात् श्रवणो निरुध्यतेभिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः” ॥
तदञ्जणत्वात् कृमिलक्षणत्वात् ॥
श्रवणे कृमि-कर्णको गदो निरुध्यत इत्यन्वयः ॥
* ॥
पतङ्गादिषु कर्णप्रविष्टेषु लक्षणमाह ।“पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णश्रोत्रं प्रविश्य हि ।अरतिं व्याकुलत्वञ्च भृशं कुर्व्वन्ति वेदनाम् ॥
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते ।कोटे चरति रुक् तीव्रा निस्यन्दे मन्दवेदना” ॥
निस्यन्दे निश्चले ॥
* ॥
द्विविधकर्णविद्रधिमाह ।“क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधि-र्भवेत्तथा दोषकृतोऽकरः पुनः ।सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत्प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्” ॥
क्षतप्रभवोघातप्रभवश्च तयोरथागन्तुजत्वादैक्यम् ॥
अस्रं आस्रावमित्यर्थः ॥
* ॥
कर्णपाकमाह ।“कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत्” ।कोथः पूतिभावः । क्लेद आर्द्रता ॥
* ॥
पूतिकर्णमाह ।“कर्णविद्रधिपाकाद्वा सकर्णो वारिपूरणात् ।पूयं स्रवति यत् पूतिं स ज्ञेयः पूतिकर्णकः” ॥
* ॥
कर्णस्रावाद्भेदार्थमाह ।पूतन्ति नियमेन पूति यथा स्यादेवं स्रवति ॥
* ॥
कर्णगतानां शोथार्व्वुदार्शसां लक्षणान्याह ।“कर्णशोथार्व्वुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः” ॥
कणशोथाश्च चत्वारो वातपित्तकफरक्तजाः ।एवमर्शोऽपि चतुर्व्विधम् । अन्येषां शोथानामर्श-साञ्चात्रासम्भव आधारप्रभावात् ॥
अर्व्वुदं सप्त-विधम् । वातपित्तकफरक्तमांसमेदःसिराजम् ॥
एते कर्णरोगा अष्टाविंशतिः सुश्रुतोक्ता उक्ताः ॥
* ॥
इदानीं चरकोक्तकर्णरोगचतुष्टयं वातपित्तकफ-सन्निपातकृतमाह । तत्र वातजमाह ।“नादोऽतिरुक् कर्णतले तु शोथःस्रावस्तनुश्चास्रवणञ्च वातात्” ॥
* ॥
पित्तजमाह ।“शोथः सरागो दरणं विदाहःसपूतिपीतस्रवणञ्च पित्तात्” ॥
* ॥
कफजमाह ।“वैस्रुत्य कण्डूस्थिरशोथशुक्ल-स्निग्धस्त्वतिस्वल्परुजः कफाच्च” ॥
वैस्रुत्यं अन्यथा स्रावणम् ॥
* ॥
त्रिदोषजमाह ।“सर्व्वाणि रूपाणि च सन्निपातात्स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः” ॥
* ॥
कर्णपाल्याः सकर्णावयवत्वात् तद्विकारमप्यत्रैवाह ।तत्र सनिदानं परिपोटकलक्षणमाह ॥
“सौकुमार्य्यात् चिरोत्सृष्टे सहसैवातिवर्द्धिते ।कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् ॥
कृष्णारुणानिभः स्तब्धः सवातात् परिपोटकः” ॥
* ॥
उत्पातमाह ।“गुर्व्वाभरणसंयोगात् ताडनात् घर्षणादपि ।शोथः पाल्यां भवेत् स्रावो दाहपाकरुजान्वितः ॥
रक्ते वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदः स्मृतः” ॥
* ॥
उन्मन्थकमाह ।“कर्णं बलाद्वर्द्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ।कफं संगृह्य कुरुते शोथस्तब्धमवेदनम् ॥
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः” ।अवेदनं ईषद्वेदनम् ॥
* ॥
दुःखवर्द्धनमाह ।“संवर्द्ध्यमाने दुर्व्विद्धे कण्डूदाहरुजान्वितः ।शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्द्धनः” ॥
संवर्द्ध्यमाने दुर्व्विद्धे कर्ण इति शेषः ॥
* ॥
परिलेहिनमाह ।“कफासृक् कृमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसारिणः ।कुर्व्वन्ति पिडकां पाल्यां कण्डूदाहसमन्विताम् ॥
कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पान्वितस्ततः ।लिह्यात् सशस्कुलीं पालीं परिलेही स च स्मृतः” ॥
स पीडकात्मकः परिलेहिसंज्ञो गदः । लिह्यात्निर्मांसीकुर्य्यात् ॥
* ॥
अथ कर्णरोगाणां चिकित्सा ।“कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्य्ये क्ष्वेड एव च ॥
चतुर्ष्वपि च रोगेषु सामान्यं मेषजं स्मृतम् ।शृड्गवेरञ्च मधु च सैन्धवं तैलमेव च ।कदुष्णं कर्णयोर्धार्य्यमेतत् स्याद्वेदनापहम्” ॥
१ ॥
“लशुनार्द्रकशिग्रूणां वारुण्या मूलकस्य च ।कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे” ॥
वारुणी वरुणः ॥
२ ॥
“अर्काङ्कुरानम्लपिष्टान् सतैलान् लवणान्वितान् ।सन्निदध्यात् सुधाकाण्डे कोरिते मृतयावृते ॥
पुटपाकक्रमस्विन्नं पीडयेदारसागमात् ।सुखोष्णं तद्रसं कर्णेप्रक्षिपेच्छूलशान्तये” ॥
३ ॥
“अर्कस्य पत्रं परिणामपीत-माज्येन लिप्तं शिखियोगतप्तम् ।आपीड्य तस्याम्बुसुखोष्णमेवकर्णे निषिक्तं हरतेऽतिशूलम्” ॥
४ ॥
“तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि ।छागमूत्रं प्रशंसन्ति कोष्णं सैन्धवसंयुतम् ॥
५ ॥
तैलं श्योणाकमूलेन मन्देऽग्नौ विधिना शृतम् ।हरेदाशु त्रिदोषोत्थं कर्णशूलं प्रपूरणात् ॥
६ ॥
हिङ्गुसैन्धवशुण्ठीभिस्तैलं सर्षपसम्भवम् ।विपक्वं हरतेऽवश्यं कर्णशूलं प्रपूरणात् ॥
७ ॥
कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्य्ये क्ष्वेड एव च ।पूरणं कटुतैलेन हितं वातघ्नमौषधम् ॥
८ ॥
शिखरीक्षारजवारा तत्कृतकल्केन साधितं तैलम् ।अपहरति कर्णनादं बाधिर्य्यञ्चापि पूरणतः” ॥
शिखरी अपामार्गः ॥
९ ॥
“गवां मूत्रेण विल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् ।सजलञ्च सदुग्धञ्च तद्बाधिर्य्यहरं परम्” ॥
क्षीरमात्रं ग्राह्यम् । विल्वतैलम् ॥
१० ॥
“कर्णस्रावे पूतिकर्णे तथैव कृमिकर्णके ।सामान्यं कर्म्म कुर्व्वीत योगान् वैशेषिकानपि ॥
११ ॥
स्वर्जिकाचूर्णसंयुक्तवीजपूररसं क्षिपेत् ।कर्णस्रावरुजा दाहास्तेन नश्यन्त्यसंशयम् ॥
१२ ॥
आम्रजम्बूप्रबालानां मधुकस्य वटस्य च ।एमिस्तु साधितं तैलं पूतिकर्णगदं हरेत् ॥
१३ ॥
जातीपत्ररसे तैलं विपक्वं पूतिकर्णजित् ॥
१४ ॥
सृष्टं रसाञ्जनं नार्य्याः क्षीरंक्षौद्रेण संयुतम् ।प्रशस्यते चिरोत्थे तत् सस्रावे पूतिकर्णके ॥
१५ ॥
कुष्ठहिङ्गुवचादारुशताह्वाविश्वसैन्धवैः ।पूतिकर्णापहं तैलं वस्तमूत्रेण साधितम्” ॥
कुष्ठादितैलम् ॥
१६ ॥
“शम्बूकस्य तु मांसेन कटुतैलं विपाचयेत् ।तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति” ॥
शम्बूकाद्यं तैलम् ॥
१७ ॥
“चूर्णेन गन्धकशिलारजनीभवेनमुष्ट्यंशकेन कटुतैलपलाष्टके तु ।धत्तूरपत्ररसतुल्यमिदं विपक्वंनाडीं जयेच्चिरभवामपि कर्णजाताम्” ॥
मुष्टिः पलम् । निशा तैलम् ॥
१८ ॥
“कृमिकर्णविनाशाय कृमिघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ।वार्त्ताकुधूमश्च हितः सार्षपस्नेह एव च ॥
१९ ॥
पूरणं हरितालेन गव्यमूत्रयुतेन च ।धूपने कर्णदौर्गन्धे गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते ॥
२० ॥
चिकित्सा कर्णशोथानां तथा कर्णार्शसामपि ।कर्णार्व्वुदानां कुर्व्वीत शोथार्शोऽर्व्वुदवद्भिषक्” ॥
* ॥
अथ कर्णपालीविकाराणां चिकित्सा ।“पालीसंशोषणे कुर्य्यात् वातकर्णरुजक्रियाम् ।स्वेदयेत्यत्नतस्ताञ्च स्विन्नां संवर्द्धयेत्तिलैः ॥
१ ॥
शतावरीवाजिगन्धापयस्यैरण्डवीजकैः ।तैलं विपक्वं सक्षीरं पालीं संवर्द्धयेत् सुखम्” ॥
पयस्यत्र क्षीरकाकोली । शतावरीतैलम् ॥
२ ॥
“जीवनीयस्य कल्केन तैलं दुग्धेन पाचयेत् ।चिकित्सेत्तेन तैलेन हतास्रं परिपोटकम् ॥
३ ॥
शीतलेपैर्जलौकाभिरुत्पातं समुपाचरेत् ॥
४ ॥
हलिनीसुरसाभ्याञ्च गोधाकङ्कवसान्वितम् ।तैलं विपक्वमभ्यङ्गादुन्मन्थं नाशयेद्ध्रुवम् ॥
५ ॥
दुःखवर्द्धनकं सिक्त्वा जम्व्वाम्रविल्वपत्रजैः ।क्वाथैस्तैलेन सुस्निग्धं तच्चूर्णैश्चावधूनयेत् ॥
बहुशो गोमयैस्तप्तैः स्वेदितं परिलेपितम् ।घनसारैः समालिम्पेदजामूत्रेण कल्कितैः” ॥
६ ॥
इति कर्णरोगाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(“प्रतिश्यायजलक्रीडाकर्णकण्डूयनैर्मरुत् ।मिथ्यायोगेन शब्दस्य कुपितोऽन्यैश्च कोपनैः ॥
प्राप्य श्रोत्रशिराः कुर्य्याच्छूलं स्रोतसि वेगवत् ।अर्द्धावभेदकं स्तम्भं शिशिरानभिनन्दनम् ॥
चिराच्च पाकं पक्वन्तु लसिकामल्पशः स्रवेत् ।श्रोत्रं शून्यमकस्माच्च स्यात् सञ्चारविचारवत् ॥
शूलं पित्तात् सदाहोषा शीतेच्छाश्वयथुं ज्वरम् ।आशुपाकं प्रपक्वञ्च स पीतलसिकास्रुतिः ॥
सा लसीकास्पृशेद्यद्यत्तत्तत्पाकमुपैति च ।कफाच्छिरोहनुग्रीवा गौरवं मन्दतारुजः ॥
कण्डूः श्वयथुरुष्णेच्छा पाकात् श्वेतधनास्रुतिः ।करोति श्रवणे शूलमभिघातादिदूषितम् ॥
रक्तं पित्तसमानार्त्ति किञ्चिद्वाधिकलक्षणम् ।शूलं समुदितैर्दोषैः सशोफज्वरतीव्ररुक् ॥
पर्य्यायादुष्णशीतेच्छं जायते श्रुतिजाड्यवत् ।पक्वं सितासितारक्तघनपूय प्रवाहि च ॥
शब्दवाहिशिरासंस्थे शृणोति पवने मुहुः ।नादानकस्माद्विविधान् कर्णनादं वदन्ति तम् ॥
श्लेष्मणानुगतो वायुर्नादो वा समुपेक्षेतः ।उच्चैः कृच्छ्राच्छ्रुतिं कुर्य्याद्वधिरत्वं क्रमेण च ॥
वातेन शोषितः श्लेष्मा स्रोतो लिम्पेत्ततो भवेत् ।रुम्गौरवं पिधानञ्च सप्रतीनाह संज्ञितः ॥
कण्डूशोफौ कफात् श्रोत्रे स्थिरौ तत्संज्ञया स्मृतौ ।कफो विदग्धः पित्तेन सरुजं नीरुजन्त्वपि ।घनपूति बहुक्लेदं कुरुते पूतिकर्णकम् ।वातादिदूषितं श्रोत्रं मांसासृक्क्लेदजां रुजम् ॥
खादन्तो जन्तवः कुर्य्युस्तीव्रां सक्रिमिकर्णकः ।श्रोत्रकण्डूयनाज्जाते क्षते स्यात् पूर्व्वलक्षणः ॥
विद्रधिः पूर्व्ववच्चान्यः शोफोऽर्शोऽर्व्वुदमीरितम् ।तेषुरुक् पूतिकर्णत्वं बधिरत्वञ्च बाधते ॥
गर्भेऽनिलात्सङ्कुचिता शस्कुलीकुचिकर्णकः ।एको नीरुगनेको वा गर्भे मांसाङ्कुरः स्थिरः ॥
पिप्पली पिप्पलीमानः सन्निपाताद्विदारिका ।सवर्णः सरुजस्तब्धः श्वयथुः स उपेक्षितः ॥
कटुतैलनिभं पक्वः स्रवेत् कृच्छ्रेण रोहति ।सङ्कोचयति रूढा च सा ध्रुवं कर्णशस्कुली ॥
शिरास्थः कुरुते वायुः पालीशोषं तदाह्वयम् ।कृशा दृढा च तन्त्रीवत् पालीवातेन तन्त्रिका ॥
सुकुमारे चिरोत्सर्गात् सहसैव प्रवर्द्धिते ।कर्ण शोफः सरुक्पाल्यामरुणः परिपोटवान् ॥
परिपोटः सपवनादुत्पातः पित्तशोणितात् ।गुर्व्वाभरणभाराद्यैः श्यावो रुग्दाह पाकवान् ॥
श्वयथुः स्फोटपिटका रागोषाक्लेदसंयुतः ।पाल्यां शोफोऽनिलकफात् सर्व्वतो निर्व्यथःस्थिरः ॥
स्तब्धः सवर्णः कण्डूमान् उन्मन्थो गल्लिरश्च सः ।दुर्व्विद्धे वर्द्धिते कर्णेसकण्डूदाहपाकरुक् ॥
श्वयथुः सन्निपातोत्थः स नाम्ना दुःखवर्द्धनः ।कफासृक् क्रिमिजाः सूक्ष्माः सकण्डूक्लेदवेदनाः ॥
लेह्याख्याः पिटिकास्ताहि लिह्युः पालीमुपेक्षिताः ।पिप्पली सर्व्वजं शूलं विदारीकुचिकर्णकः ॥
एषामसाध्या याप्यैका तन्त्रिकान्यास्तु साधयेत् ।पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोगविभागतः” ॥
इत्युत्तरस्थाने सप्तदशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
* ॥
अस्य चिकित्सा तेनोक्ताष्टादशेऽध्याये, यथा, --“कर्णशूले पवनजे पिबेद्रात्रौ रसाशितः ।वातघ्नसाधितं सर्पिः कर्णं स्विन्नञ्च पूरयेत् ॥
पत्राणां पृथगश्वत्थविल्वार्कैरण्डजन्मनाम् ।तैलसिन्धूत्थदिग्धानां स्विन्नानां पुटपाकतः ॥
रसैः कवोष्णैस्तद्वच्च मूलकस्यारलोरपि ।गणे वातहरेऽम्लेषु मूत्रेषु च विपाचितः ॥
महास्नेहो द्रुतं हन्ति सुतीव्रामपि वेदनाम् ।महतः पञ्चमूलस्य काष्ठात् क्षौमेण वेष्टितात् ॥
तैलसिक्तात् प्रदीप्ताग्रात् स्नेहः सद्यो रुजापहः ।योज्यश्चैवं भद्रकाष्ठात् कुष्ठात् काष्ठाच्च सारलात् ॥
वातब्याधि प्रतिश्याय विहितं हितमत्र च ।वर्ज्जयेच्छिरसा स्नानं शीताम्भःपानमह्न्यपि ॥
पित्तशूले सितायुक्तं घृतस्निग्धं विरेचयेत् ।द्राक्षायष्टिशृतं स्तन्यं शस्यते कर्णपूरणम् ॥
यष्ट्यनन्ता हिमोशीरकाकोलीरोध्रजीवकैः ।मृणालविषमञ्जिष्ठासारिवाभिश्च साधयेत् ॥
यष्टीमधुरसप्रस्थं क्षीरद्विप्रस्थसंयुतम् ।तैलस्य कुडवं नस्यपूरणाभ्यञ्जनैरिदम् ॥
निहन्ति शूलदाहोषाः केवलं क्षौद्रमेव वा ।यष्ट्यादिभिश्च सघृतैः कर्णौ दिह्यात् समन्ततः ॥
वामयेत् पिप्पलीसिद्धसर्पिः स्निग्धं कफोद्भवे ।धूमनावनगण्डूषस्वेदान् कुर्य्यात् कफापहान् ॥
लशुनार्द्रकशिग्रूणां सुरुल्या मूलकस्य च ।कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥
अर्काङ्कुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्ताँल्लवणान्वितान् ।सन्निधाय स्नुहीकाण्डे कोरिते तच्छदावृतान् ॥
स्वेदयेत् पुटपाकेन स रसः शूलजित्परम् ।रसेन वीजपूरस्य कपित्थस्य च पूरयेत् ॥
सूक्तेन पूरयित्वा वा फेनेनान्ववचूर्णयेत् ।अजाऽविमूत्रवंशत्वक् सिद्धं तैलञ्च पूरणम् ॥
सिद्धं वा सार्षपं तैलं हिङ्गुतुम्बरुनागरैः ।रक्तजेपित्तवत् कार्य्यं शिराञ्चाशु विमोक्षयेत् ॥
पक्वे पूयवहे कर्णे धूमगण्डूषनावनम् ।युञ्ज्यान्नाडी विधानञ्च दुष्टव्रणहरञ्च यत् ॥
स्रोतः प्रमृज्य दिग्धन्तु द्वौ कालौ पिचुवर्त्तिभिः ।पूरयेद्धूपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत् ॥
सुरसादिगणक्वाथफाणिताक्ताञ्च योजयेत् ।पिचुवर्त्तिसुसूक्ष्मैश्च तच्चूर्णैरवचूर्णयेत् ॥
शूलक्लेदगुरुत्वानां विधिरेषनिवर्त्तकः ।प्रियङ्ग मधुकाम्बष्ठा धातक्युत्पलपर्णिभिः ॥
मञ्जिष्ठलोध्रलाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन च ।पचेत्तैलं तदास्रावं निगृह्णात्याशु पूरणात् ॥
नादबाधिर्य्ययोः कुर्य्याद्वातशूलोक्तमौषधम् ।श्लेष्मानुबन्धे श्लेष्माणं प्राग्जयेद्वमनादिभिः ॥
एरण्डशिग्रुवरुणमूलकात् पत्रजे रसे ।चतुर्गुणे पचेत्तैलं क्षीरे चाष्टगुणोन्मिते ॥
यष्ट्याह्वाक्षीरकाकोलीकल्कयुक्तं निहन्ति तत् ।नादबाधिर्य्यशूलानि नावनाभ्यङ्गपूरणैः ॥
पक्वं प्रतिविधाहिङ्गुमिषित्वक् स्वर्ज्जिकोषणैः ।ससूक्तैः पूरणात्तैलं रुक्स्रावश्रुतिनादनुत् ॥
कर्णनादे हितं तलं सर्षपोत्थञ्च पूरणे ।शुष्कमूलकखण्डानां क्षारो हिङ्गुमहौषधम् ॥
शतपुष्पावचाकुष्ठदारुशिग्रुरसाञ्जनम् ।सौवर्च्चलयवक्षारस्वर्ज्जिकौद्भिदसैन्धवम् ॥
भूर्ज्जग्रन्थिविडं मुस्ता मधुसूक्तं चतुर्गुणम् ।मातुलुङ्गरसस्तद्वत् कदलीस्वरसश्चतैः ॥
पक्वं तैलं जयत्याशु सुकृच्छ्रानपि पूरणात् ।कण्डूं क्लेदञ्च बाधिर्य्यं पूतिकर्णञ्च रुक्क्रिमीन् ॥
क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयेषु च ।अथ सुप्ताविवस्यातां कर्णौ रक्तं हरेत्ततः ॥
सशोफक्लेदयोर्मन्दस्रुतेर्वमनमाचरेत् ।बाधिर्य्यं वर्ज्जयेद्बालवृद्धयोश्चिरजञ्च यत् ॥
प्रतिनाहे परिक्लेद्य स्नेहस्वेदैर्विशोधयेत् ।कर्णशोधनकेनानु कर्णौ तैलस्य पूरयेत् ॥
ससूक्तसैन्धवमधोर्मातुलुङ्गरसस्य वा ।शोधनाद्रूक्षतोत्पत्तौघृतमण्डस्य पूरणम् ॥
क्रमोऽयं मलपूर्णेऽपि कर्णे कण्ड्वां कफापहम् ।नस्यादितद्वच्छोफेऽपि कटूष्णैश्चात्र लेपनम् ॥
कर्णस्रावोदितं कुर्य्यात् पूतिकृमिणकर्णयोः ।पूरणं कटुतैलेन विशेषात् कृमिकर्णके ॥
वमिपूर्व्वाहिताकर्ण विद्रधौविद्रधिक्रिया ।पित्तोत्थकर्णशूलोक्तं कर्त्तव्यं क्षतविद्रधौ ॥
अर्शोऽर्ब्बुदेषु नासावदामाकर्णविदारिका ।कर्णविद्रधिवत्साध्या यथा दोषोदयेन च ॥
पालीशोषेऽनिलश्रोत्रशूलवन्नस्य लेपनम् ।स्वेदञ्च कुर्य्यात् स्विन्नाञ्च पालीमुद्वर्त्तयेत्तिलैः ॥
प्रियालवीजयष्ट्याह्वहयगन्धा यवान्वितैः ।ततः पुष्टिकरैः स्नेहैरभ्यङ्गं नित्यमाचरेत् ॥
शतावरी वाजिगन्धा पयस्यैरण्डजीवकैः ।तैलं विपक्वं सक्षीरं पालीनां पुष्टिकृत्परम् ॥
कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि पाचितम् ।आनूपमांसक्वाथे च पालीपोषण वर्द्धनम् ॥
पालीं छित्त्वातिसंक्षीणां शेषां सन्धाय पोषयेत् ।याप्यैवं तन्त्रिकाख्यापि परिपाटेऽप्ययं विधिः ॥
उत्पाते शीतलैर्लेपो जलौको हृतशोणिते ।जम्व्वाम्रपल्लवबलायष्टीरोध्रतिलोत्पलैः ॥
सधान्याम्लैः समञ्जिष्ठैः सकदम्बैः ससारिवैः ।सिद्धमभ्यञ्जनं तैलं विसर्पोक्तघृतानि च ॥
उन्मन्थेऽभ्यञ्जनं तैलं गोधाकर्क्कवसान्वितम् ।तालपत्राश्वगन्धार्कवाकूचीतिलसैन्धवैः ॥
सुरसालाङ्गलीभ्याञ्च सिद्धं तीक्ष्णञ्च नावनम्दुर्व्विद्धेऽश्मन्तजम्व्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचितम् ॥
तैलेन पालीं स्वभ्यक्तां सुश्लक्ष्णैरपि चूर्णयेत् ।चूर्णैर्मधुकमञ्जिष्ठा प्रपुण्ड्राह्वनिशोद्भवैः ॥
लाक्षाबिडङ्गसिद्धञ्च तैलमभ्यञ्जने हितम् ।स्विन्नां गोमयजैः पिण्डैर्बहुशः परिलेहिकाम् ॥
विडङ्गसारैरालिम्पेदुरभ्रीमूत्रकल्कितैः ।कौटजेङ्गुदकारञ्जवीजशम्याकवल्कलैः ॥
अथवाम्यञ्जने तैर्वा कटुतैलं विपाचयेत् ।सनिम्बपत्रमरिचमदनैर्लेहिकाव्रणे ॥
च्छिन्नन्तु कर्णं शुद्धस्य बन्धमालोच्य यौगिकम् ।शुद्धास्रं लागयेल्लग्ने सद्यश्छिन्ने विशोधनम् ॥
अथ ग्रथित्वा केशान्तं कृत्वा छेदनलेखनम् ।निवेश्य सन्धिं सुषमं न निम्नं न समुन्नतम् ॥
अभ्यज्य मधुसर्पिर्भ्यां पिचुप्लोतावगुण्ठितम् ।सूत्रेणागाढशिथिलं बद्ध्वा चूर्णैरवाकिरन् ॥
शोणितस्थापनैर्ब्रण्यमाचारञ्चादिशेत्ततः ।सप्ताहादामतैलाक्तं शनैरपनयेत् पिचुम् ॥
सुरूढं जातरोमाणं श्लिष्टसन्धिसमस्थिरम् ।सुवर्ष्माणं सुरागञ्च शनैः कर्णं विवर्द्धयेत् ॥
जलशूकः स्वयं गुप्ता रजन्यौ वृहतीद्वयम् ।अश्वगन्धा बला हस्तिपिप्पली गौरसर्षपाः ॥
मूलं कोशातकाश्वघ्नरूपिका सप्तपर्णजम् ।छुच्छुन्दरी कालमृता गृहं मधुकरीकृतम् ॥
जन्तुका जलजन्मा च तथा शावरकन्दकम् ।एभिः कल्कैः खरं पक्वं सतैलं माहिषं घृतम् ॥
हस्त्यश्वमूत्रेण परभभ्यङ्गात् कर्णवर्द्धनम् ।अथ कुर्य्याद्वयस्थस्य छिन्नां शुद्धस्य नासिकाम् ॥
छिन्द्यान्नासासमं पत्रं तत्तुल्यञ्च कपोलतः ।त्वङ्मांसं नासिकासन्ने रक्षंस्तत्तनुतां नयेत् ॥
सीव्येद्गण्डं ततः सूच्या सेविन्या पिचुयुक्तया ।नासाच्छेदे च लिखिते परिवर्त्त्योपरित्वचम् ॥
कपोलबन्धं सन्दध्यात् सीव्येन्नासाञ्च यत्नतः ।नाडीभ्यामुत्क्षिपेदन्तः सुखोच्छ्वासप्रवृत्तये ॥
आमतैलेन सिक्त्वा तु पतङ्गमधुकाञ्जनैः ।शोणितस्थापनैश्चान्यैः सुश्लक्ष्णैरवचूर्णयेत् ॥
ततो मधुघृताभ्यक्तं बद्ध्वाचारिकमादिशेत् ।ज्ञात्वावस्थान्तरं कुर्य्यात् सद्यो व्रणविधिन्ततः ॥
छिन्द्याद्रूढेऽधिकं मांसं नासोपान्ते च चर्म्मवत् ।सीव्येत्ततश्च सुश्लक्ष्णं हीनं संवर्द्धयेत् पुनः ॥
निवेशिते यथान्यासं सद्यश्छेदेऽप्ययं विधिः ।नाडीयोगाद्विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिः” ॥
इति वाभटे उत्तरस्थाने १८ अध्यायः ॥
* ॥
“सामान्यं कर्णरोगेषु घृतपानं रसायनम् ।अव्यायामो ऽशिरःस्नानं ब्रह्मचर्य्यमकत्थनम् ॥
कर्णशूले प्रणादे च बाधिर्य्यक्ष्वेडयोरपि ।चतुर्णामपि रोगाणां सामान्यं भेषजं विदुः ॥
स्निग्धं वातहरैः स्वेदैर्नरं स्नेहविरेचितम् ।नार्डीस्वेदैरुपचरेत् पिण्डस्वेदैस्तथैव च ॥
विल्वैरण्डार्कवर्षाभूदधित्थोन्मत्तशिग्रुभिः ।वस्तगन्धाश्वगन्धाभ्यां तर्कारीयववेणुभिः ॥
आरनालः शृतैरेभिर्नाडीस्वेदः प्रयोजितः ।कफवातसमुत्थानं कर्णशूलं निरस्यति ॥
मीनकुक्कुटलावानां मांसजैः पयसापि वा ।पिण्डैः स्वेदञ्च कुर्व्वीत कर्णशूलनिवारणम् ।अश्वत्थपत्रखल्लं वा विधाय बहुपत्रकम् ।तलाक्तमस्तसम्पूर्णं निदध्याच्छ्रवणोपरि ॥
यत्तैलं च्यवते तस्मात् खल्लादङ्गारसाधितात् ।तत्प्राप्तं श्रवणस्नोतः सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥
क्षौमगुग्गुल्वगुरुभिः सघृतैर्धूपयेच्च तम् ।भक्तोपरि हितं सर्पिर्वस्तिकर्म्म च पूजितम् ॥
निरन्नो निशि तत्मर्पिः पीत्वोपरि पयः पिबेत् ।मूर्द्धवस्तिषु नस्ये च मस्तिष्के परिषेचने ॥
शतपाकं बलातैलं प्रशस्तञ्चापि भोजने ।कण्टकारीमजाक्षीरे पक्त्वा क्षीरेण तेन च ॥
विपचेत् कुक्कुटवसां कर्णयोस्तत्प्रपूरणम् ।तण्डुलीयकमूलानि फलमङ्गोठजन्तथा ॥
अहिंस्राकेन्द्रकामूलं सरलं देवदारु च ।लसुनं शृङ्गवेरञ्च तथा वंशावलेखनम् ॥
कल्कैरेषां तथाम्लैश्च पचेत् स्नेहं चतुर्विधम् ।वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं हितं तत्कर्णपूरणम् ॥
लसुनार्द्रकशिग्रूनां मुरुङ्ग्या मूलकस्य च ।कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥
शृङ्गवेररसः क्षौद्रं सैन्धवं तैलमेव च ।कदुष्णं कर्णयोर्द्देयमेतद्वा वेदनापहम् ॥
वंशावलेखसंयुक्ते मूत्रे चाजाविके भिषक् ।सर्पिः पचेत्तेन कर्णं पूरयेत् कर्णशूलिनः ॥
महतः पञ्चमूलस्य काण्डमष्टादशाङ्गुलम् ।क्षौमेणावेष्ट्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः ॥
यत्तैलं च्यवते तेभ्यो घृतेभ्यो भाजनोपरि ।ज्ञेयं तद्दीपिकातैलं सद्यो गृह्नाति वेदनाम् ॥
कुर्य्यादेवं भद्रकाष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले ।मतिमान्दीपिकातैलं कर्णशूलनिवर्हणम् ॥
अर्काङ्कुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तान् लवणान्वितान् ।सन्निदध्यात् स्नुहीकाण्डे कोरिते तच्छदावृते ॥
पुटपाकक्रमस्विन्नान् पीडयेदारसागमात् ।सुखोष्णं तद्रसं कर्णे दापयेच्छूलशान्तये ॥
कपित्थमातुलुङ्गाम्लशृङ्गवेररसैः शुभैः ।सुखोष्णैः पूरयेत् कर्णं तच्छूलविनिवृत्तये ॥
कर्णं कोष्णेन चुक्रेण पूरयेत् कर्णशूलिनः ।समुद्रफेनचूर्णेन युक्त्वा वाप्यवचूर्णयेत् ॥
अष्टानामिह मूत्राणां मूत्रेणान्यतमेन वा ।कोष्णेन पूरयेत् कर्णं कर्णशूलोपशान्तये ॥
मूत्रेष्वम्लेषु वातघ्ने गणे च क्वथिते भिषक् ।पचेच्चतुर्व्विधं स्नेहं पूरणं तच्चकर्णयोः ॥
एता एव क्रियाः कुर्य्यात् पित्तघ्नैः पित्तसंयुते ।काकोल्यादौ दशक्षीरं तिक्तञ्चात्र हितं हविः ॥
क्षीरवृक्षप्रबालेषु मधुके चन्दने तथा ।कल्कक्वाथे परं पक्वं शर्करामधुकैः सरैः ॥
इङ्गुदीसर्षपस्नेहौ सकफे पूरणे हितौ ।तिक्तौषधानां यूषाश्च स्वेदाश्च कफनाशनाः ॥
सुरसादौ कृतं तैलं पञ्चमूले महत्यपि ।मातुलूङ्गरसः शुक्तं लसुनार्द्रकयो रसः ॥
एकैकः पूरणे पथ्यस्तैलं तेष्वथवा कृतम् ।तीक्ष्णा मूर्द्धविरेकाश्च कवलाश्चात्र पूजिताः ॥
कर्णशूलविधिः कृत्स्नः पित्तघ्नः शोणितावृते ।शूलप्रणादबाधिर्य्यक्ष्वेडानान्तु प्रकीर्त्तितम् ॥
सामान्यतो विशेषेण बाधिर्य्ये पूरणं शृणु ।गवां मूत्रेण विल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् ॥
सजलञ्च सदुग्धञ्च बाधिर्य्ये कर्णपूरणम् ।सितामधुकविम्वीभिः सिद्धं वाजे पयस्यथ ॥
सिद्धं वा विल्वनिःक्वाथे शीतीभूतं तदुद्धृतम् ।पुनः पचेद्दशक्षीरं सितामधुकचन्दनैः ॥
विल्वाम्बुगाढं यत्तैलं बाधिर्य्ये कर्णपूरणम् ।वक्ष्यते यः प्रतिश्याये विधिः सोऽप्यत्र पूजितः ॥
वातव्याधिषु यश्चोक्तो विधिः स च हितो भवेत् ।कर्णस्रावे पूतिकर्णे तथैव क्रिमिकर्णके ॥
समानं कर्म्म कुर्व्वीत योगान् वैशेषिकानपि ।शिरोविरेचनञ्चैव धूपनं पूरणन्तथा ॥
प्रमार्जनं धावनञ्च वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ।राजवृक्षादितो येन सुरसादिगणेन वा ॥
कर्णप्रक्षालनं कार्य्यं चूर्णैरेषाञ्च पूरणम् ।चूर्णं पञ्चकषायोत्थं कपित्थरसयोजितम् ॥
कर्णस्रावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह ।सर्ज्जत्वक्चूर्णसंयुक्तः कार्पासीफलजो रसः ॥
योजितो मधुना वापि कर्णस्रावे प्रशस्यते ।लाक्षासर्ज्जरसौ वापि चूर्णितौ कर्णपूरणम् ॥
सशैवलमहावृक्षजम्ब्वम्रप्रसवायुतम् ।कुलीरक्षौद्रमण्डूकी सिद्धं तैलञ्च पूजितम् ॥
तिन्दुकान्यभयारोध्रं समङ्गामलकं मधु ।पूरणञ्चात्र पथ्यं स्यात् कपित्थरसयोजितम् ॥
रसमाम्रकपित्थानां मधूकधवशालजम् ।पूरणार्थं प्रशंसन्ति तैलं वा तैर्विपाचितम् ॥
प्रियङ्गुमधुकाम्बष्ठा धातकी शीतपर्णिभिः ।मजिष्ठालोध्रलाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन वा ।पचेत्तैलं तदास्रावमवगृह्णाति पूरणात् ।घृष्टं रसाञ्जनं नार्य्याः क्षीरेण क्षौद्रसंयुतम् ॥
प्रशस्यते चिरोत्थेऽपि सास्रावे पूतिकर्णके ।निर्गुण्डीस्वरसे तैलं सिन्धुर्धूमरजोगुडः ।पूरणः पूतिकर्णस्य शमनो मधुसंयुतः ।कृमिकर्णकनाशार्थं क्रिमिघ्नं योजयेद्विधिम् ॥
वार्त्ताकुधूमश्च हितः सार्षपस्नेह एव च ।क्रिमिघ्नं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च ॥
गुग्गुलुः कर्णदौर्गन्ध्ये धूपनं श्रेष्ठमुच्यते ॥
छर्द्दनं धूमपानञ्च कवडस्य च धारणम् ।कर्णक्ष्वेड हितं तैलं सार्षपञ्चैव पूरणम् ॥
विद्रधौ वापि कुर्व्वीत विद्रध्युक्तं चिकित्सितम् ॥
प्रक्लेद्यधीमांस्तैलेन स्वेदेन प्रविलाप्य च ।शोधयेत् कर्णविट्कन्तु भिषक् सम्यक् शलाकया ॥
नाडीस्वेदोऽथ वमनं धूमो मूर्द्धविरेचनम् ।विधिश्च कर्णहृत्सर्व्वः कर्णकण्डूमपोहति ॥
अथ कर्णप्रतीनाहे स्रेहस्वेदौ प्रयोजयेत् ।ततोऽतिरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्तां समाचरेत् ॥
कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्य्यात् पित्तविसर्पवत् ।कर्णच्छिद्रे वर्त्तमानं कीटं क्लेदमलादि वा ॥
शृङ्गेणापहरेद्ध्वीमानथवापि शलाकया ।शेषाणान्तुविकाराणां प्राक्चिकित्सितमीरितम्” ॥
इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे एकविंशतितमोऽध्यायः ॥
* ॥
चिकित्सितस्थाने ४३ अध्याये सनिदानलक्षण-चिकित्सितान्युक्तानि हारीतेन यथा, --“सिक्थेन वा तोयविपूरणेनमलेन वा चाति भवेद्रुजा च ।उच्छासरोधाद्भवते तथापिवातादिकैर्वा कुपितैरथापि ॥
संसर्गदोषैरपि सर्व्वदोषैःक्रिमिव्रणे नापि तथैव चान्या ।सञ्जायते कर्णरुजा नरस्यशृणोति तेनापि बहुखनांश्च ॥
निःस्वानमेघघ्वनिदन्तशब्दान्शूलं सदाहञ्च शिरोव्यथा च ।वेणुस्वनं वत्स ! शृणोति सर्व्वंपित्तेन तं विद्धि भिषग्वरिष्ठ ! ॥
तथा च मूर्च्छां प्रतनोति शब्दंमेघस्वनं वा कफजे शृणोति ॥
क्रिमिदोषे स्रवेत् पूयं सरक्तं वाति सत्तम ! ।तथा चैवाभिघातेन जायते तीव्रवेदना ॥
क्षतेन पूयं स्रवते बाल्याद्भवति चापरः ।तञ्चापिलूतिदोषेण जायते कर्णजा रुजा ॥
न कर्णरोगे जलपूरणञ्चन चूर्णमेतत् कथितं विधिज्ञैः ।तैलं हितं स्वेदनमेव कर्णेस वाष्पविन्दुश्च हितो मतश्च ॥
समुद्रफेनं सिन्धूत्थं सूक्ष्मचूर्णञ्च कारयेत् ।सौवीरकरसेनापि वातिके कर्णपूरणम् ॥
आर्द्रसौवीरकरसं शुण्ठीसैन्धवगुग्गुलुम् ।माषकुल्माषतोयेन तैलं पक्त्वातिचोष्णकम् ।तुम्बीरसञ्च धार्य्येत कर्णरोगे प्रशस्यते ॥
यष्टीमधुः कुष्ठमरिष्टपत्रंनिशाविशाला सुमनः प्रबालाः ।विपाठितं कर्णभवे च शूलेस पैत्तिके वा घृतमेव शस्तम् ॥
ब्राह्मीरसं सैन्धवकं विडङ्गंसभृङ्गराजस्य घृतेन युक्तम् ।तथैव सौवीररसञ्च पथ्यास्रुतञ्च वस्त्रं परिपूर्णमेतत् ॥
हितम्भवेत्तत् श्रुतिपूरणायपूयं सरक्तं क्रिमिजं निहन्ति ॥
सर्व्वे प्रोक्ताः शिरोरोगास्तैलानि च घृतानि च ।जात्याविकान् वा युञ्जीत शिरोरोगविदाम्बरः ।वातहारीणि पथ्यानि विदाहीनि गुरूणि च” ॥
* ॥
)