| YouTube Channel

कटुः (kaTuH)

 
Apte Hindi
Hindi
कटुः
पुं*
 - कट्-उ
"तीखापन, तिक्तता, कड़ुवापन"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कटुः
noun
क्षुपनामविशेषः ।
"कटुः इति नामकानां नैकेषां क्षुपाणाम् उल्लेखः कोषे अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कटुः,
पुं,
 (कटति तीक्ष्णतया रसनां मुखं वा आवृणो-ति यद्वा कटति वर्षति चक्षुर्मुखनासादिभ्यो जलंस्रावयतीति । कट् + उन् । “कटिवटिभ्यां च” ।उणां । १ । ९ ।) सविशेषः इत्यमरः । १ । ५ । ९ । झालइति भाषा ॥
अस्य गुणाः कण्ठजदोषशोथमन्दाग्नि-श्वित्ररोगनाशित्वम् । अस्य बहुसेवने क्षयदातृ-त्वम् । वीर्य्यबलापहत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च । आरोग्यपित्ताग्निवायुकारित्वम् । कृमिकण्डुविषरोगस्तनदुग्धमेदःस्थौल्यनाशित्वम् । लघु-त्वम् । अतिशयभक्षणे श्रमस्थैर्य्यतालुशोषातिदा-हकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
(तथा चोक्तम् ।भावप्रकाशे ।“कटूरूक्षः स्तन्यमेदःश्लेष्मकण्डूविषापहः ।वातपित्तकृदाग्नेयः शोषी पाचनरोचकृत्” ॥
अस्य लक्षणं यथाह वाभटः ॥
“उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्व्वंश्चिमिचिमां कटुः ।स्रावयत्यक्षिना सास्यं कपोलौ दहतीव च” ॥
गुणकर्म्माणि च यथा, तत्रैव ।“कटुर्गलामयोदर्द्दकुष्ठालसकशोफजित् ।व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः ॥
दीपनः पाचनो रुच्यः शोषणोऽन्नस्य कर्षणः ।छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः ॥
कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम् ।मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटीपृष्ठादिषु व्यथाम्” ॥
* ॥
कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति, भुक्तंशोधयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटोकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्द्धा-भिष्यन्द-स्नेह-श्वेद-क्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्य-शनं, कण्डूर्विनाशयति, व्रणानवसादयति, क्रिमीन्हिनन्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भि-नत्ति, बन्धाच्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणंशमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च ॥
स एवंगुणोऽप्येक-एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पौंस्त्व-मुपहन्ति, रसवीर्य्यप्रभावान्मोहयति, ग्लापयति, सादयति, कर्षयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजन-यति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति, वाष्वग्निबाहु-ल्याद् भ्रम-मद-दवथु-कम्प-तोद-भेदैश्चरण-भुज-पार्श्व-पृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजन-यति ॥
इति चरकः ॥
) चम्पकवृक्षः । इति शब्द-चन्द्रिका ॥
चीनकर्पूरः । पटोलः । कट्वीलता । इतिराजनिर्घण्टः ॥
कटुः,
स्त्री,
 (कट्यते कटुत्वेनास्वाद्यते इति । कट् +उ ।) कटुकी । इत्यमरः ॥
प्रियङ्गुवृक्षः । रा-जिका । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
कटुः, त्रि, (कटति परलक्ष्मीदर्शनेन कृपणतां गच्छ-तीति । कट् + उः ।) मत्सरः । तीक्ष्णः । इत्यमरः ।३ । ३ । ३५ ॥
(यथा, महाभारते १ । पौष्यपर्ब्बणि३ । ५५ । “क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकै-श्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव” ।) कटुरसयुक्तः । (यथा, भागवते । ३ । २६ । ४२ ।“कषायो मधुरस्तिक्तः कठ्वम्ल इति नैकधा ।भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते” ॥
)सुगन्धिः । इति मेदिनी ॥
(यथा, रघुः । ५ । ४८ ।“सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाह-मसह्यमाघ्राय मदं तदीयम्” ॥
)अप्रियः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा, रघुः ६ । ८५“इति समगुणयोगप्रीतयस्त त्र पौराःश्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवब्रुः” ॥
)दुर्गन्धः । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥