| YouTube Channel

कपोतलुब्धकीय (kapotalubdhakIya)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कपोतलुब्धकीय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹಸ್ಥನು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಮಹಾಭಾರತದ ಒಂದು ಕಥೆ
निष्पत्तिः - > "छः" (४-२-६)
व्युत्पत्तिः - > कपोतं लुब्धकं चाधिकृत्य कृतो ग्रन्थः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कपोतलुब्धकीय
न०
 कपोतं लुब्धकञ्चाधिकृत्य कृतो ग्रन्थः“द्वन्द्वाच्छः” पा० छ । भारतान्तर्गते गृहस्थस्य प्राणदाने-नाप्यातिथ्यावश्यकर्त्तव्यतासूचके आख्यायिकाभेदे तत्कथाभा० शा० १४६ अ० ।“स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्म्मं युक्तिसमन्वितम् । हर्षेणमहता युक्तो बाक्यव्याकुललोचनः । तं वै शाकुनिकंदृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा । स पक्षी पूजयामास यत्नात्तंपक्षिजीविनम् । उवाच स्वागतं तेऽद्य ब्रूहि किं कर-वाणि ते । सन्तापश्च न कर्त्तव्यः स्वगृहे वर्त्तते भवान् ।तद्व्रतीतु भवान् क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि । प्रणयेन ब्रवीमि खां त्वं हि नः शरणागतः । अरावप्युचि-तं कार्य्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायांनोपसंहरते द्रुमः । शरणागतस्य कर्त्तव्यमातिथ्यं हिप्रयत्नतः । पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्येन विशेषतः । पञ्च-यज्ञांस्तु यो मीहान्न करोति गृहाश्रये । तस्य नायंन च परो लोको भवति धर्म्मतः । तद्ब्रूहि मां सुवि-श्रब्धो थत्त्वं वाचा यदिष्यसि । तत् करिष्याम्यहं सर्वंमा त्वं शोके मनः कृथाः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुने-र्लुब्धकोऽब्रवीत् । बाधते खलु मे शीतं सन्त्राणं हिविधीयताम् । एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य्य भूतले ।यथाशक्त्या हि पर्णेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ । गत्वाऽ-ङ्गारककर्मान्तं गृहीत्वाऽग्निमथागमत् । ततः शुष्केषुपर्णेषु पावकं सोऽप्यदीपयत् । स संदीप्तं महत् कृत्वातमाह शरणागतम् । प्रतापय सुविश्रब्धः स्वगात्राण्यकुतोभयः । स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् ।अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततःप्राह विहङ्गमम् । हर्षेण महताऽऽविष्टो वाक्यं व्याकुललोचनः । तथेमं शकुनिं दृष्ट्वा विधि-दृष्टेन कर्म्मणा । दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधतेहि माम् । स तद्वचः प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहङ्गमः ।न मेऽस्ति विभवो येन नाशयेयं क्षुधान्तव ।उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः । सञ्चयो नास्तिचास्माकं मुनीनामिव भोजने । इत्युक्त्वा तं तदा तत्रविवर्णवदनोऽभवत् । कथं नु खलु कर्त्तव्यमिति चिन्ता-परस्तदा । वभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन् वृत्तिमात्मनः ।मूहूर्त्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातिनम् । उबाचतर्पयिष्ये त्वां मुहूर्त्तं प्रतिपालय । इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैस्तुसमुज्ज्वाल्य हुताशनम् । हर्षेण महताऽऽविष्टः स पक्षीवाक्यमब्रवीत् । ऋषीणां देवतानाञ्च पितॄणाञ्च महा-त्मनाम् । श्रुतः पूर्व्वं मया धर्म्मो महानतिथिपूजने ।कुरुष्वानुग्रहं सौम्य! सत्यमेतब्रद्वीमि ते । निश्चिता खलुमे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने । ततः कृतप्रतिज्ञो वै पक्षीप्रहसन्निव । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महामतिः ।अग्निमध्ये प्रविष्टन्तु लुब्धो दृष्ट्वा तु पक्षिणम् । चिन्तया-मास मनसा किमिदं वै कृतं मया । अहो मम नृशंसस्यगर्हितस्य स्वकर्मणा । अधर्म्मः सुमहान् धोरो भवि-ष्यति न संशयः । एवं बहुविधं सूरि विललाप सलुव्धकः । गर्हयन् स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम्” ।