कफघ्नी (kaphaghnI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritकफघ्नी कफं तद्विकारं हन्ति टक् ङीप् । १ हवुसाभेदे राजनि० ।२ कफहन्तृदृव्यभेदे तानि द्रव्याणि सुश्रुते दर्शितानि यथा“आरग्वधमदनगोपधोण्टाकुटजपाठाकण्टकीपाटलामूर्व्वे-न्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रकशा-र्ङ्गष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति ।आरग्बधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः” ।“वरुणार्त्तगलशिग्रौमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकानक्त-मालमोरटाग्निमन्थसैरीयकद्वयविम्बीवसुकवसिरचित्रकशता-वरीविल्वाजशृङ्गीदर्भा वृहतीद्वयञ्चेति । वरुणादिर्गणो-ह्येष कफभेदोनिवारणः” ।“सालसागाजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जभेषशृ-ङ्गीतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशा-कनक्तमालपूतीकाश्वकर्ण्णागुरूणि कालीयकञ्चेति । सा-लसारादिरित्येष गणः कुष्ठविमाशनः । मेहपाण्ड्वा-भयहरः कफमेहविशोषणः” । “रोध्रसावररोध्रपलाश-कुटन्नटाशोकफञ्जीफट्फलैलवालुकसल्लकीजिङ्गिनीकादम्बमा-लाः कदली चेति । एष रोघ्रादिरित्युक्तो मेदःक-फहरो गणः” । “अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गी-रास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतागहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापस-गृक्षश्चेति । अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषा-पहः” । “सुरासाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्य्यकगन्धकभूस्तृ-णसुमुखकालमालकासमर्हक्षवकखरपुषपाविडङ्कट्फलसुरसानिर्गुण्डीकुहालोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्योविषमुष्टिकश्चेति । सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत्कृ-मिसूदनः” । “पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृ-ङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरक-सर्षपमहानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गा-नि कटुरोहिणी चेति । पिप्पल्यादिः कफहरःप्रतिश्यायानिलारुचीः । निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्न-श्चामपाचनः” । “एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपु-ष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्ननखशुक्तिचण्डास्थाणेयकश्रीवेष्टकचो-चचोरकबालकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकाऽगुरुस्पृक्कोशी-रभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरञ्चेति । एलादिकोवातकफौ निहन्याद्विषमेव च” । “वृहतीकण्टकारिकाकुटज-फलपाठा मधुकञ्चेति । पाचनीयो वृहत्यादिर्गणः पि-त्तानिलापहः । कफारोचकहृल्लासमूत्रकृच्छ्ररुजापहः” ।“पटोलचन्दनकुचन्द नमूर्व्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चे-ति । पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः” ।“ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकञ्चेतिऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोवणः । “मुचा-स्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकविभीतककुष्ठहैमवतीव-पाठाकटुरोहिणीशर्ङ्गष्टाऽतिविषाद्राविडोभल्लातकानि चि-त्रकश्चेति । एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषू-दनः” । “हरितक्यामलकविभीतकानि त्रिफला ।त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी” ।“पिप्पलीमरीचशृङ्गवेराणि त्रिकटुकम् । “त्र्यूषणं कफ-मेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् । निहन्याद्दीपनं शूलपिनसा-ग्न्यल्पतामपि” । “आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति ।आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः । चक्षुष्यो दी-पनो वृष्यः कफारोचकनाशनः” । “लाक्षारेवतकुटजाऽ-श्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणाचेति । कषायस्तिक्तमधुरः कृफपित्तार्त्तिनाशनः” ।“विल्वाग्निमन्थटुण्टुकपाटलाकाश्मर्य्यश्चेति महत् । सतिक्तंकफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् । मधुरानुरसञ्चैव पञ्च-मूलं महत् स्मृतम्” । “कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इतितृणणंज्ञकः । मूत्रदोषबिकारञ्च रक्तपित्तं तथैव च ।अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् । एषां वा-तहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः । पञ्चकौ म्लेष्म-शमनावितरौ परिकीत्तैतौ” इति विशेषव उक्तम् ।सामान्यतस्तु तत्रैवोक्तम् “अम्लंकपित्यं श्लेष्माणं शम-यति रूक्षवीर्य्यत्वात् मधुरं क्षौद्रञ्च” । रसभेदस्य तद्धेतुतातत्रोक्ता । “ये रसा श्लेष्मशमनाभवन्ति यदि तेषु वै ।स्नेहगौरवशैत्यानि बलासं बर्द्धयन्ति ते” (बलास कफम्)तत्पाकपरिपाटी तत्रैवोक्ता । “श्लेष्मा विदग्धीलवणता-मुपैति” खतेजोनिलजैः श्लेष्मा शमं याति शरीरिणाम् ।“तत्र यैमे गुणा वीर्य्यसंज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदु-तीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ । शीत-पिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ । पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः ।तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं । वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यम् ।क्षितिसभीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यम् । गुरुलघुविकावक्त-गुणौ । तत्रोष्णस्निग्धौ वातघौ । शीतमृदुपिच्छिलाःपित्तघ्नाः । तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मध्नाः गुरुपाको वात-पित्तघ्नः । लघुपाकः श्लेष्मघ्नः । तेषां मृदुशीतोष्णाःस्पर्शग्राह्याः । पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्याम् । स्नि-ग्धरूक्षौ चाक्षुषौ । शीतोष्णौ सुखदुःखोत्पादनेन । गुरु-पाकं सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च । लघुर्ब्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च” ।“तीक्ष्णोष्णं भूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च” सुश्रु० । त-न्नाशकद्रव्यगुणभेदाः संक्षिप्यान्यत्रोक्ताः । “गुरुशीत-मुदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः । श्लेष्मणः प्रशमं यान्तिविपरीतगुणैर्गुणाः” । तन्निवारणोपाया अन्यत्रोक्तायथा“रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवन स्त्रीसेवाध्वनि-युद्धजागररतिक्रीडापदाघातनम् । धूमात्युष्णशिरोविरेकव-मनस्वेदोपनाहादिकं पानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्मा-णमुग्रं जयेत्” ।कफहन्तृ कफहादयःश्लेष्महन्तृश्लेष्महादयोप्यत्र ।
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.