करण (karaNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 करण n.
  (-णं)
	 1. An instrument or means of action. 
	 2. Making,  doing.
3. Action,  act.
	 4. Cause,  motive.
	 5. Business,  occupation,  as trade.
&c.
	 6. An organ of sense.
	 7. The body.
	 8. The mind or heart.
	 9.
A field.
	 10. Grain. 
	 11. The posture,  abstinence,  &c. of an ascetic.
12. Copulation,  (seu modus coeundi.)
	 13. The usage or practice of the
writer caste.
	 14. Acting,  dramatic action. 
	 15. Song,  singing.
	 16. The
particular business of any tribe or caste.
	 17. Plaistering,  spreading
any thing with the hand.
	 18. A Karana,  an astrological division
of time
 the Karanas are eleven: 7 moveable and 4 fixed,  and
two are equal to a lunar day
 or the time during which the moon's
motion from the sun amounts to 6°.
	 19. (In grammar) The instru-
mental case,  or noun in that case.
	 m.
  (-णः) A man of a mixed
class,  the son of a Sudra woman by a Vaisya
 or,  according to
some,  of an outcaste Kshetriya,  by a Kshetriya female
 the
occupation of this class is writing,  accounts,  &c. a writer,  a scribe.
f.
  (-णी)
	 1. A woman of the same caste.
	 2. (In arithmetic,  &c.) A
surd or irr
 ational quantity.
 E.
  कृ to do,  to act,  &c. ल्युट् aff.
  

Capeller Eng

English

 1 करण॑ a.
  active,  clever,  skilled. 

 2 क॑रण f.
  ई making,  causing (—°). m.
  helper, 
assistant,  N.
  of a caste (f.  ई)
 complex of sounds,  i.e.
  word.  n.
 
making,  doing,  causing
 action,  occupation
 organ,  instrument
instrumentality or the instrumental case (g. )
 document,  bond,  evidence
(j. ).

Yates

English

 करण (णः-णं) 1.
n.
  An instrument
or means of action
 act
 organ
cycle
 business.
m.
  Man of a
mixed caste.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 करण
n.
  (-णं)
1 An instrument or means of action. 
2 Making,  doing.
3 Action,  act.
4 Cause,  motive.
5 Business,  occupation,  as trade,  &c.
6 An organ of sense.
7 The body.
8 The mind or heart.
9 A field.
10 Grain. 
11 The posture,  abstinence,  &c. of an ascetic.
12 Copulation,  (seu modus coeundi.)
13 The usage or practice of the writer caste.
14 Acting,  dramatic action. 
15 Song,  singing.
16 The particular business of any tribe or cast.
17 Plaistering,  spreading any thing with the hand.
18 A Karaṇa,  an astrological division of time
 the Karaṇas are eleven:
7 moveable and 4 fixed,  and two are equal to a lunar day
 or the time during
which the moon's motion from the sun amounts to 6°.
19 (In grammar) The instrumental case,  or noun in that case.
m.
  (-णः) A
man of a mixed class,  the son of a Śūdra woman by a Vaiśya
 or, 
according to some,  of an outcast Kṣetriya,  by a Kṣetriya female
 the
occupation of this class is writing,  accounts,  &c. a writer,  a scribe.
f.
 
(-णी)
1 A woman of the same caste.
2 (In arithmetic,  &c.) A surd or irr
 ational quantity.
E.
  कृ to do,  to act,  &c. ल्युट् aff.
  

Apte

English

करण [karaṇa],  a.
  [कृ-ल्युट्]

Making,  doing,  effecting,  producing.

(Ved. ) Clever,  skilled
 रथं न दस्रा करणा समिन्वथः Rv.*
  1.119.7.

णः (Ved. ) An assistant. यमस्य करणः Av.*
  6.46.2.

A man of a mixed tribe.

A writer,  जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप Mb.
 *  1.115. 43
 Ms.*
  1.22.

A child. cf.
   ...... करणः शिशौ । शूद्राविशोः सुते$पि स्यात् Nm. 

णम् Doing,  performing,  accomplishing,  effecting
 परहित˚,  संध्या˚,  प्रिय˚ &c.
 

Act,  action. 

Religious action
 Y.*
  1.251.

Business,  trade.

An organ of sense
 वपुषा करणोज्झि- तेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् R.*
  8.38, 42
 पटुकरणैः प्राणिभिः Me.*
  5
 R.*
  14.5.

The body
 उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया Ku.*
  4.5.

An instrument or means of an action,  न तस्य कार्यं करणं न विद्यते Śvet.6.8
 करणं च पृथग्विधम् Bg.*
  18.14.18. उपमितिकरणमुपमानम् T. S.
 तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे Mb.
 *  3.181.19.

(In Logic) The instrumental cause which is thus defined: व्यापारवद- साधारणं कारणं करणम्.

A cause or motive (in general).

The sense expressed by the instrumental case (in gram.
  )
 साधकतमं करणम् P.*
  1.4.42
 or क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्- व्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ॥

(In law) A document,  a bond,  documentary proof
 Ms.*
  8.15, 52, 154.

A kind of rhythmical pause,  beat of the hand to keep time
 अनुगर्जितसंधिग्धाः करणै- र्मुरजस्वनाः Ku.*
  6.4.

(In Astrol.) A Division of the day
 (these Karaṇas are eleven). -बव,  बालव,  कौलव,  तैतिल,  गर,  वणिज,  विष्टि,  शकुनि,  चतुष्पाद,  नाग and

र्किस्तुघ्न. The Supreme Being.

Pronunciation. 

The posture of an ascetic.

A posture in sexual enjoyment. बोभुज्यते स्म करणेन नरेन्द्रपुत्री Bil. ch.42. वात्स्यायनोक्तकरणैर्निखिलैर्मनोज्ञै । संभुज्यते कविवरेण नरेन्द्रपुत्री ॥ Ibid.45.

A field.

Plastering with the hand.

The usage of the writer caste.

The Principle of intelligence
 दृष्टाः करणाश्रयिणः Sāṅ. K.*
  43.

(In Astron. ) N.
  of a treatise of Varāhamihira on the motion of planets.

णी A woman of a mixed caste. माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते Y.*
  1.95.

Absurd or irrational number. -सुता f.
  An adopted daughter.Comp.   -अधिपः the soul,  स कारणं करणाधिपाधिपः Śvet. 6.9. -कुतूहलम् N.
  of a work on practical astronomy by Bhāskara.  -ग्रामः the organs of sense taken collectively. -त्राणम् the head. -विभक्तिः f.
  The instrumental case
 सूक्तवाकेनेति करणविभक्तिसंयोगात् । ŚB. on यMS.*  3.2.12. -विन्ययः manner of pronunciation. 

Apte 1890

English

 करण a. [कृ-ल्युट्] 1 Making,  doing,  effecting,  producing. 
2 (Ved.) Clever,  skilled. 
णः 1 (Ved.) An assistant. 
2 A man of a mixed tribe. 
3 A writer. 
णं 1 Doing,  performing,  accomplishing,  effecting
 परहित°,  संध्या°,  प्रिय° &c. 
2 Act,  action. 
3 Religious action. 
4 Business,  trade. 
5 An organ of sense
 वपुषा करणोज्झितेन सा निपतंती पतिमप्यंपातयत् R. 8. 38,  42
 पटुकरणैः प्राणिभिः Me. 5
 R. 14. 50. 
6 The body
 उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कांतिमत्तंया Ku. 4. 5. 
7 An instrument or means of an action
 उपमितिकरणमुपमानं T. S. 
8 (In Logic) The instrumental cause which is thus defined: 
व्यापारवदसाधारणं कारणं करणं. 
9 A cause or motive (in general). 
10 The sense expressed by the instrumental case (in gram.)
 साधकतमं करणं P. I. 4. 42
 or क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनंतरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ॥. 
11 (In law) A document,  a bond,  documentary proof
 Ms. 8. 51,  52,  154. 
12 A kind of rhythmical pause,  beat of the hand to keep time
 Ku. 6. 40. 
13 (In astrol.) A division of the day
 (these Karaṇas are eleven). 
14 The Supreme Being. 
15 Pronunciation. 
16 The posture of an ascetic. 
17 A posture in sexual enjoyment. 
18 A field. 
19 Plastering with the hand. 
20 The usage of the writer caste. 
णी 1 A woman of a mixed caste. 
2 A surd or irrational number. 
Comp. 
अधिपः the soul. 
ग्रामः the organs of sense taken collectively. 
त्राणं the head. 

Monier Williams Cologne

English

 क॑रण a mf(ई) n (once करण॑,  RV.
   i,  119,  7) doing,  making,  effecting,  causing (esp.   ifc. 
 cf.
   अन्तकरण,  उष्णं-क्°,  &c.
  ),  R.
  &c.
  

 clever,  skilful,  RV.
   i,  119,  7

 क॑रण m.
  a helper,  companion,  AV.
   vi,  46,  2
 xv,  5,  1-6
 xix,  57,  3

 a man of a mixed class (the son of an outcast Kṣatriya,  Mn.
   x,  22
 or the son of a Śūdra woman by a Vaiśya,  Yājñ.
  i,  92
 or the son of a Vaiśya woman by a Kṣatriya,  MBh.
   i,  2446
 4521
 the occupation of this class is writing,  accounts &c.
  )

 writer,  scribe,  W.
 

 क॑रण m.
  (in Gr.
 ) a sound or word as an independent part of speech (or as separated from the context
 in this sense usually n.
 ),  Kāś.
  on Pāṇ.
  iii,  1,  41
 Pat.
  Comm.  on RPrāt.
  

 क॑रण m.
  (in mus.) a kind of time,  Kum.
   vi,  40

 क॑रण n.
  the act of making,  doing,  producing,  effecting,  ŚBr.
  
 MBh.
   &c.
   (very often ifc. ,  e.g. मुष्टि-क्°,  विरूप-क्°)

 an act,  deed,  RV.
  

 an action (esp.   a religious one),  Yājñ.
  i,  250
 R.
 

 the special business of any tribe or caste,  L.
 

 a calculation (esp.   an astronomical one),  VarBṛS.
 

 an astrological division of the day (these Karaṇas are eleven,  viz. वव,  वलव,  कौलव,  तैतिल,  गर,  वणिज,  विष्टि,  शकुनि,  चतुष्पद,  किन्तुघ्न,  and नाग,  two being equal to a lunar day
 the first seven are called अ-ध्रुवाणि or movable,  and fill,  eight times repeated,  the space from the second half of the first day in the moon's increase to the first half of the fourteenth day in its wane
 the four others are ध्रुवाणि or fixed,  and occupy the four half-days from the second half of the fourteenth day in the wane of the moon to the first half of the first day in its increase),  VarBṛS.
 
 Suśr.
  &c.
  

 pronunciation,  articulation,  APrāt.
  

 (in Gr.
 ) a sound or word as an independent part of speech,  separated from its context,  Pāṇ.
 ,  Kāś.
  &c.
  ,  (करण may be used in this way like कार,  e.g. इति-करण,  ŚāṅkhŚr.
  )

 the posture of an ascetic

 a posture in sexual intercourse

 instrument,  means of action,  ŚvetUp.
   
 Yājñ.
 
 Megh.

 an organ of sense or of speech,  VPrāt.
  
 PārGṛ.

 (in law) an instrument,  document,  bond,  Mn.
   viii,  51
 52
 154

 (in Gr.
 ) the means or instrument by which an action is effected,  the idea expressed by the instrumental case,  instrumentality,  Pāṇ.
  i,  4,  42
 ii,  3,  18
 iii,  2,  45

 cause (=  कारण)

 a spell,  charm,  Kathās.
  (cf.   करण-प्रयोग)

 rhythm,  time,  Kum.
  

 body,  Megh.
 
 Kum.
  
 Kād.

 N.
  of a treatise of Varāha-mihira on the motion of the planets

 of a work belonging to the Śiva-darśana

 a field,  L.
 

 the mind,  heart,  W.
  (cf.   अन्तः-करण)

 grain,  W.
 

 (also) a sinew,  tendon,  muscle,  Kir.
 

 करण b &c.
   See p.
  254,  col. 1.

Monier Williams 1872

English

 करण,  अस्,  ई,  अम्,  doing,  making,  effecting, 
causing (especially at the end of compounds
 cf.
अन्त-करण,  अन्धङ्-करण,  उष्णङ्-करण, 
&c.)
 Ved. clever,  skilled
 (अस्),  m.,  Ved. an assistant
a man of a mixed class,  the son of a Śūdra woman by
a Vaiśya,  or (according to some) of an outcast Kṣa-
triya (the occupation of this class is writing,  accounts, 
&c.)
 a writer,  a scribe
 (अम्),  n. making,  doing, 
producing,  effecting,  accomplishing (very often as last
member of a compound,  e. g. मुष्टि-करण, 
committing theft
 विरूप-करण,  producing de-
formity)
 an action,  especially a religious action
business,  occupation (as trade &c.)
 the special
business of any tribe or caste
 plastering,  spreading
anything with the hand
 the usage or practice of
the writer-caste
 an act,  a deed
 an instrument or
means of action,  an expedient
 an organ,  an organ
of sense or of speech
 (in gram.) the immediate
cause of an action,  the idea expressed by the instru-
mental case,  instrumentality
 the body
 (in law)
an instrument,  document,  a bond
 a cause,  motive
the posture of an ascetic
 posture in sexual intercourse, 
copulation
 pronunciation,  articulation
 (in gram.)
the term used in designating a sound or word when
referring to it as an independent part of speech or as
separated from its context,  (करण may be used in
this way,  like कार,  e. g. इति-करण,  the word इति)
rhythm,  time
 dramatic action (?),  singing (?)
 an
astrological division of the day,  (these Karaṇas are
eleven,  viz. वव,  वालव,  कौलव,  तैतिल,  गर, 
बणिज,  विष्टि,  शकुनि,  चतुष्पद,  किन्तुघ्न, 
and नाग,  two being equal to a lunar day,  or the
time during which the moon's motion amounts to 6°
the first seven are called अ-ध्रुवाणि or movable,  and
fill,  when eight times repeated,  the space from the
second half of the first day in the moon's increase to
the first half of the fourteenth day in its wane
 the
four others are ध्रुवाणि or fixed,  and occupy the
four half-days from the second half of the fourteenth
day in the wane of the moon to the first half of the
first day in its increase)
 title of a treatise of Varā-
ha-mihira on the motions of the planets
 a field
grain (?)
 the mind or heart (?)
 (ई),  f. a woman of a
mixed caste
 a surd or irrational number,  a surd root
in arithmetic.
—करण-कुतूहल,  अम्,  n. title of a
work on practical astronomy by Bhāskara.
—करण-
ग्राम,  अस्,  m. the senses collectively.
—करण-
त्राण,  अम्,  n. the head (‘protecting the organs of
sense’).
—करण-त्व,  अम्,  n. instrumentality,  medi-
ate agency.
—करण-नियम,  अस्,  m. suppression or
restraint of the organs of sense.
—करण-विन्यय, 
अस्,  m. manner of pronunciation.
—करण-सार, 
अस्,  m. title of a work on practical astronomy by
Bhāskara.
—करण-स्थान-भेद,  अस्,  m. differ-
ence of articulation or organ.
—करणाधिकार
(°ण-अध्°),  अस्,  m. a section on articulation.

 करण करण। See under 1. कर।

Macdonell

English

 करण kár-aṇa,  a.
  (ī) making,  producing
 🞄performing (—°)
 m.
  a certain mixed caste
 🞄tune
 word (gr.)
 n.
  making,  doing
 performing
 🞄producing
 action
 deed
 rite
 business
 🞄organ of sense
 body
 instrument
 legal document 🞄or evidence
 notion of the instrumental 🞄case (gr.): -tā,  f.
 ,  -tva,  n.
  instrumentality 🞄(gr.): -rūpa,  a.
  having the form of an instrument 🞄(ph.)
 ī-ya,  fp. to be done
 n.
  business.

Benfey

English

 करण करण,  i. e. कृ + अन, 
 I. adj.
 , 
f.
  णी,  Making,  causing,  e. g. वैध-
व्य-,  Causing widowhood,  Rām.  6,  95, 
27.
संजीव-,  Causing health,  Rām. 
6,  26,  5.
 II. n.
 
 1. Making,  MBh. 3, 
15297
 performing,  Pañc. 40,  15.
 2. Action,  Rām.  1,  11,  17.
 3. Instru-
ment,  Bhāṣāp. 57.
 4. An organ of
sense,  Ragh. 8,  38.
 5. The body,  Ku-
māras. 4,  5.
 6. A document,  Man.  8, 
51.
 7. Musical time,  Kumāras. 6,  40.
 III. m.
  The son of a Vrātya Kṣatriya, 
Man.  10,  22.
 -- Comp.
 
अ-,  n.
  non-doing, 
Vedāntas. in Chr. 202,  15.
अन्त-,  adj.
 
causing destruction,  Man.  9,  221. अन्-
तःकरण,  i. e.
अन्तर्-,  n.
  the internal
sense,  Vedāntas. in Chr. 206,  24
 the
heart,  Śāk. d. 21.
अ-हित-,  n.
  a wicked
action,  Bhartṛ. 1,  87.
त्रिवृत्-,  n.
  tri-
plication,  Vedāntas. in Chr. 208,  20.
प्रहार-,  n.
  beating,  Pañc. 245,  12.
विरूप-,  n.
  disfiguring,  Rām.  1,  3,  19.
शेष-,  n.
  doing what is still to be
done,  Rām.  4,  17,  56.

Apte Hindi

Hindi

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
"करना,  अनुष्ठान करना,  सम्पन्न करना,  कार्यान्वित करना, "

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
"कृत्य,  कार्य"

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
धार्मिक कृत्य

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
"व्यवसाय,  धंधा"

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
इन्द्रिय

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
शरीर

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
कार्य का साधन या उपाय

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
साधनविषयक हेतु जिसकी परिभाषा  है

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
कारण या प्रयोजन

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
करण कारक द्वारा अभिव्यक्त अर्थ

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
"दस्तावेज,  तमस्सुक,  लिखित प्रमाण"

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
"लयात्मक विरामविशेष,  समय काटने के लिए ताली बजाना"

करणम्
नपुं*
   - कृ-ल्युट्
दिन का एक भाग

करणम्
नपुं*
   - कृ+ल्युट्
ग्रहों की गति के विषय में वराहमिहिर की एक कृति

Shabdartha Kaustubha

Kannada

करण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಯಸ್ಥ /ಲೇಖಕ /ಗುಮಾಸ್ತೆ
करण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೂದ್ರಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯವನು
प्रयोगाः - > "धनधान्याध्यक्षता च राजसेवा तथैव च । द्विजातेः परिचर्या च दुर्गान्तःपुररक्षणम् । एषा पारशवस्योक्ता उग्रस्य करणस्य च ॥"
उल्लेखाः - > परा०
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ /ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > डुकृञ् (करणे) - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
प्रयोगाः - > "करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः"
उल्लेखाः - > वि०स०
विस्तारः - > "स्वप्राप्तौ साधकतमं जीवानां करणं विदुः" - निरुक्तिः
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಧನ /ಸಲಕರಣೆ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಿಯಾನಿಷ್ಪತ್ತಿಪರ್ಯಂತ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗೆ ಪರಮೋಪಕಾರಕವಾಗಿರುವ ಕಾರಕ
निष्पत्तिः - > डुकृञ् (करणे) - कर० "ल्युट्" (३-३-११७)
प्रयोगाः - > "करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः"
उल्लेखाः - > गीता० १८-१८
विस्तारः - > दात्रेण धान्यं लुनाति ಎಂಬಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕೊಯ್ಯಲು ಹಸ್ತಗಳು ಕಾರಣವಾದರೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಣವಾದ ದಾತ್ರವೇ ಕರಣವಾಗುವುದು. "साधकतमं करणम्" (पा० सू० १-४-४२) । "क्रियायाः परिनिष्पत्तिः यद्व्यापारादन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत् तदा स्मृतम् ॥"
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪಾರವುಳ್ಳ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾರಣ /ಹೇತು
विस्तारः - > ಘಟಕ್ಕೆ ದಂಡವು ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣ.ದಂಡದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭ್ರಮಣರೂಪವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಘಟೋತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ದಂಡವು ಕರಣವಾಯಿತು.
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಳಬದ್ಧರಚನೆ /ತಾಳಬದ್ಧವಾದ ವಾದ್ಯಗಳ ತಾಡನ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
प्रयोगाः - > "शिखरासक्तमेघानां व्यज्यन्ते यत्र वेश्मनाम् । अनुगर्जितसन्दिग्धाः करणैर्मुरजस्वनाः ॥"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-४०
विस्तारः - > "नृत्यवादित्रगीतानां प्रयोगवशभेदिनाम् । संस्थानं ताडनं रोधःकरणानि प्रचक्षते ॥"
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಿಯ
प्रयोगाः - > "यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः । सङ्कल्पन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥"
उल्लेखाः - > मेघ० ५५
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೇಖ್ಯ /ಆಧಾರಪತ್ರ /ದಸ್ತೈವೇಜು /ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ
प्रयोगाः - > "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्" । "करणकलेबरयोगं वितरसि वृषशैलनाथकरुणे त्वम्" । "नासाश्वसाधिवासेऽधरमधुनि रसज्ञा चरित्रेषु चित्तं तन्नस्तन्वङ्गि कैश्चिन्न करणहरिणैर्वागुरालङ्घितासि"
उल्लेखाः - > गीता० १८-१४,  दयाश० १७,  नैष० ८-१०६
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷೇತ್ರ /ಭೂಮಿ
प्रयोगाः - > "अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् । दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-५१
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತ /ಮನಸ್ಸು /ಅಂತಃಕರಣ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ತಿಥಿಯ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಕಾಲವಿಶೇಷ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೃತಿ /ಮಾಡುವಿಕೆ
प्रयोगाः - > "कर्तृता तदुपलम्भतोऽभवद्वृत्तिभाजि करणे यथर्त्विजि"
उल्लेखाः - > माघ० १४-१९
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಯಾರಿಸುವಿಕೆ /ನಿರ್ಮಾಣ
विस्तारः - > बवः,  बालवः,  कौलवः,  तैतिलः, गरः,  वणिक्,  भद्रा,  शकुनिः,  चतुष्पादः,  नागवान्,  किंस्तुघ्नम् - इति एकादश करणानि ।
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗದ ಒಂದು ಅಂಗ /ಪದ್ಮಾಸನ ಮೊದಲಾದುದು
प्रयोगाः - > "कृतस्य करणं नास्ति"
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವ ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆ /ಭಾವಾಭಿನಯ
प्रयोगाः - > "हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः"
उल्लेखाः - > भा० वन० २५६-२६
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಸ್ತಲೇಪ /ಕೈಗೆ ಬಳಿಯುವುದು /ಕೈಗೆ ಮುಲಾಮು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಹಚ್ಚುವುದು
विस्तारः - > "आसनं करणं तस्य भेदाः पद्मासनादयः" - वैज० ।
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಣೆಯಿಂದ ಗಾರೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬಳಿಯುವುದು
विस्तारः - > "करणान्यङ्गचेष्टाः स्युः हरणं करणं समे" - वैज० ।
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಪೃಷ್ಟ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಣೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧ್ಯಾನ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರತಿಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದುವಿಧವಾದ ಬಂಧ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಾನ /ಹಾಡುವಿಕೆ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪಾರ /ಕಾರ್ಯ /ಕೆಲಸ
करण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಖಸಂಧಿಯ ಒಂದು ಅಂಗ
करण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮಾಡುವ
प्रयोगाः - > "स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम्"
उल्लेखाः - > पा० शि०
विस्तारः - > "करणं कारणे काये साधने बवकादिषु । स्पृष्टाद्युच्चारणा भेदध्यानपद्मासनादिषु । रतिबन्धे नाट्यभेदे गीतके कर्मणीन्द्रिये ।" - वैज० ।
करण
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತಯಾರಿಸುವ /ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡುವ
विस्तारः - > "उद्भेदः करणं भेदः एतान्यङ्गानि वै मुखे" - सा० द० ६-८२ । "करणं पुनः । प्रकृतार्थसमारम्भः" - सा० द० ६-८६

L R Vaidya

English

 karaRa {% (I) m. %} The son of a Vaiśya man and a Śūdra woman,  Yaj.i.92.

 karaRa {% (II) n. %} 1. Doing,  performing,  executing,  Yaj.iii.308
act,  action
an organ of sense,  वपुषा करणोज्झितेन सा निपतंती R.viii.38,  42,  Megh.i.5
the body,  उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कांतिमत्तया K.S.iv.5
an instrument
a cause,  a motive
the idea expressed by the instrumental case (in gram.) (thus defined- क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनंतरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम्)
a document,  a bond,  documentary proof (in law),  M.viii.51
a division of the day (in astrology)
beat of the hand to keep time (in music),  K.S.vi.40
an instrumental cause (in logic). (व्यापारवदसाधारणं कारणं करणम् T.S.)

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१३,  अघोष,  अतिजगती,  अनङ्ग,  करण,  काम,  क्रियास्थान,  जय,  यक्ष,  वन्द्य,  विश्व,  विश्वे,  विश्वेदेवाः

Bopp

Latin

 करण (r. कृ s. अन)
1) n. actio,  negotium,  officium. R.
Schl. I. 13. 51.: रताः स्वाध्यायकरणे वयम्.
2) n. i. q.
इन्द्रिय i. e. sensus (videndi,  audiendi etc.). RAGH. 8. 38.
3) (fortasse a r. कॄ) m. vir mixti ordinis,  matre sûdricâ
et patre vaisyico natus. AM.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

करण
क्ली
करण,  कारण,  क्षेत्र,  इन्द्रिय
करणं कारणं विद्यात् क्षेत्रं करणमिष्यते ।
करणो जातिभेदश्च करणानीन्द्रियाणि च ॥ ९५ ॥
verse 1.1.1.95
page 0007

करण
पु
करण,  जातिभेद
करणं कारणं विद्यात् क्षेत्रं करणमिष्यते ।
करणो जातिभेदश्च करणानीन्द्रियाणि च ॥ ९५ ॥
verse 1.1.1.95
page 0007

Indian Epigraphical Glossary

English

 Karaṇa (EI 4),  an accountant.
(EI 28
 HD),  a clerk
 a scribe. Cf. Ep. Ind.,  Vol. XXII, 
p. 155.
(EI 19),  same as Marāṭhī Kulkarṇī.
(SITI),  a type of law-court lower in rank than an
adhikaraṇa.
(IE 8-1,  8-8
 EI 28,  30),  same as or a shortened form of
adhikaraṇa
 a court of law.
(IE 8-3),  an office or department.
(CII 4),  a committee.
(LP),  a department,  according to the editors of the
Lekhapaddhati,  the thirtytwo karaṇas or departments being the
following
 śrī-karaṇa,  vyaya-karaṇa,  dharm-ādhikaraṇa,  maṇḍapikā-
karaṇa,  velākula-karaṇa,  jala-karaṇa,  [sthala] patha-karaṇa,  ghaṭi-
kāgṛha-karaṇa,  ṭaṅkaśālā-karaṇa,  dravya-bhāṇdāra-karaṇa,  aṃśuka-
bhāṇdāra-karaṇa,  vārigṛha-karaṇa,  devaveśma-karaṇa,  gaṇikā-karaṇa, 
karaṇa,  hastiśālā-karaṇa,  aśvaśālā-karaṇa,  kalabhaśālā-karaṇa,  śreṇi-
karaṇa,  vyāpāra-karaṇa,  tantra-karaṇa,  koṣṭhāgāra-karaṇa,  upakrama-
karaṇa,  karākara-karaṇa,  sthāna-karaṇa,  deva-karaṇa,  sandhi [vigraha]-
karaṇa,  mahākṣapāla-karaṇa,  mahārasa-karaṇa,  jayanaśālā-karaṇa., 
sattrāgāra-karaṇa,  antaḥpura-[karaṇa] and koṣṭhikā-[karaṇa].
(CII 3,  4),  a document.
Cf. Karaṇam (SII 1
 SITI),  Tamil
 also spelt Karṇam
a document
 an accountant,  also called Kaṇakkaṉ or Karaṇikka.
(IA 17),  name of the half of a tithi.

Kridanta Forms

Sanskrit

कृ (कृ॒ञ् करणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  करन् - करन्ती
शानच् =  करमाणः - करमाणा

कृ (कृ॒ञ् हिंसायाम् - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  कृण्वन् - कृण्वती
शानच् =  कृण्वानः - कृण्वाना

कॄ (कॄ꣡ विक्षेपे निक्षेपे - तुदादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  किरन् - किरन्ती / किरती

कृ (डुकृ॒ञ् करणे - तनादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  कुर्वन् - कुर्वती
शानच् =  कुर्वाणः - कुर्वाणा

कॄ (कॄ꣡ञ् हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती
शानच् =  कृणानः - कृणाना

कॄ (कॄ꣡ हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती

Abhyankara Grammar

English

करण (1) lit instrument
 the term signifies the most efficient means for accomplishing an act
 cf. क्रियासिद्धी यत् प्रकृष्टोपकारकं विवक्षितं तत्साधकतमं कारकं करणसंज्ञं भवति,  Kāś. on साधकतमं करणम् P.I.4.42,  e. g. दात्रेण in दात्रेण लुनाति
 (2) effort inside the mouth (अाभ्यन्तर-प्रयत्न ) to produce sound
 e. g. touching of the particular place ( स्थान ) inside the mouth for uttering consonants
 cf. स्पृष्टं स्पर्शानां करणम् M. Bh. on P,  I.1.10 Vārt. 3
 (3)    disposition of the organ which produces the sound
 cf. श्वासनादो- भयानां विशेषः करणमित्युच्यते । एतच्च पाणिनि- संमताभ्यन्तरप्रयत्न इति भाति । Com. on R. Pr. XIII.3
cf. also स्थानकरणानुप्रदानानि M. Bh. on I.2.32: cf. also अनुप्रदानात्संसर्गात् स्थानात् करणविन्ययात् । जायते वर्णवैशेष्यं परीमाणाच्च पञ्चमात् T. Pr. XXIII. 2. where karaṇa is describ- ed to be of five kinds अनुप्रदान (i.e. नाद or resonance),  संसर्ग (contact),  स्थान,  करणविन्यय and परिमाण
 cf.अकारस्य तावत् - अनुप्रदानं नादः,  संसर्गः कण्ठे,  स्थानं हनू,  करणविन्ययः ओष्ठौ,  परिमाणं मात्राकालः । अनुप्रदानादिभिः पञ्चभिः करणैर्वर्णानां वैशेष्यं जायते Com. on Tai. Pr. XXIII.2. The Vājasaneyi Prātiśākhya men- tions two karaṇas संवृत and विवृत
 cf. द्वे करणे संवृतविवृताख्ये वायोर्भवतः V. Pr. I. 11
 (4) use of a word e.g. इतिकरणं,  वत्करणम्
 cf. किमुपस्थितं नाम । अनार्षं इतिकरणः M.Bh.on. P.VI.1.129.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 2. करण n. Sehne,  Band,  Muskel,  Kir. 18,  8. 11.

 करण n. ° = संवेशन,  H 27,  48 [pw hat unter 4,  d die Bedeutungen `Haltung,  Stellung,  Pose'. Es wäre hier `inter coitum' nachzutragen.]. — °cleavage,  Vās. 125,  4.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  चतुर,  चतुरक,  निपुण,  निष्ण,  निष्णात,  विशारद,  पटु,  प्रवीण,  प्राज्ञ,  विचक्षण,  विदग्ध,  पटुमति,  पटिष्ठ,  पटीयस्,  पेशल,  प्रणत,  प्रतीत,  अणुक,  अभिज्ञ,  उल्लाघ,  ऋभु,  ऋभुमत्,  ऋभुष्ठिर,  ऋभ्व,  ऋभ्वन्,  ऋभ्वस्,  करण,  कर्मठ,  कर्मण्य,  कलाप,  कलिङ्ग,  कल्य,  कारयितव्यदक्ष,  कुशल,  कुशलिन्,  कृतकर्मन्,  कृतमुख,  कृतिन्,  कृत्नु,  क्रियापटु,  छेक,  छेकल,  छेकाल,  तूर्णि,  तेजीयस्,  धीवन्,  धीवर,  धृत्वन्,  धृषु,  नदीष्ण,  नयक,  नागर,  नागरक,  नागरिक,  निर्ग्रन्थक,  निर्ग्रन्थिक,  प्रोह,  प्रौण,  बहुपट,  बुध,  बुध्द,  मतिमत्,  मनस्विन्,  मर्मज्ञ,  विज्ञ,  विडङ्ग,  विदुर,  विद्वल,  शिक्व,  सुधी,  सुविचक्षण,  समाप्त
adjective
 
यः चातुर्येण कार्यं करोति।
 "चतुरेण आरक्षकेण अपराद्धानां एकः सङ्घः गृहीतः।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kun 'jug
१) आवेशन २) करण ३) विस्व ४) संस्तर

kun dang mthun par 'jug
करण / संस्तर

skabs
१) अधिकार २) अन्तर ३) अवकाश ४) अवतार ५) अवसर ६) आकाश ७) करण ८) काण्ड ९) क्षण १०) दशा ११) परिच्छेद १२) प्रकरण १३) प्रकृत १४) प्रक्रन्त १५) प्रसर १६) प्रस्ताव १७) वार १८) वितानाय १९)

skabs ste
१) करण २) प्रकरण

bgyi ba
१) करण २) करणीय ३) कारयितव्य ४) कार्य ५) प्रयोजन ६) विधि ७) ८) ९)

sgrub po mchog
करण

rjes su skyes
१) अनुज २) करण

mthun par skyes
१) अनुज २) करण

rjes skyes
१) अनुज २) करण

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
नियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।
देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
-wordlist-
 
नियम (पुं),  शौच (पुं),  सन्तोष (पुं),  स्वाध्याय (पुं),  तपस् (क्ली),  देवताप्रणिधान (क्ली),  करण (क्ली),  आसन (क्ली)

--source--
 
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
-wordlist-
 
इन्द्रियायतन (क्ली),  अङ्ग (क्ली),  विग्रह (पुं),  क्षेत्र (क्ली),  गात्र (क्ली),  तनु (स्त्री),  भूघन (पुं),  तनू (स्त्री),  मूर्तिमत् (पुं),  करण (क्ली),  काय (पुं),  मूर्ति (स्त्री),  वेर (पुंक्ली),  संहनन (क्ली),  देह (पुंक्ली),  सञ्चर (पुं),  घन (पुं),  बन्ध (पुं),  पुर (क्ली),  पिण्ड (पुंक्ली),  वपुस् (क्ली),  पुद्गल (पुं),  वर्ष्मन् (क्ली),  कलेवर (क्ली),  शरीर (पुंक्ली),  कुणप (क्ली),  शव (पुं),  मृतक (क्ली),  रुण्ड (पुं),  कबन्ध (पुंक्ली)

--source--
 
वैश्यात्तु करणः शूद्रात्त्वायोगवो विशः स्त्रियाम् ।
-wordlist-
 
करण (पुं),  आयोगव (पुं)

--source--
 
हृषीकमक्षं करणं स्रोतः खं विषयीन्द्रियम् ॥ १३८३ ॥
-wordlist-
 
हृषीक (क्ली),  अक्ष (क्ली),  करण (क्ली),  स्रोतस् (क्ली),  ख (क्ली),  विषयि (क्ली),  इन्द्रिय (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
हस्तलेपे तु करणं हस्तबन्धे तु पीडनम् ॥ १०९ ॥
-wordlist-
 
हस्तलेप (पुं),  करण (क्ली),  हस्तबन्ध (पुं),  पीडन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ख
ख,  अक्ष,  इन्द्रिय,  स्रोतस्,  हृषीक,  करण
खमक्षमिन्द्रियं स्रोतो हृषीकं करणं स्मृतम् ॥ ५३५ ॥
verse 2.1.1.535
page 0061

करण
करण,  काय
करणं कायेऽपि स्यादुष्णीषो मूर्धवेष्टनेऽप्युक्तः ।
verse 5.1.1.796
page 0092

साधन
साधन,  उपकरण,  करण,  द्रविण,  लिङ्ग,  यातना,  सेनाङ्ग,  संसिद्धि
उपकरणे करणे च द्रविणे लिङ्गे च यातनायां च ।
सेनाङ्गे संसिद्धौ साधनशब्दप्रयोगः स्यात् ॥ ८६६ ॥
verse 5.1.1.866
page 0099

नाममाला

Sanskrit

ख,  इन्द्रिय,  हृषीक,  श्रोतस्,  अक्ष,  करण
खमिन्द्रियं हृषीकं च श्रो(स्रो)तोऽक्षं करणं विदुः ।
verse 0.1.1.129
page 0065

Mahabharata

English

Karaṇa (“a man of a certain mixed caste”) = Yuyutsu: I,  2446 (Yº),  4521 (Yº).

*Karaṇa,  pl. (ºāḥ),  name of a caste. § 702 (Mokshadh.): XII,  297,  10869 (among the castes who sprang from the intermixture of the four original castes).

Karaṇa(ṃ) = Śiva (1000 names^1).--Do.^2 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

करण / KARAṆA. Another name of yuyutsu. See under yuyutsu and varṇa.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 करणं,  क्ली,
   (क्रियतेऽनेन । कृ + करणे + ल्युट् ।)साधकतमम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ५४ ॥
 तत्तुषट्कारकन्तर्गतकारकविशेषः । तस्य लक्षणम् ।“क्रियायां साध्यायां बहूनां कारणानां मध्ये कार-णान्तरव्यवधानाभावे यद्वस्तु क्रियानिष्पत्तिकारणंविवक्षितं तस्मिन् करणत्वं प्रकीर्त्तितम् । तेनदात्रेण धान्यं लुनातीत्यत्र हस्तादेः कारणत्वेऽपिदात्रस्यैव करणत्वं विवक्षितम् ॥
 तथाचोक्तम् ।“कारणाव्यवधानेऽपि क्रिया निष्पत्तिकारणम् ।यद्वै विवक्षितं तेषु करणत्वं प्रकीर्त्तितम्” ॥
इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
 * ॥
 तिथ्यर्द्ध-परिमितववाद्येकादशसंज्ञककालविशेषः । तेषांनामानि । ववः १ वालवः २ कौलवः ३ तैतिलः ४गरः ५ बणिजः ६ विष्टिः ७ शकुनिः ८ चतुष्पदः९ किन्तुघ्नः १० नागः ११ । तेषां यथाक्रमेणा-धिष्ठातृदेवाः । इन्द्रः १ कमलजः २ मित्रः ३अर्य्यमा ४ भूः ५ श्रीः ६ यमः ७ कलिः ८ वृषः९ फणी १० मारुतः ११ । एकैकस्मिन् तिथौद्वे द्वे करणे भवतः । तेषां ववादयः सप्त अष्टा-वृत्त्या शुक्लप्रतिपच्छेषार्द्धमारभ्य कृष्णपक्षीयचतु-र्द्दशीप्रथमार्द्धपर्य्यन्तं भवन्ति । शेषाश्चत्वारः कृ-ष्णचतुर्द्दशीशेषार्द्धावधिशुक्लप्रतिपत्प्रथमार्द्धपूर्य्यन्तंनियमेन भवन्ति अतो ध्रुवाणि करणानि । पूर्व्वेसप्ताध्रुवाणि ॥
 तेषामानयनक्रमो यथा ।“तिथिर्द्विघ्ना करोनागशिष्टाकरणमादिमे ।परे दले तु सैकं तत्करणं ववपूर्व्वकम्” ॥
इति ज्योतिषम् ॥
 * ॥
 क्षेत्रम् । गात्रम् । इन्द्रि-यम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ५४ ॥
 (यथा गीतायां१८ । १४ ।“अधिष्ठानं तथाकर्त्ता करणञ्च पृथग्विधम्” ॥
)हेतुः । कर्म्म । हस्तलेपः । नृत्यप्रभेदः । गीतवि-शेषः । (तले व्यवस्थापकस्ताडनविशेषः ।यदुक्तं राजकन्दर्पेण ।“नृत्यवादित्रगीतानां प्रयोगवशभेदिनां ।संस्थानं ताडनं रोधः करणानि प्रचक्षते” ॥
अस्य प्रमाणं यथा कुमारे ६ । ४० ।“शिखरासक्तमेघानां व्यज्यस्ते यत्र वेश्मनाम् ।अनुगर्जितसन्दिग्धाः करणैर्मुरजस्वनाः” ॥
)क्रियाभेदः । संवेशनम् । कायस्थः । इति मेदिनी ॥
कायस्थसंहतिः ॥
 वर्णानां स्पष्टतादि । योगिना-मासनादि । कृतादि । इति हेमचन्द्रः ॥
 (सर्व्वेषा-मादिकारणत्वात् विष्णुः । यथा,  महाभारते१३ । १४९ । ५४ ।“करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः” ॥
लेख्यपत्रसाक्षिदिव्यादि । यथा मनुः ८ । ४१ ।“अर्थेऽपव्ययमानन्तु करणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्याथ दण्डलेशञ्च शक्तितः” ॥
भावे ल्युट् । कृतिः । यथा रामायणे ४ । १७ । ५६ ॥
“धर्म्मतः शेषकरणे प्रतीक्षिष्यामहे वयम्” ॥
)

 करणः,  पुं,
   शूद्रावैश्ययोर्जातजातिविशेषः । इत्यमरः ।२ । १० । २ ॥
 अयं लिखनवृत्तिः कायस्थ इतिख्यातः । इति भरतः ॥
 यथा,  --“शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः” ।इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“कायस्थे साधने क्लीवं पुंसि शूद्राविशोः सुते” ।इति करणशब्दार्थे मेदिनो ॥
 * ॥
 अन्यच्च ।“झल्लो मल्लश्च राजन्यात् ब्रात्यान्निच्छिविरेव च ।नटश्च करणश्चैव खसद्रविड एव च” ॥
इति मानवे १० । २२ ॥
 झल्लोमल्लश्चेति । “क्षत्रि-यात् व्रात्यात् सवर्णायां झल्लमल्लनिच्छिविनट-करणखसद्रविडाख्या जायन्ते । एतान्यप्येकस्यैवनामानि” । इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥
 * ॥
तस्य कर्म्मविपाको यथा,  --“तैलचौरस्तैलकीटो मूर्द्ध्नि कीटस्त्रिजन्मकम् ।ततो भवेत् स्वर्णकारो जन्मैकं दुष्टमानसः ॥
तमःकुण्डे वर्षशतं स्थित्वा स्वर्णबणिक् भवेत् ।जन्मैकञ्च दुराचारो जन्मैकं करणो भवेत् ॥
विश्वैकलिपिकर्त्ता च भक्ष्यदातुर्धनं हरेत् ॥
कायस्थेनोदरस्थेन मातुर्म्मांसं न खादितम् ।तत्र नास्ति कृपा तस्य दन्ताभावेन केवलम् ॥
स्वर्णकारः स्वर्णबणिक् कायस्थश्च व्रजेश्वर ।नरेषु मध्ये ते धूर्त्ताः कृपाहीना महीतले ॥
हृदयं क्षुरधाराभं तेषाञ्च नास्ति सादरम् ।शतेषु सज्जनः कोऽपि कायस्थो नेतरौ च तौ ॥
सुबुद्धिः शिवयुक्तिश्च शास्त्रज्ञो धर्म्ममानसः ।न विश्वसेत्तेषु तात स्वात्मकल्याणहेतवे” ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८५ अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 करण न०
  क्रियतेऽनेन कृ--करणे ल्युट् । १ व्याकरणोक्ते साधकतमेकारकभेदे “क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनन्त-रम् । विवक्ष्यतेयदा यत्र करणं तत् तदा स्मृतम्” हरिका० ।विवक्ष्यते इत्यनेनान्यस्यापि विवक्षायां करणत्वम् भव-तीति सूचितम् । अतएवाह “स्थाल्या पच्यते इत्येषप्रयोगो दृश्यते यतः” “साधकतमं करणम् पा० । तमब्-ग्रहणेनाव्यवहितव्यापारवत्त्वं सूचितम् । सत्यपि हेतु-करणयोःर्जनकत्वसाम्ये क्रियामात्रविषयत्वं व्यापारवत्त्वंच करणस्य विशेषः तदुक्तं “द्रव्यादिविषयोहेतुः करणंचरितक्रियम्” । चरितक्रियं व्यापारद्वारा क्रियामात्र-विषयम इत्यर्यः । “स्वराणामूष्मणाञ्चैव विवृतं करणंस्मृतम्” शिक्षा । “भिषक् कर्त्ताथ करणं रसादोषाश्च कार-णम्” सुश्रु० । “न तस्य कार्य्यं करणञ्च विद्यते” श्रुतिः२ इन्द्रिये अमरः तस्य ज्ञानक्रियायाम् साधनत्वात्त-थात्वम् । यथा च इन्द्रियाणां ज्ञानक्रियायां साध-नत्वं तथा इन्द्रियशव्दे उक्तेम् । तच्च सांख्ये त्रयो-दशविधमित्युक्त्वा तेषां मध्ये अन्तःकरणानां द्वारित्व-मितरेषां द्वारत्वमुक्तं यथा सां० का० कौ०“करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् ।कार्यञ्च तस्य दशधाहार्यं धार्यं प्रकाश्यञ्च” का० “करणंत्रयोदशविधमिन्द्रयाण्येकादश बुद्धिरहङ्कारचेति त्रयो-दशप्रकारं करणं कारकविशेषः करणम् । न च व्यापा-रावेशं विना कारकत्वमिति व्यापारमाह तदाहरणधार-णप्रकाशकरम् यथायथं तत्र कर्मोन्द्रियाणि वागादीन्या-हरन्ति यथास्वमुपाददते स्वव्यापरेण प्राप्नुवन्तीति यावत्बुद्ध्यहङ्कारमनांसि तु स्ववृत्त्या प्राणादिलक्षणया धार-यन्ति,  बुद्धीन्द्रियाणि प्रकाशयन्ति । आहरणधारणा-दिक्रियाणां सकर्मकतया किं कर्म,  कतिविधं? चेत्यतआह कार्य्यञ्च तस्येति तस्य त्रयोदशविधस्य करणस्यदशधा आहार्य्यं धार्य्यं प्रकाश्यञ्च कार्य्यम् । आहार्य्यंव्याप्यं कर्म्मोन्द्रियाणां वचनादानविहरणोतसर्गानन्दा यथायथं व्याप्याः ते च यथायथं दिव्यादिव्यतया दश इत्या-हार्य्यं दशधा । एवं धार्थ्यम् अप्यन्तः करणादि लक्षणयावृत्त्या शरीरं,  तच्च पार्थिवादि पाञ्चभौतिकं शब्दादीनांपञ्चानां समूहः पृथिवीति,  ते च पञ्च दिव्यादिव्यतयादशेति धार्य्यभपि दशधा । एवं बुद्धीन्द्रियाणां शब्द-स्पर्शरूपरसगन्धा यथायथं व्याप्याः ते च यथायथंदिव्यादिव्यतया दशेति प्रकाशामपि दशधेति” कौ० “अन्तः-करणं त्रिबिधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्प्र-तकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम्” का० “कन्तः-करणं त्रिविधं बुद्धिरहङ्कारोमन इति शरीराभ्यन्तरवृत्ति-त्वादन्तःकरणम् । दशधा बाह्यमिन्द्रियं त्रयस्यान्तःकरणस्यविषयाख्यं विषयमाख्याति विषयसङ्कल्पांभमानाध्यवसायेषुकर्त्तव्येषु द्वारीभवति तत्र बुद्धीन्द्रियाण्यालोचनेन, कर्मेन्द्रियाणि तु यथास्वं व्यापारेण । बाह्यान्तरयोःकरणयोर्विशेषान्तरमाह साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालमाभ्य-न्तरं करणम्,  साम्प्रतकालं वर्त्तमानकालं बाह्यमिन्द्रियंवर्त्तमानसमीपमनागतमतीतमपि वर्त्तमानम् अतो वागपिवर्त्तमानकालविषया भवति । त्रिकालमाभ्यन्तरं करणंतद्यथा नदीपूरभेदादभूद्वृष्टिः अस्ति धूमादग्निरिह नग-निकुञ्जे,  असत्युपघातके पिपीलिकाण्डसञ्चरणाद्भविष्यतिवृष्टिरिति,  तदनुरूपाश्च सङ्कल्पाभिमानाध्यवसाया भवन्ति ।कालश्च वैशेषिकाभिमत एको न अनागतादिव्यवहारभेदंप्रबर्त्तयितुमर्हतीति तस्मादयं यैरुपाधिभेदैरनागतादि-भेदं प्रपद्यते सन्तु तएबोपाधयोऽनागतादिव्यबहारहेतवः, कृतमत्रान्तर्गडुनाकालेनेति सांख्याचार्य्याः । तस्मान्न काल-रूपतत्त्वान्तराभ्युपगम इति” कौ० साम्प्रतकालानां बाह्ये-न्द्रियाणां विषयं विवेचयति । “बुद्धीन्द्रियाणि तेषांपञ्च विशेषाविशेषविषयाणि । वाग्भवति शब्दविषया शेषा-णि तु पञ्चविषयाणि” का० “बुद्धीन्द्रियाणि तेषां दशाना-मिन्द्रियाणां मध्ये पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि विशेषाःस्थूलाः शब्दादयः शान्तघोरमूढाः पृथिव्यादिरूपाः,  अवि-शेषास्तन्मात्राणि सूक्ष्माः शब्दादयः विषयग्रहणेन भूत-भाविनावपाकरोति विशेषाश्चाविशेषाश्च विशेषाविशेषास्तएवविषया येषां बुद्धीन्द्रियाणां तानि तथोक्तानि । तत्रोर्द्ध्वस्रो-तसां योगिनाञ्च श्रोत्रं स्थूलशब्दत्रन्मात्रविषयं,  स्थूलशब्द-विषयमेव नः । एवं तेषां त्वक् स्थूलसूक्ष्मस्पर्शविषया,  अस्म-दादीनान्तु स्थूलस्पर्शविषयैव । एवं चक्षुरादयोऽपि तेषाम-स्मदादीनाञ्च रूपादिषु द्रष्टघ्याः । एवं कर्मेन्द्रियेषु मध्येवाग्मवति शब्दविषया स्थूलशब्दविषया तद्धेतुत्वात् न तुशब्दतन्मात्रस्य हेतुः तस्याहङ्कारिकत्वेन वागिन्द्रियेण सहैक-कारणकत्वात् । शेषाणि तु चत्वारि पायूपस्थपाणिपादा-ख्यानि पञ्चविषयाणि पाण्याद्याहार्याणां घटादीनां पञ्च-शव्दार्थत्वादिति” कौ० । साम्प्रतं त्रयोदशसु करणेषु केषा-ञ्चित् प्रथानभावं सहेतुकमाह । “सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वंविषयमवगाहते यस्मात् । तस्मात्त्रिविधं करणं द्वारिद्वाराणि शेषाणि” का० । “द्वारि प्रधानं शेषाणि करणानिवाह्येन्द्रियाणि द्वाराणि तैरुपनीतं सर्वं विषप्यं समनो-हङ्कारा बुद्धिर्यस्मादवगाहतेऽध्ववस्यति तस्माद्बाह्येन्द्रियाणिद्वाराणि द्वारवती च सान्तःकरणा बुद्धिरिति” कौ० । “नकेवलं बाह्यानीन्द्रियाण्यपेक्ष्य प्रधानं बुद्धिरपि तु येअप्यहङ्कारमनसी द्वारिणी ते अप्यपेक्ष्य बुद्धिः प्रधानमि-त्याह । “एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणवि-शेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति” का० ।“यथा हि ग्रामाध्यक्षाः कौटुम्बिकेभ्यः करमादाय विष-याध्यक्षाय प्रयच्छंन्ति विशयाध्यक्षश्च सर्व्वाध्यक्षाय,  स चभूपतये,  तथा वाह्येन्द्रियाण्यालोच्य मनसे समर्पयन्तिमनश्च सङ्कल्प्याहङ्काराय,  अहङ्कारश्चाभिमत्य बुद्धौ सर्वा-ध्यक्षभूतायाम्,  तदिदमुक्तं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रय-च्छन्तीति । बाह्येन्द्रियमनोहङ्काराश्च गुणविशेषाः गुणा-नां सत्वरजस्तमसां विकाराः । ते तु परस्परविरोधशीलाअपि पुरुषार्थेन भोगापवर्गरूपेण एकवाक्यतां नीताःयथा वर्त्तितैलवह्नयः सन्तमसापनयरूपप्रकाशाय मिकि-ताः प्रदीपाः एवमेते गुणविशेषा इति योजना” ।न्यायादिकते इन्द्रियाणामेकादशविधता वेदान्तपरिभाषा-मते दशविधतेति भेदः इन्द्रियशब्दे उक्तः । “वपुषा करणो-ज्झितेन सा” “करणापायविभिन्नवर्णया” रघुः “करणैर-न्वितस्यापि पूर्वज्ञानं कथञ्चन” याज्ञ० । “आत्मन्यात्मानमेवव्यपगतकरण पश्यतस्तत्त्वदृष्ट्या” वेणी० अत्र करणं बाह्ये-न्द्रियम् । आधारे ल्युय् । ३ क्षेत्ररूपे देहे अमरः करणा-श्रयत्वात् तस्य तथात्वम् । “उपमानमभूत् विलासिनांकरणं यत्तव कान्तिमत्तया” कृमा० । भावे ल्युट् । ४ क्रिया-याम् । “प्र ते पूर्व्वाणि करणानि” ऋ० ४,  १९,  १० ।“आवाहनाग्नौकरणरहिउतमपसव्यवत्” याज्ञ० । “हलस्यकरणे चापि व्यादिष्टाः सर्व्वशिल्पिनः” भा० व० २५४ अ०“कृतस्य करणं नास्तातीति” प्राचीनगाथा । ५ से-तिकर्त्तगाके अनुष्ठाने ६ व्यापारमात्रे च । ७ ज्योति-षोक्तेषु तिथ्यर्द्धात्मकेषु बवादिषु तेषामानयनप्रकारःसूर्य्यसि० रङ्गना० उक्तो यथा ।“ध्रुबाणि शकुनिर्नागं तृतीयं तु चतुष्पदम् । किन्तुघ्नं तुचतर्दश्याः कृष्णायाश्चापरार्घतः” सू० सि० । “कृष्णपक्षी-यायाश्चतुर्दश्यास्तिथेर्द्वितीयार्धाद्द्वितीयार्धसारभ्येत्यर्थः ।चकार एवार्थे । तेनान्यातिथेरेतत्तिथिपूर्वार्धस्य च निरासः ।ध्रुवाणि स्थिराणि करणानि । तान्याह । शकुनिरिति ।चपुरष्पदं तृतीयमित्यनेन शकुनिनागयोः क्रमेणाद्यद्वितीयत्वंसूचितम् । तुकारात् क्रमेण तिथ्यर्धेषु भवन्ति । किन्तुघ्नंचतुर्थम् । तुरन्तावधिद्योतकः तेनोक्तातिरिकं स्थिरकरणंनास्तीति सूचितम् हि अथ चरकरणान्याह” रङ्ग० ।“बवादीनि ततः सप्त चराख्यकरणायि च । मासेऽष्टकृत्वएवौकं करणानां प्रवर्तते” सू० सि० । “ततः स्पिर-करणपूर्त्त्यनन्तरं बवादीनि चरसञ्ज्ञककरणानि सप्त भद्रा-नानि शुक्लपतिपद्द्वितीयार्धतसुतुर्थ्यन्तं भवन्तीति चार्थः ।ननु पञ्चम्यादितः कानि करणानि भवन्तीत्यत आहमास इति । चरकरणानां बवादीनां सप्तानां मध्य एकै-कमेकमेकं करणं सासे स्थिरकरणकालोनितत्रिंशत्तिभ्या-त्मकमासे स्वल्पान्तरत्वान्मासग्रहणम् । अष्टकृत्वोऽष्टवारःप्रवर्तते प्रकर्पेण तिष्ठति भवतीत्यर्थः । तथा च पञ्च-म्याद्यर्धादेतानि पुनः पुनः परिभ्रमन्ति । कृष्णचतुर्दश्या-द्यार्धपर्यन्तमिति भावः । ननु स्थिरकरणोक्तावपरार्धतइत्युक्त्या तेषां चतुर्णां तिथ्यर्धभोगेन शुक्लप्रतिपदाद्यर्ध-पर्षन्तं क्रमेणावस्थान युक्तं चरकरणानां तु केवलोक्त्यातदनन्तरं कृष्णचतुर्दश्याद्यार्धपर्थन्तमेक एव परिभ्रमोऽ-स्त्वित्यतस्तदुत्तरं कथयन्नन्यदप्याह” रङ्ग० । “तिथ्यर्द्ध-भोगं सर्वेषां करणानां प्रकल्पयेत् । एषा स्फुटमतिःप्रोक्ता सूर्यादीनां खचारिणाम्” सू० सि०! “सप्तानांचरकरणानां प्रत्येकं तिथ्यर्द्वश्चासौ भोगश्च तं तिथ्यर्ध-कालमितावस्थानं प्रकल्पयेत् । “एकत्र निर्णीतः शास्त्रा-र्थोऽपरत्र भवतीति” न्यायात् करणत्वेनैषामप्यवस्थानं त-त्तुल्यं कुर्यादित्यर्थः । अत एव “तिथ्यर्घं करणं स्मृतम्इत्युक्त्या चान्द्रमासे त्रिंशत्तिथ्यात्मके षष्टिकरणानां स-न्निवेशाच्चरकरणानामेव परिभ्रमणे प्रतिमासमनियततिथि-भोगकं करणं भवतीति तद्वारकप्रतिमासनियततिथि-भोगककरणकसिद्ध्यर्यं चरकरणानामष्टवारपरिभ्रमणोत्त-रमवशिष्टतिथ्योश्चतुर्ष्वर्धेषु स्थिरकरणान्युक्ताष्नीति तात्प-र्यम् । तत्रापि कृष्णचतुर्दश्यपरार्धतस्तत्कल्पनं तदिच्छा-नियामकं स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगानर्हत्वात्” रङ्ग०करणानि च वववालवकौलवतैतिलगरबणिग्विष्टिभद्राख्यानिसप्त चरकरणानि । स्थिरकरणानि शकुन्यादीनीति ८ दशसंख्यानि । ८ जातिभेदे पुंस्त्री अभरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् ।तज्जातिश्चव्रात्यात् क्षत्रियात् सवर्णायामुत्पन्नः जाति-भेदः “झल्लोमल्लश्च राजन्यात् व्रात्यान्निच्छिविरेव च । नटश्चकरणश्चैव खसो द्रविड एव च” मनुः । करणरूपवर्णसङ्क-रस्यैव कायस्थनामता तस्या कर्भविशेषपरिपाकेण तज्जा-तिप्राप्तिस्तस्य वृत्तिभेदश्च ब्रह्मवै० पु०
  जन्मखण्डे ८५ उक्तेयथा । “तैलचौरस्तैलकीटो मूर्द्ध्निकीटस्त्रिजन्मकम् ।ततो भवेत् स्वर्णकारो जन्मैकं दुष्टमानसः । तमःकु-ण्डे वर्षशतं स्थित्वा स्वर्णबणिग् भवेत् । जन्मैकञ्चदुसाचारो जन्मैकं करणो भवेत् । विश्वैकलिपिकर्त्ताच भक्ष्यदातुर्धनं हरेत् । कायस्थेनोदरस्थेन मातु-र्मांस म नखादितम् । मत्र नास्ति कृपा तस्यदन्ताभावेककेवलम् । स्वर्णकारः स्वर्ण्णबणिक् कायस्थश्च व्रजेश्वरः! ।मरेषु मध्ये ते धूर्त्ताः कृपाहीना महीतले । हृदयं क्षु-रधाराभं तेषाञ्च नास्ति सादरम् । शतेषु सज्जनःकोऽपि कायस्थो नेतरौ च तौ । सुबुद्धिः शिवभक्तश्चशास्त्रज्ञो धर्ममानसः” । ९ वर्णसङ्करजातिभेदे पुंस्त्री“शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्टौ वैश्याद्विजन्भनोः” ब्रह्मवै०पु०  । कायस्थश्च चतुर्विधः व्रात्यक्षत्रियः शूद्रावै-श्वयोर्जातः करणनाम्ना प्रसिद्धः अम्यष्ठः चित्र-गुप्तजातश्रीवास्तवश्च । कामस्थशब्दे विवृतिः । तस्यवृत्तिमाह पराशरः । “धनधान्याध्यक्षता च राजसेवातथैव च । द्विजातेः परिचर्य्या च दुर्गान्तःपुरर-क्षणम् । एषा पारशवस्योक्ता उग्रस्य करणस्य चप्रोक्ता उगनसा वृत्तिरुभयत्र शुभप्रदा” । “नृत्यवादित्र-गोतानां प्रयोगवशभेदिनाम् । संस्थानं ताडनं रोधःकरणानि प्रचक्षते” राजकन्दर्पोक्ते तालव्यपस्थापके १० ता-डनाविशेषे न०
  “शिखरासक्तमेघानाम् व्यज्यन्ते यत्र वे-श्मानाम् । अनुगर्ज्जितसन्दिग्धाः करणैर्मुरजस्वनाः”कुमा० सर्वकरणप्रयोक्तृत्वात् ११ परमेश्वरे न०
  “करणंकारणं कर्त्ता विकर्त्ता च मतो गुरुः” विष्णु० सं० । भवा-द्यर्थे ततः काशा० ठञ् ञिठ च इकार उच्चारणार्थः ।कारणिक तद्भवे स्त्रियां ष्ठञि ङीष् ञिठि टाप् ।१२ क्रिसाधनस्त्रियां स्त्री ङीप् । क्रियते क्रियाविशेषोऽस्याम् आधारे ल्युट् ङीप् । वीजगणि-तोक्ते यस्य वर्गमूलादिकं स्यष्टं न प्रतीयते तत्रक्रियाविशेषद्वारा तत्करणविषये राशिभेदे स्त्री ।सा च षड्विधा सङ्कलनव्यवकलनगुणभागवर्गवर्गमूलरूपभेदात् । तत्रक्रियाविशेषोवीजगणिते दर्शितो यथा ।“अथ करणी षड्विधा । तत्र सङ्कलनव्यवकलनयोः करण-सूत्रं वृत्तद्वयम् । योगं करण्योर्महतीं प्रकल्प बधस्यमूलं द्विगुणं लघुञ्च । योगान्तरे रूपवदेतयोः स्तोवर्ग्गेणवर्ग्गं गणंयेद्भजेच्च । लव्व्याहृतायास्तु पदं महत्याःसैकं निरेकं स्वहतं लघुघ्नम् । योगान्तरे स्तः क्रमशस्तयोर्व्वा पृथक् स्थितिः स्याद्यदि नास्ति मूलम् । उदा-हरणम् । द्विकाष्टमित्योस्त्रिभसङ्ख्ययोश्च योमान्तरे ब्रूहिपृथक्करण्योः । त्रिसप्तमित्योश्च चिरं विचि त्य चेत् षद्धिधां-थेत्सि सखे! करण्याः ।न्यासः क २ । क ८ योगे जातम् क १८ अन्तरे च क २न्यासः क ३ । क २७ योगे जातम् क ४८ अन्तरे चक १२ न्यासः क ३ । क ७ अनयोर्घातेमूलाभावात्पृथक्स्थितिरेव योगे जातम् क ३ क ७ अन्तरे च क ३ क ७इति करणीसङ्कलनव्यवकलने ।गुणनोदाहरणम् । द्वित्र्यष्टसङ्ख्यागुणकः करण्या गुण्य-स्त्रिसङ्ख्या च सपञ्चरूपा । वधं प्रचक्ष्वाशु विपञ्चरूपेगुणेऽथ वा त्र्यर्क्कमिते करण्याः । न्यासः गुणकः क २क ३ क ८ गुण्यः क ३ रू ५अत्र गुण्येगुणके वा भाज्ये भाजके करणीनां कर-ण्योर्वा यथासम्भवं लाघवार्थं योगं कृत्वा गुणनभजनेकार्य्येतथा कृते जातो गुणकः क १८ क ३ गुण्यःक २५ क ३ गुणिते जातम् रू ३ क ४५० क ७५ क ५४ ।क्षयवर्गादौ विशेषसूत्रं वृत्तम् । क्षयोभवेच्च क्षयरूपवर्गश्चेत्साध्यतेऽसौ करणीत्वहेतोः । ऋणात्सिकायाश्चतथा करण्यामूलं क्षयोरूपविधानहेतोः ।न्यासः गुणकः क २५ क ३ क १२ गुण्यः क २५ क २अत्र गुणके करण्योर्योगे कृते गुणकः क २५ं क २३गुणिते जातम् क ६२ं५ क ३७५ क ७५ क ८१ एता-स्वनयोः क ६२५ क ८१ मूले रू २५ रू ९ अनयो-र्योगे जातम् रू १६ अनयोः क ३७५ क ७५ अन्तरेयोगैति जातोयोगः क ३०० यथाक्रमं न्यासः रू १६क ३०० इति करणीगुणनम् । पूर्व्वगुणनफलस्य खगुण-च्छेदस्य भागार्थं न्यासः भाज्यः क ९ क ४५० क ७५क ५४ भाजकः क २ क ३ क ८ अत्र क २ क ८एतयोः करण्योर्योगे कृते जातम् क १८ क ३ “भाज्या-च्छेदः शुध्यति प्रच्युतः सन्” इत्यादिकरणेन लब्धोगुण्यःरू ५ क ३न्यासः भाज्यः क २५ ६ क ३०० भाजकः क २ं५ क३ क १२ करण्योर्योगे कृते जातम् क २५ं क २७अत्रादौ त्रिभिर्गुणयित्वा धनकरण्योः ऋणकरण्योश्चयोगं विधाय पश्चात्पञ्चविंशत्या गुणयित्वा शोधिते लब्धंरू ५ क ३ अत्रापि पूर्ब्धवल्लव्धो गुण्यः रू ५ क ३अथ वान्थथोच्यते । धनर्णत्राव्यत्ययमीप्सितायाश्छिदे कर-ण्याअसकृद्विधाय । तादृक्छिदा भाज्यहरौ निहन्या-देकैव यावत्करणी हरः स्यात् । भाज्यास्तया भाज्यगताःकरण्योलब्धाः करण्यो थदि योगजाः स्युः । विश्लेष-सूत्रेण पृथक् च कार्य्यास्थथायथा प्रष्टुरभीप्सिताः स्युः ।तथा च विश्लेषसृत्रं वृत्तम् । यर्गेण योगकरणी विहृताविशुध्येत् स्वण्डानि तत्कृतिपदस्य यथेप्सितानि । कृत्वातदीयकृतयः खलु पूर्व्वलब्ध्या क्षुण्णा भवन्ति पृथगेवमिमाःकरण्यः ।न्यासः भाज्यः क ९ क ५४० क ७५ क ५४ माजकःक १८ क ३ अत्र भाजके त्रिमितकरण्याः ऋणत्वंप्रकल्प्य क १८ क ३ अनेन भाज्ये गुणिते योगे चकृते जातम् क २६२५ क ६७५ भाजके च क २२५अनया भाजये हृते लब्धम् क २५ क ३न्यासः भाज्यः क २५६ क ३०० भाजकः क २५ं क२७ अत्र भाजके पञ्चविंशतिकरण्याधनत्वं प्रकल्प्य क२५ क २७ भाज्ये गुणिते धनर्ण्णकरणीनामन्तरे च कृतेजातम् क १०० क १२ भाजके च क ४ अनया भाज्येहृते लब्धमृ क २५ क ३ इदानीं पूर्व्वीदाहरणे गुण्येभाज्ये कृते न्यासः भाज्यः क ९ क ४५० क ७५ क ५४भाजकः क २५ क ३ । अत्रापि त्रिकरण्याः ऋणत्वंप्रकल्प्य भाज्ये गुणिते युते च जातम् क ८०१२ क१४५२ भाजके च क ४८४ अनया हृते भाज्ये लब्धोगुणकः क १८ क ३ । पूर्व्वं गुणके स्यण्डत्रयमासीदितियोगकरणीयम् १८ विश्लेष्या तत्र वर्गेण योगकरणीविहृता विशुद्ध्येदिति नवात्मकवर्गेण ९ विहृता सतीशुध्यतीति लव्धं २ नवानां मूलम् ३ अस्य खण्डे,  १, ४,  पूर्व्वलब्ध्या २ गुणिते,  २,  ८,  एवं जातोगुणकः क २क ३ क ८ इति करणीभजनम् ।करणीवर्गादेरुदाहरणम् । द्विकत्रिपञ्चप्रसिताः कर-ण्यस्तासां कृतिं त्रिद्विकसङ्ख्ययोश्च । षट्पञ्चकत्रिद्वि-कसम्मितानां पृथक् पृथङ्मे कथयाशु विद्वन्! । अष्टा-दशाष्टद्विकसम्मितानां कृतीकृतानां च सखे! पदानि ।न्यासः प्रथमः क २ क ३ क ५ । द्वितोयः क ३ क २ ।तृतीयः क ६ क ५ क ३ क २ । चतुर्थः क १८ क ८क २स्थप्योऽन्त्यवर्गश्च चतुर्गुणान्त्यनिघ्न इत्यनेन गुण्यः पृथग्-गुणकखण्डसमैत्यनेन वा जाताः क्रमेण वर्गाः प्रथमःरू १० क २४ क ४० क ६० । द्वितीयः रू २क २४ । तृतीयः रू १६ क १२० क ७२ क ६०क ४८ क ४० क २४ अत्रापि करणीनां यथासम्भवंयोगं कृत्वा वर्गवर्गमूले कार्य्ये तद्यया क १८ क ८क २ आसां वोगः क ७२ अस्यावर्गः क ५१८४ अस्या-मूलं रू ७२ । इति करणीवर्गः ।करणीमूले सूत्रं वृत्तद्वयम् । वर्गे करण्यायदि वा क-रण्योस्तुल्यानि रूपाण्यथ वा बहूनाम् । विशोधयेद्रूप-कृतेः पदेन शेषस्य रूपाणि युतोनितानि । पृथक्तदद्धेकरणीद्वयं स्यान्मूलेऽबह्वी करणी तयोर्य्या । रूपाणितान्येव कृतानि भूयः शेषाः करण्योयदि सन्ति वर्गे ।उदाहरणम् । द्बितीयवर्गस्य सूलार्थं न्यासः रू ५ क२४ रूपकृतेः २५ करणोतुल्यानि रूपाणि २४ अ-पास्य शेषम् १ अस्य मूलेन १ ऊनाधिकरूपाणामर्द्धे जातेभूलकरण्यौ क २ व ३प्रथमवर्गस्य न्यासः रू १० क २४ क ४० क ६० रूप-कृतेः १०० चतुर्विंशतिचत्वारिंशत्करण्योस्तुल्यानि रूपाण्यपास्य शेषम् ३६ अस्यमूलेन ६ ऊ नाधिकरूपाणामर्द्धेजाते,  २,  ८,  तत्रापीमां २ मूलकरणीं द्वितीयां रूपा-ण्येव प्रकल्प्य पुनः शषकरणीभिः सः एव विधिः कार्य्य-स्तत्रेयं रूपकृतिः ६४ अस्याः षष्टिरूपाण्यपास्य शेषम्४ अस्य मूलम् २ अनेनोनाधिकरूपाणामर्द्धे,  ३,  ५, जाते मूलकरण्यौ क ३ क ५ मूलकरणीनां यथाक्रमंन्यासः क २ क ३ क ५तृगीयवर्गस्य न्यासः रू १६ क १२ ० क ७२ क ६० क ४८क ४० क २४ रूपकृतेः २५६ करणीत्रितयस्यास्य क ४८क ४० क २४ तुल्यानि रूपाण्यपास्योक्तवज्जाते खण्डे, २,  १४,  महती रूपाणीत्यस्याः १४ कृतिः १९६ अस्याःकरणीद्वयस्यास्य क ७२ क १२० तुल्यरूपाण्यपास्योक्त-वज्जाते खण्डे,  ६,  ८,  पुनारूपकृतेः ६४ षष्टिरूपाण्य-पास्योक्तवत्खण्डे,  ३,  ५,  एवं मूलकरणीनां यथाक्रमंन्यासः क ६ क ५ क ३ क २चतुर्थस्य न्यासः रू ७२ क० इयमेव लब्धा मूलकरणी७२ पूर्व्वं खण्डत्रयमासीदिति वर्गेण योगकरणी विहृताशुध्यतीति षट्त्रिंशतोमूलम् ६ एतस्य खण्डानां,  १,  २, ३,  कृतयः,  १,  ४,  ९,  पूर्व्वलब्ध्यानया २ क्षुण्णाः,  २, ८,  १८,  एवं पृथक्करण्योजाताः क २ व ८ क १८ ।अथ वर्गगतर्ण्णकरण्यामूलानयनार्थं सूत्रं वृत्तम् ऋणात्मिका चेत्करणी कृतौ स्याद्धनात्मिकां तां परिकल्प्यसाध्ये । म्ले करण्यावनयोरभीष्टा क्षयात्मिकैका सुधि-यावगम्या ।उदाहरणम् । त्रिसप्तमित्योर्वद मे करण्योर्विश्लेषवर्गंकृतितः पदं च ।न्यासः क ३ क ७ यद्वा क ३ क ७ अनयोर्वर्गः समएवरू १० क ८४ अत्र वर्गे ऋणकरण्याधनत्वं प्रकल्प्यप्राग्वल्लब्धकरण्योरेकाभीष्टा ऋणगता स्यादिति जातम्क ३ क ७ वा क ३ क ७ंउदाहरणम् । द्विकत्रिपञ्चप्रमिताः करण्यः स्वस्वर्णगा-स्वस्वधनर्ण्णगावा । तासां कृतिं ब्रूहि कृतेः पदं च चेत्षद्धिधा बेत्सि सखे! करण्याः ।न्यासः क २ क ३ क ५ं वा क २ं क ३ं क ५ आसांवगः समएव जाताः रू १० क २४ क ४०ं क ६० ।अत्र ऋणकरण्योस्तुल्यानि धनरूपाणि १०० रूपकृतेः१०० अपास्य शेषस्य मूलम्० अनेगोनाधिकरूपाणा-मर्द्वे क ५ का अत्रैका ऋणम् क ५ं अन्या रूपाणीतिन्यासः रू ५ क २४ पूर्व्ववज्जाते करण्यौ धने एव । क ३क २ यथाक्रमं न्यासः क २ क ३ क ५ं अथ वानयोः कक २४ क ६० तुल्यानि धनरूपाणि ८४ रूपकृते १००रपास्योक्तवज्जाते मूलकरण्यौ क ७ क ३ अनयोर्म्महतीऋणं क ७ं तान्येव रूपाणि प्रकल्प्य रू ७ं क ४० अतःप्राग्वत्करण्यौ क ५ क २ अनयोरपि महती ऋणमितियथाक्रमं न्यासः क ३ क २ क ५ंअथ द्वितीयोदाहरणे प्राग्वत्प्रथमपक्षे मूलकरण्यौ क ५क ५ अनयोरेका ऋणं क ५ं तान्येव रूपाणीति ऋ-णोत्पन्ने करणीखण्डे ऋणे एवेति यथाक्रमं न्यासः क ३ं क२ं क ५ं द्वितीयपक्षेणापि यथोक्ताएव मूलकरण्यः क ३ंक २ं क ५ं एवं बुद्धिमतानुक्तमपि ज्ञायते इति पूर्व्वैर्नाय-मर्थो विस्तीर्योक्तः बालावोधार्थं तु मयोच्यते ।एकादिसङ्कलितमितकरणीखण्डानि वर्गराशौ स्युः । वर्गेकरणीत्रितये करणीद्वितयस्य तुल्यरूपाणि । करणीषटकेतिसृणां दशचतसृणां तिथिषु च पञ्चानाम् रूपकृतेः प्रोह्यपदं ग्राह्यं चेदन्यथा नसत् क्वापि । उत्पत्स्यमानयैवं मूल-करण्याल्पया चतुर्गुणया । यासामपवर्त्तः स्याद्रूपकृतेस्ता-विशोध्याः स्युः । अपवर्त्तादपि लब्धामूलकरण्योभवन्तिताश्चापि । शेषविधिना न यदि ताभवन्ति मूलं तदातदसत् । करणीवर्गराशौ रूपैरवश्यं भवितव्यम् एककरण्यावर्गे रूपाण्येव । द्वयोः स्वरूपैका करणी । तिसृणांतिस्रः । चतसृणां षट् । पञ्चाना दश । षण्णां पञ्च-दश इत्यादि । अतोद्व्यादीनां वर्गेषु एकादिसङ्कलितमि-तानि कतणीनां खण्डानि रूपाणि यथाक्रमं स्युः ।अथ यदि उदाहरणे तावन्ति न भवन्ति तदासौ योगकर-णी विश्लेष्या वा भवतीति कृत्वा मूलं ग्राह्यमित्थर्थः ।वर्गे करणीत्रितये करणीद्वितयस्य तुल्यरूपाणीति स्पष्टा-र्थम् । उदाहरणम् । वर्गेयत्र करण्योदन्तैःसिद्धैर्गजै-र्म्मिताविद्वन्! । रूपैर्द्दशभिरुपेताः किम्मूलंब्रूहि तस्यस्यात् । न्यासः रू १० क ३२ क २४ क ८ अत्र वर्गकरणीत्रितये करणीद्वितयस्यैव तुल्यानि रूपाणि प्रथमंरूपकृतेरपास्य मूलं ग्राह्यं पुनरेकस्याएवं क्रियमाणेऽत्रपदं नास्तीत्यतोऽस्य करणीगतमूलाभावः । अथानियमेनसर्व्वकरणीतुल्यानि रूपाण्यपास्य मूलमानीयते तदिदम्क २ क ८ ममागच्छति इदमसत् यतोऽस्य वर्गोयम् रू १८अथ वा दन्तगजमितयोर्योगं कृत्वा रू १० क ७२ क२४ आनीयते तदिदमप्यसत् रू २ क ६ ।उदाहरणम् । वर्गे यत्र करण्यस्तिथिबिश्वहुताशनैश्चतुर्गु-णितैः । तुल्यादशरूपाढ्याः किम्मूलं ब्रूहि तस्य स्यात् ।क ६० क ५२ क १२ अत्र किल वर्ग करणीत्रयमस्तीतिन्यासः रू १० तत्करणीद्वयस्य द्विपञ्चाशद्द्वादशमितस्य क५२ क १२ तुल्यरूपाण्यपास्य ये मूलकरण्य वुत्पद्येतेक ८ क २ तयोरल्पयानया २ चतुर्गुणया ८ द्विपञ्चा-शद्वादशमितयोरपवर्त्तोन स्यादतस्ते न शोध्ये यतौक्तमु-त्पत्स्यमानयैवमित्यादि । अत्राल्पयैकयेत्युपलज्ञणम् तेनक्वचिन्महत्यापि तढा मूलकरणीरूपाणि प्रकल्प्यान्ये कर-णीखण्डे साध्ये सा महती प्रकल्प्येत्यर्थः उदाहरणम् ।अष्टौ षट्पञ्चाशत् षष्टिः करणी त्रयं कृतौ यत्र । रूपैर्द-शभिरुपेतं किम्मूलं ब्रूहि तस्य स्यात् । न्यासः रू १०क ८ क ५ ६ क ६० अत्राद्यखण्डद्वये क ८ क ५६ शोधतेउत्पन्नयाल्पया चतुर्गुणया ८ तयोः खण्डयोरपबर्त्तेन-लव्धेखण्डे । १ । ७ । परं शेषविधिना मूलकरण्यौनीत्पद्येते अतस्ते खण्डे न शोध्ये अन्यथा तु शोधनेकृते मूलं नायातीत्यतस्तदसत् । उदाहरणम् । चतुर्गु-णात् सूय्यतिथीषुरुद्रनागर्त्तवोयत्र कृतौ करण्यः । सबि-श्वरूपावद तत्पदं ते यद्यस्ति वीजेपटूताभिमानः ।न्यासः रू १३ क ४८ क ६० क २० क ४४ क ३२ क २४अत्र करणीषट्के तिसूणां करणीनां तुल्यानि रूपाणिप्रथमं रूपकृतेरपास्य भूलं ग्राह्यं प्रश्चाद्द्वयोस्ततएकस्या-एवं कृतेऽत्र मूलाभावः । अथान्यथा तु प्रथममाद्यकर-ण्यास्तुल्यानि रूपाण्यपास्य पश्चाद्द्वितीयतृतीयोस्ततः शे-षाणां रूपकृतेर्विशोध्यानि तम्बूलम् क १ क ३ क ५क ५ तदिदमप्यसत् यतोऽस्य वर्ग्गोयम् रू २३ क ८ क८० क १६० । यैरस्य मूलानयनस्य निममोन कृतस्तेषामिदंदूषणम् एवं व्दिघवर्गे करणीनामासन्नमूलकरणेन मूलान्या-नीय रूपेषु प्रक्षिप्य मूलं वाच्यम् । अथ महतीरूपाणो-त्युपलक्षणम् । यतः क्वचिदल्पापि ।तत्रोदाहरणम् । चत्वारिंशदशीतिर्द्विशतीतुल्याः करण्यश्चेत् । सप्तदशरूपयुक्तास्तत्र कृतौ किम्पदं ब्रूहि ।न्यासः रू १७ क ४० क ८० २०० गोधिते जातेखण्डे क १० क ७ पुनः लघ्वीं करणीं रूपाणि कृत्वालब्धे करण्यौ क ५ क २ । एवं मूलकरणीनां न्यासःक १० क ५ क २ । इति करण्याः षड्विधाः ।

Capeller

German

 क॑रण f,  ई machend,  bewirkend (—°)
m.
  Helfer
 Mitglied einer best. Kaste
Wort (g.)
 n.
  das Machen,  Thun,  Vollbringen, 
Bewirken,  die Beschäftigung, 
Handlung,  That
 das Organ,  Werkzeug, 
Handlung,  That
 das Organ,  Werkzeug, 
Instrument. Abstr.
°ता f.
 , 
°त्व n.
 

Grassman

German

 karaṇá,  a.,  kunstfertig [von kṛ].
-ā́ [d.] rátham ná karaṇā́ {119, 7}.

 káraṇa,  n.,  That [von kṛ].
-am {385, 7}
 {459, 13}
 {635, 11}.
-āni {206, 1}
 {315, 10}
 {385, 6}.

Burnouf

French

 करण करण n.
  (कृ) action,  acte
 cause de l'acte
cause
 raison,  motif de l'action. 
		 Organe de l'action
 organe des
sens
 organe en général: कर्तृकरणकर्तृत्व l'agent, 
l'organe et l'activité
		 le corps [comme organe de l'âme].
		 Mode
de l'action,  façon,  manière
		 mode de prononciation,  tg.
		 Affaire, 
occupation
 fonction propre à chaque caste
		 fonction de scribe,  en
particulier.
		 Posture de pénitent
		 abstinence des ascétes.
Action dramatique,  jeu des acteurs.
		 Le champ du labour.
		 L'action
d'étendre qqc. avec la main,  d'enduire [et en général une opération
qconque]. -- S. m.
  homme né d'un père veśya et d'une mère
śūdrā,  c-à-d. écrivain,  scribe.
करणत्राण n.
  (त्रा) tête.
करणस्थान n.
  (स्था) le lieu de la prononciation, 
c-à-d. l'organe ou la disposition d'organes qui produit une lettre
donnée,  tg.
करणस्थानभेद m.
  (भिद्) différence d'articulation
ou d'organe entre deux ou plusieurs lettres.

Stchoupak

French

 १ करण-
 ag. qui fait,  qui produit,  qui opère (surtout ifc.) 
 m.
 
homme d'une caste mixte 
 nt. action de faire,  accomplissement,  exécution, 
production,  acte (not. religieux) 
 organe des sens 
 instrument,  moyen 
(lég.) instrument,  document,  contrat 
 corps 
 rythme,  mesure 
 incantation, 
formule magique.
°प्रयोग- m.
  charme,  incantation. 
°विगम- m.
  mort.

 २ करण-
 nt. tendon,  muscle.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.