| YouTube Channel

कथ (katha)

 
शब्दसागरः
English
कथ r. 10th cl. (कथयति) To speak, to tell.
Yates
English
कथ (त् क) कथयति 10.
a. To speak.
Wilson
English
कथ r. 10th cl. (कथयति) To speak, to tell.
Apte
English
कथम् [katham],
ind.
 [किम्-प्रकारार्थे थमु कादेशश्च]
How, in what way, in what manner, whence
कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः
H.*
 1
अथ स वैद्यः कथम्
Mu.*
 2 'well, how did the physician fare'
सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः
R.*
 1.64, 3.44
कथमात्मानं निवेदयामि कथं वा$$त्मापहारं करोमि
Ś.*
 1 (where the speaker is doubtful as to the propriety of what he says).
Oh what indeed ! (expressing surprise)
कथं मामेवोद्दिशति
Ś.*
 6.
It is
oft
 en connected with the particles इव, नाम, नु, वा, or स्वित् in the sense of, 'how indeed', 'how possibly', 'I should like to know', (where the question is generalized)
कथं वा गम्यते
U.*
 3
कथं नामैतत्
U.*
 6.
When connected with the particles चित्, चन or अपि it means 'in every way', 'on any account', 'somehow', 'with great difficulty', 'with great efforts'
तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः
Me.*
 3
कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु
Ś.*
 3.24
न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन
Ms.*
 4.11, 5.143
कथंचिदीशा मनसां बभूवुः
Ku.*
 3.34
कथं कथमपि उत्थितः
Pt.*
 1
विसृज्य कथमप्युमाम्
Ku.*
 6.3
Me.*
 22
Amaru.*
 12, 39, 5, 73
Pt.*
 1.
Scarcely, hardly
कथमपि भुवने$स्मिंस्तादृशाः संभवन्ति
Māl.
 2.9.
Comp.
 -कथिकः an inquisitive person. -कारम्
ind.
 in what manner, how
कथंकारमनालम्बा कीर्तिर्द्यामधिरोहति
Śi.*
 2.52
कथंकारं भुङ्क्ते Sk
N.*
 17.126. सो$हंकारं कथंकारं न करिष्यति मय्यरौ Śiva. B.15.17. -प्रमाण
a.
 of what measure. -भावः what state. -भूत
a.
how being.
of what nature or kind (oft . used by commentators). -रूप
a.
 of what shape.-वीर्य
a.
 of what power
Rām.*
 3.
Apte 1890
English
कथं ind. [किम्-प्रकारार्थेथमु कादेशश्च] 1 How, in what way, in what manner, whence
कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः H. 1
अथ स वैद्यः कथं Mu. 2 ‘well how did the physician fare’
सानुबंधाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः R. 1. 64, 3. 44
कथमात्मानं निवेदयामि कथं वात्मापहारं करोमि Ś. 1 (where the speaker is doubtful as to the propriety of what he says).
2 Oh what! indeed! (expressing surprise)
कथं मामेवोद्दिशति Ś. 6.
3 It is often connected with the particles इव, नाम, नु, वा, or स्विद् in the sense of, ‘how indeed, ’ ‘how possibly’, ‘I should like to know’, (where the question is generalized)
कथं वा गम्यते U. 3
कथं नामैतत् U. 6.
4 When connected with the particles चित्, चन or अपि it means ‘in every way’, ‘on any account’, ‘somehow’, ‘with great difficulty’, ‘with great efforts’
तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः Me. 3
कथमप्युन्नमितं न चुंबितं तु Ś. 3. 25
न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन Ms. 4. 11, 5. 143
कथंचिदीशा मनसां बभूवुः Ku. 3. 34
कथं कथमपि उत्थितः Pt. 1
विसृज्य कथमप्युमां Ku. 6. 3
Me. 22
Amaru. 12, 39, 50, 73
Pt. 1.
5 Scarcely, hardly
कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशा संभवंति Māl. 2. 9.
Comp.
कथिकः an inquisitive person.
कारं ind. in what manner, how
कथंकारमनालंबा कीर्तिर्द्यामधिरोहति Śi. 2. 52
कथंकारं भुंक्ते Sk
N. 17. 126.
प्रमाण a. of what measure.
भावः what state.
भूत a. {1} how being. {2} of what nature or kind (oft. used by commentators).
रूप a. of what shape.
वीर्य a. of what power.
Monier Williams Cologne
English
कथं (in comp. for कथम्
at the beginning of an adjective compound it may also have the sense of किम्).
Apte Hindi
Hindi
कथम्
अव्य* - किम्-प्रकारार्थे थमु कादेशश्च
"कैसे किस प्रकार, किस रीति से, कहाँ से"
कथम्
अव्य* - किम्-प्रकारार्थे थमु कादेशश्च
यह बहुधा आश्चर्य प्रकट करता है
कथम्
अव्य* - किम्-प्रकारार्थे थमु कादेशश्च
"क्या, सचमुच, ‘क्या सम्भावना है’ ‘मुझे बतलाइए तो’"
कथम्
अव्य* - किम्-प्रकारार्थे थमु कादेशश्च
हर प्रकार से’ ‘किसी तरह से हो’ ‘किसी न किसी प्रकार’ ‘ बडी़ कठिनाई से’ या ‘ बड़े प्रयत्नों से
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कथ - वाक्यप्रबन्धे (चुरा० उभ० सक० से) कथयति - ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೇಳು /ತಿಳಿಸು /ನಿರೂಪಿಸು /ವರ್ಣಿಸು
प्रयोगाः - > "कार्तवीर्यजलक्रीडां कथयन्ति स्म तापसाः" । "राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयाम्बभूव सः" । "कथ्यते चिदचिदन्तरात्मनः शास्त्रशुद्धहृदयैर्मनीषिभिः" ।
उल्लेखाः - > याद० २२-२२०, रघु० ११-३७, याद० १७-१०८
कथ - वाक्यप्रबन्धे (चुरा० उभ० सक० से) कथयति - ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸೂಚಿಸು /ತಿಳಿಸು
प्रयोगाः - > "गात्रैस्ते कथयन्त्यसारभिदुरान् प्रायेण संसारिणः"
उल्लेखाः - > मालती० ८-१०
कथ - वाक्यप्रबन्धे (चुरा० उभ० सक० से) कथयति - ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತೋರಿಸಿ ಹೇಳು /ನಿರ್ದೇಶಿಸು
प्रयोगाः - > "भक्षयन्तीं न कथयेत्पिबन्तं चैव वत्सकम्"
उल्लेखाः - > मनु० ११-११४
Edgerton Buddhist Hybrid
English
? katha, m. = Skt. kathā, talk: SP 〔283.13〕 (vs) upasaṃharec citrakathān bahūṃś ca, so all Nep. mss.
Kashgar rec. °kathāṃ bahuṃvidhāṃ, which perhaps read
both edd. em. °kathā bahūś ca.
Kridanta Forms
Sanskrit
कथ (क꣡थ꣡ वाक्यप्रबन्धे वाक्यप्रबन्धने - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = कथनम्
अनीयर् = कथनीयः - कथनीया
ण्वुल् = कथकः - कथिका
तुमुँन् = कथयितुम्
तव्य = कथयितव्यः - कथयितव्या
तृच् = कथयिता - कथयित्री
क्त्वा = कथयित्वा
ल्यप् = प्रकथय्य
क्तवतुँ = कथितवान् - कथितवती
क्त = कथितः - कथिता
शतृँ = कथयन् - कथयन्ती
शानच् = कथयमानः - कथयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 कथ्
मूलधातुः:
 कथ
धात्वर्थः:
 वाक्यप्रबन्धे
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 कथयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
कथ वाक्यप्रबन्धे
- कथयति अचकथत् कथा 296
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कथ, त् क वाक्यप्रबन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां--पर--सकं--सेट् ।) कथयति । इति दुर्गादासः ॥
(“हन्त ! ते कथयिष्यामि सेतिहासं पुरातनम्” ।इति भागवतम् ॥
)
कथं
व्य,
 कथम् । किंप्रकारम् । इति व्याकरणम् ॥
(यथा, मनः ५ । २ ।“कथं मृत्युः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रंभो” ! ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कथ बाक्यरचनायां अद० चुरा०
उभ०
सक०
 सेट् । कथ-यति ते अचीकथत् त अचकथत् त । कथयाम् अभूव आसचकार चक्रे । कथितः कथयित्वा कथयितुम्--कथनम् ।कथा “तं जनाः कथयन्तीह यावत् भवति गौरियम्”भा० अनु० ३१६८ “हन्त ते कथयिष्येऽमुमितिहासंपुरा-तनम्” भा० ४, ४५, ९ । “कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिहकथ्यते” हितो० “यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः” देवी० “प्रत्येकंकथिताह्येताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः” मनुः ।अनु + अनुवादे कथितस्यकथने अन्वादेशे अनुकथयति अनुवदतिप्राद्युपसर्गे प्रकर्षादिना कथने अस्य ब्रुवर्थतया द्विकर्म-कत्वम् तत्र गौणे कर्मणि लकारः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
कथ वाक्यप्रतिबन्धे
- (अर्थविवरणम्) प्रतिबन्धो विच्छेदोदीरणात्
, अत एव वाक्यप्रबन्ध इत्येके पेठुः कथयति अल्लोपात्परापि वृद्धिर्नास्ति, परशब्दस्येष्टवाचित्वात् (142 भाष्ये) चिन्तपूजि (तु0 33105) इत्यङ्-कथा-णेरनिटि (6451) इति लोपः, संकथय्य, ल्यपि लघुपूर्वात् (6456) इत्यत् अचकथत् सन्वल्लघुनि (7493) इति निस्त्यग्लोपित्वात् कथमचीकथत् ? प्रकृत्यन्तरं अन्वष्यम् 294
धातुवृत्तिः
Sanskrit
कथ (अर्थः) वाक्यप्रबन्धे
( कथयति ) एतदादयोऽदन्ताः तत्फलञ्च कथयतीत्यादौ अल्लोपस्य स्थानिवद्भावाद्यथायोगं वृद्धिगुणयोरभावः तथाऽचकथदित्यत्र "सन्वल्लघुनि'' इत्यस्य "दीर्घो लघोः'' इति दीर्घस्य चानग्लोपइति निषेधः अन्यदपि प्रयोजनं तत्र तत्र वक्ष्यते 309
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कथ वाक्यप्रबन्धे”@} 2 अदन्तः।
कथकः 3 -थिका, चिकथयिषकः-षिका
कथयिता-त्री, चिकथयिषिता-त्री
कथयन्-न्ती, चिकथयिषन्-न्ती
कथयिष्यन्-न्ती-ती, चिकथयिषिष्यन्-न्ती-ती
कथयमानः, चिकथयिषमाणः
कथयिष्यमाणः, चिकथयिषिष्यमाणः
कत्-कद्-कथौ-कथः
-- कथितम्-तः, चिकथयिषितः-तवान्
कथः, चिकथयिषुः
कथयितव्यम्, चिकथयिषितव्यम्
4 कथनीयम्, चिकथयिषणीयम्
कथ्यम्, चिकथयिष्यम्
ईषत्कथः-दुष्कथः-सुकथः
-- कथ्यमानः, चिकथयिष्यमाणः
कथः, चिकथयिषः
कथत्यितुम्, चिकथयिषितुम्
5 कथा 6, चिकथयिषा
7 कथनम्, चिकथयिषणम्
कथयित्वा, चिकथयिषित्वा
8 प्रकथय्य 9, प्रचिकथयिष्य
कथम् २, कथयित्वा २, चिकथयिषम् २
चिकथयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६२)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८५२। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[१। धातोरदन्तत्वात्, अल्लोपस्य स्थानिवद्भावादुपधावृद्धिर्न।]]
04
=>
 [[आ। ‘प्रष्टव्यं पृच्छतस्तस्य कथनीयमवीवचत्। आत्मानं वनवासं च जेयं चारिं रघूत्तमः।।’ भ। का। ६-४६।]]
05
=>
 [[२। ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ (३-३-१०५) इत्यङ् युजपवादः।]]
06
=>
 [[B। ‘चिन्तावन्तः कथां चक्रुरुपधामेदभीरवः। भकृत्वा नृपतेः कार्यंपूजां लप्स्यामहेः कथम्।।’ भ। का। ७-७२।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०१५७+ २६]
08
=>
 [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
09
=>
 [[आ। ‘ग्रामेयकैर्नागरकैश्च लोकैर्निरीक्ष्यमाणा सह राजकीयैः। कर्मन्दिवन्द्या प्रकथय्य सैवं तिरोदधेऽनु स्तनयित्नुपद्याम्।।’ वा। वि। ३। ५५।]]