| YouTube Channel

कण्डरीक (kaNDarIka)

 
Monier Williams Cologne
English
कण्डरीक
m.
N.
 of a man,
Hariv.
Monier Williams 1872
English
कण्डरीक कण्डरीक, अस्, m., N. of a son of
Kauśika.
Mahabharata
English
Kaṇḍarīka, a brahman. § 717b (Nārāyaṇīya): XII, 343, 13264 (ºo 'tha rāja ca Brahmadattaḥ pratāpavān|jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ | sapta jātishu mukhyatvād yogānāṃ sampadaṃ gataḥ, cf. Harivaṃśa, v. 1256 foll.).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कण्डरीक
पु०
 सप्तजातिस्मरमध्ये विप्रभेदे तेषां पूर्वजन्मवृत्ता-न्तसहिता कथा हरिवंशे दर्शिता यथा “मगालवस्यचरितं कण्डरीकस्य चैवहि” इत्युपक्रम्य ।“वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । खसृमःपितृवर्त्ती च नामभिः कर्म्मभिस्तथा । कौशिकस्य सुतास्तातशिष्या गर्गस्यभारत! । पितर्य्युपरते सर्व्वेव्रतवन्तस्तदाऽ-भवन् । नियोगात्ते गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।समानवत्सां कपिलां सर्व्वे न्यायागतां तदा । तेषां पथिक्षुधार्त्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत । क्रूरा बुद्धिः सम-भवत्तां गां वै हिंसितुं तदा । तान् कविः खसृमश्चैवावोचतां नेति वै तदा । न चाशक्यन्त ताभ्यां ते तदावारयितुं द्विजाः । पितृवर्त्ती तु यस्तेषां नित्यं श्रद्धा-न्वितो द्विजः । स सर्व्वानब्रवीद्भ्रातॄन् कोपाद्धर्म्मे समा-हितः । यद्यवश्यं प्रहन्तव्यं पितॄनद्दिश्य साध्विमाम् ।प्रकुर्व्वीमहि गां सम्यक् संर्व्व एव समाहिताः । एवमेषा-ऽपि गौर्द्वर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः । पितॄनम्यर्च्य धर्मेणनाधर्मो नो भविष्यति । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रोक्षयित्वाच गान्ततः । पितृभ्यः कल्पयित्वैनामुपायुञ्जन्त भारत! ।उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् । शार्द्दूलेन हताधेनुर्वत्सोऽयं प्रतिगृह्यताम् । आर्ज्जवात् स तु वत्सं तंप्रतिजग्राह वै द्विजः । मिथ्योपचर्य्य ते तन्तु गुरुमन्यायतोद्विजाः । कालेन समयुज्यन्त सर्व एवायुषः क्षये । ते वै क्रूर-तया हिस्रा अनार्य्यत्वात्गुरौ तथा । उग्रा हिंसाविहाराश्चसप्ताजायन्त सोदराः । लुब्धकस्यात्मजास्तात । बलवन्तो म-नीषिणः । पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गान्तदा ।स्मृतिप्रत्यवमर्षश्च तेषां जात्यन्तरेऽभवत् । जाता व्याधादशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः । स्वधर्मनिरताः सर्वे लोभा-नृतविबर्ज्जिताः । तावन्मात्रं प्रकुर्व्वन्ति यावता प्राण-धारणम् । शेषं ध्यानपराः कालमनुध्यायन्ति कर्म तत् ।नामधेयानि चाप्येषामिमान्यासन् विशाम्पते! । निर्वैरोनिर्वृतिः क्षान्तो निर्मन्युः कृतिरेव च । वैघसो मातृवर्त्तीच व्याधाः परमधार्मिकाः । तैरेवमुषितैस्तात हिंसाधर्म-परैः सदा । माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितो-षितः । यदा माता पिता चैव संयुक्तौ कालधर्मणा ।तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणानवासृजन् । शुभेन वर्म-णा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः । त्रासानुत्पाद्य संवि-ग्ना रम्ये कालञ्जरे गिरौ । उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्त-ब्धकर्णो विलोचनः । पण्डितो घस्मरो नादी नामतस्तेऽभवन्मृगाः । तमेवार्थमनुध्यान्तो जातिस्मरणसम्भवम् ।आसन् वनेचरा दान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः । ते सर्वेशुभकर्माणः सधर्माणो वनेचराः । योगधर्ममनुध्यान्तोविहरन्ति स्म तत्र ह । मरुं साध्य जहुः प्राणान् लघ्वा-हारास्तपस्विनः । तेषां मरुं साधयतां पदस्थानानि भा-रत! । तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे नृप! । कर्मणातेन ते तात! शुभेनाशुभवर्ज्जिताः । शुभाच्छुभतरां योनिंचक्रवाकत्वमागताः । शुभे देशे शरद्वीपे सप्तासन् वै जलौ-कसः । त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मचारिणः । सुमनाःशुचिवाक् शुद्धः पाञ्चकश्छिद्रदर्शनः । सुनेत्रश्च स्वत-न्त्रश्च शकुना नामतः स्मृताः । पञ्चमः पाञ्चिकस्तत्र सप्त-जातिष्वजायत । षष्ठस्तु कण्डरीकोऽभूद्ब्रह्मदत्तस्तु सप्रमः । तेषान्तु तपसा तेन सप्तजातिकृतेन वै । योगस्यचाभिनिर्वृत्या प्रतिभानाच्च शोभनात् । पूर्व्वजातिषु यद्-ह्म श्रुतं गुरुकुलेषुवै । तथैवावस्थिता बुद्धिः संसारेष्वपिर्त्तताम् । ते ब्रह्मचारिणः सर्वेविहङ्गाः ब्रह्मवादिनः ।गोगधर्ममनुध्यान्तो विहरन्ति स्म तत्र ह । ते योगधर्म-निरताः सप्त मानसचारिणः । पद्मगर्भोऽरविन्दाक्षः क्षी-रगर्भः सुलोचनः । उरुविन्दुः सुविन्दुश्च हेमगर्भस्तु स-प्तमः । वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीराण्युपशोषयन् । तत्रते शकुना राजंश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रय-श्चैव देहन्यासकृतोऽभवन् । काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्त-पुरोगमाः । जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकलमषाःज्ञानध्यानतपःपूता वेदवदाङ्गपारगाः । स्मृतिमन्तोऽत्र च-त्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जज्ञे ब्रह्म-दत्तो महायशाः । यथा ह्यासीत् पक्षिभावे सङ्कल्पःपूर्व्वचिन्तितः । छिद्रदर्शी सुनेत्रश्च तथा बाभ्रव्यवत्सयोः ।जातौ श्रोत्रियदायादौ वेदवेदाङ्गपारगौ । सस्वायौ ब्र-ह्मदत्तस्य पूर्व्वजातिसहोषितौ । पाञ्चालः पाञ्चिकस्तत्रकण्डरीकस्तथाऽपरः । पाञ्चालो बह्वृचश्चासीदाचार्य्यत्वंचकार ह । द्विवेदः कण्डरीकस्तु च्छन्दोगोऽध्वर्य्युरेव च ।सर्व्वसत्त्वरुतज्ञस्तु राजासीदणुहात्मजः । पाञ्चालक-ण्डरीकाभ्यां तस्य सख्यमभूत्तदा । ते ग्राम्यधर्म्मनिरताःकामस्य वशवर्त्तिनः । पूर्व्वजातिकृतेनासन् धर्मकामार्थ-कोविदाः” प्रसङ्गागतमन्यदुपवर्ण्ण्य तेषु चतुर्ण्णां वक्ष्य-माणश्लोकश्रावणाय ब्राह्मणनियोजनमुक्त्वा मुक्तिमुप-वर्ण्ण्य अवशिष्टानां मुक्तिदर्शनायोक्तं यथा । “अथराजा शिरःस्नातो लब्धा नारायणाद्वरम् । प्रवि-वेश पुरं प्रोतो रथमारुह्य काञ्चनम् । तस्य रश्मीन्प्रत्यगृह्णात् कण्डरीको द्विजर्षभः । चामरव्यजनञ्चापिबाभ्रव्यः समवाक्षिपत् । इदमन्तरमित्येवं ततः स ब्रा-ह्मणस्तदा । श्रावयामास राजानं श्लोकं तं सचिवौच तौ । [सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे । तेऽभिजाताःकुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दूरमध्यानंथूयं तेभ्योऽवसीदथ] । तच्छुत्वा मोहमगमद्ध्रह्मदत्तोनराधिपः । सचिवश्चास्य पाञ्चाल्यः कण्डरीकस्तथैवच । स्रस्तरश्मिप्रतोदौ तौ पतितव्यजनावुभौ । दृष्ट्वाबभूवुरस्वस्थाः पौराश्च सुहृदस्तथा । मुहूर्त्तमेव राजास सह ताभ्यां रथे स्थितः । प्रतिलभ्य ततः संज्ञांप्रत्यागच्छदरिन्दम! । ततस्ते तत् सरः स्मृत्वा योगन्त-सुपलभ्य च । ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् ।अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिन्दमम् । जगामब्रह्मदत्तोऽथ सदारो वनमेव ह । कण्डरीकोऽपि ध-र्म्मात्मा साङ्ख्ययोगमनुत्तमम् । प्राप्य योगगति सिद्धोविशुद्धः स्वेन कर्म्मोणा” हरिवं २१, २२, २३, २४ अ० ।