| YouTube Channel

कण्ठः (kaNThaH)

 
Apte
English
कण्ठः [kaṇṭhḥ] ण्ठम् [ṇṭham], ण्ठम् 1 Throat
कण्ठे निपीडयन् मारयति
Mk.*
 8. कण्ठः स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषः
Ś.*
 4.6
कण्ठेषु स्खलितं गते$पि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतम् 6.4.
The neck
अयं कण्ठे बाहुः
U.*
 1. कण्ठाश्लेषपरिग्रहे शिथिलता
Pt.*
 4.6
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे
Me.*
 3, 99, 114
Amaru.*
 19.57
Ku.*
 5.57.
Sound, tone, voice
सा मुक्तकण्ठं चक्रन्द
R.*
 14.68
किमिदं किन्नरकण्ठि सुप्यते 8.64
आर्यपुत्रो$पि प्रमुक्तकण्ठं रोदिति
U.*
 3.
The neck or brim of a vessel
&c.
Vicinity, immediate proximity (as in उपकण्ठ).
The opening of the womb.
A bud on a stalk.
The space of an inch from the edge of the hole in which sacrificial fire is deposited.
The मदन tree.
Guttural sound.Comp. -अग्निः a bird (digesting in the throat or gizzard). -अवसक्त
a.
 clinging to the neck. -आगत
a.
 come to the throat (as the breath or soul of a dying person). -आभरणम् a neck-ornament, necklace
परि- क्षितं काव्यसुवर्णमेतल्लोकस्य कण्ठाभरणत्वमेतु Vikr.1.24
cf.
 names like सरस्वतीकण्ठाभरण. -आश्लेषः Neck-embrace
Me.*
 3
कण्ठाश्लेषपरिग्रहे शिथिलता
Pt.*
 4.6
˚उपगूढ
Bh.*
 3.28.-उक्ताम् personal testimony. -कुब्जः a kind of fever.-कूणिका the Indian lute. -ग
a.
 reaching or extending to the throat
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः
Ms.*
 2.62. -गत
a.
being at or in the throat, coming to the throat
i. e. on the point of departing
न वदेद्यावनीं भाषां प्राणैः कण्ठगतैरपि Subhāṣ
Pt.*
 1.296.
approaching or reaching the throat.-तटः, -तटम्, -टी the side of the neck. -तला- सिका the leather or rope passing round the neck of a horse. -त्रः A necklace
शुक्लकेयूरकण्ठत्राः
Mb.
 * 5. 143.39. -दघ्न
a.
 reaching to the neck. -नालम् Stalklike throat, a throat, neck
कण्ठनालादपातयत्
R.*
 15.52. also. -नाली, -नडिकः a kite. -नीलकः a large lamp or torch, a whisp of lighted straw
&c.
 (Mar. मशाल).
पाशः, पाशकः a rope tied round an elephant's neck.
a halter in general. -बन्धः a rope for an elephant's neck. -भूषणम्, -भूषा a short necklace
विदुषां कण्ठभूषात्वमेतु Vikr.18.12. -भङ्गः Stammering.
मणिः a jewel worn on the neck.
(fig. ) a dear or beloved object.
Thyroid Cartilage. -रोधम् Stopping or lowering the voice. -लग्न
a.
clinging to the throat.
suspended round the neck.
throwing the arms round the neck (in embraces)
कण्ठेलग्ना.
लता a collar.
a horse's halter. -वर्तिन्
a.
 being at or in the throat, i. e. on the point of departing
˚प्राणैः
R.*
 12.54. -शालुकम् a hard tumour in the throat. -शुण्डी swelling of the tonsils. -शोषः (lit. )
drying up or parching of the throat.
(fig. ) fruitless expostulation. -सज्जनम् hanging on, by, or round the neck.-सूत्रम् a kind of embrace
(thus defined: यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगृहात् । परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धा- स्तत्कण्ठसूत्रं प्रवदन्ति सन्तः ॥)
कण्ठसूत्रमपदिश्य योषितः
R.*
 19.32.-स्थ
a.
being in the throat.
guttural (as a letter).
being in the mouth, ready to be repeated by rote.
learnt and ready to be repeated.
Hindi
Hindi
(पु) गला गर्दन,
Apte Hindi
Hindi
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्-अच्
गला
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्-अच्
गर्दन
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्-अच्
स्वर आवाज
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्-अच्
बर्तन की गर्दन या किनारा
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्-अच्
"पड़ोस, अविच्छिन्न सामीप्य"
कण्ठः
पुं*
 - कण्ठ्+अच्
"गला, कण्ठ"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कण्ठः, गलः, कृकः
noun
अवयवविशेषः ग्रीवायाः पुरोभोगः येन गीर्यते।
"पुरुषाणां ग्रीवायां कण्ठः दृश्यते। / विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठ। "
Synonyms:
 कण्ठः, गलः
noun
कण्ठे स्थिता सा नलिका यस्मात् अन्नस्य अधोगमनं भवति ध्वनिः च आगच्छति।
"समुद्रमन्थने प्राप्तस्य विषस्य पानेन भगवान् शिवस्य कण्ठः नीलः अभवत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कण्ठः,
पुं,
 (कठि + अच् + इदित्वात् नुम् ।) मदन-वृक्षः । इति मेदिनी ॥
होमकुण्डाद्वहिरङ्गुलि-परिमितस्थानम् । यथा, --“खाताद्वाह्येऽङ्गुलः कण्ठः सर्व्वकुण्डेष्वयं विधिः” ॥
इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
(कण्शब्द “कणेष्ठः” ।इति ठः । उणं १ । १०५ ।)ग्रीवापुरोभागः ॥
तत्पर्य्यायः ।गलः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ८८ ॥
(यथा, शाकुन्तले । १ म अङ्के ।“विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठंनिजमिवकमलिन्याः कर्क्कशंवृन्तजालम्” ॥
)अत्र विशुद्धनामषोडशदलपद्ममस्ति । यथा, --“तदूर्द्ध्वन्तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् ।स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूमवर्णैर्महाप्रभम् ॥
विशुद्धपद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम्” ॥
इति गौतमतन्त्रम् ॥
निकटः । ध्वनिः । इतिमेदिनी ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कठि शोके”@} 2 ‘--अथ कण्ठते।
शोके यो कण्ठयेत् कण्ठेत्, कठेत् स्यात् कृच्छ्रजीवने।।’ 3 इति देवः।
प्रायेणायमुत्पूर्वक एव प्रयुज्यते।
शोकः = सोत्कण्ठस्मरणम्।
उत्कण्ठामात्रे त्वकर्मकः।
उत्कण्ठकः-ण्ठिका, कण्ठकः-ण्ठिका, उच्चिकण्ठिषकः-षिका, चाकण्ठकः-ण्ठिका
कण्ठिता-त्री, कण्ठयिता-त्री, चिकण्ठिषिता-त्री, चाकण्ठिता-त्री
-- कण्ठयन्-न्ती, कण्ठयिष्यन्-न्ती-ती
4 उत्कण्ठमानः, कण्ठयमानः, चिकण्ठिषमाणः, चाकण्ठ्यमानः
कण्ठिष्यमाणः, कण्ठयिष्यमाणः, चिकण्ठिषिष्यमाणः, चाकण्ठिष्यमाणः
कन्-कण्ठौ-कण्ठः
-- -- -- 5 कण्ठितम्-तः, कण्ठितम्-तः, चिकण्ठिषितः, चाकण्ठितः-तवान्
6 कण्ठः, 7 उत्कण्ठी, कण्ठः, चिकण्ठिषुः, चिकण्ठयिषुः, चाकण्ठः
कण्ठितव्यम्, कण्ठयितव्यम्, चिकण्ठिषितव्यम्, चाकण्ठितव्यम्
कण्ठनीयम्, कण्ठनीयम्, चिकण्ठिषणीयम्, चाकण्ठनीयम्
कण्ठ्यम्, कण्ठ्यम्, चिकण्ठिष्यम्, चाकण्ठ्यम्
ईषत्कण्ठः, दुष्कण्ठः, सुकण्ठः
-- कण्ठ्यमानः, कण्ठ्यमानः, चिकण्ठिष्यमाणः, चाकण्ठ्यमानः
कण्ठः, कण्ठः, चिकण्ठिषः, चाकण्ठः
कण्ठितुम्, कण्ठयितुम्, चिकण्ठिषितुम्, चाकण्ठितुम्
उत्कण्ठा, कण्ठना, चिकण्ठिषा, चिकण्ठयिषा, चाकण्ठा
कण्ठनम्, कण्ठनम्, चिकण्ठिषणम्, चाकण्ठनम्
कण्ठित्वा, कण्ठयित्वा, चिकण्ठिषित्वा, चाकण्ठित्वा
उत्कण्ठ्य, प्रकण्ठ्य, उच्चिकण्ठिष्य, उच्चाकण्ठ्य
कण्ठम् २, कण्ठित्वा २, कण्ठम् २, कण्ठयित्वा २, चिकण्ठिषम् २, चिकण्ठिषित्वा २, चाकण्ठम् २
चाकण्ठित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-२६४। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो-७९)
04
=>
 [[B। ‘अशिश्रवन्नात्ययिकं तमेत्य दूता यदार्थं प्रयियासयन्तः। आंहिष्ट जाताञ्जिहिषस्तदाऽसावुत्कण्ठमानो भरतो गुरूणाम्।।’ भ। का। ३-२५।]]
05
=>
 [[C। ‘अनन् कुमार्गेषु शुभाध्वनैव वन् प्रमन् भृशोत्कण्ठितगोपिके हरौ।’ धा। का। १-३५।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०१४८+ २७]
07
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]