| YouTube Channel

कटः (kaTaH)

 
Apte
English
कटः [kaṭḥ], 1 A straw mat
Ms.*
 2.24.
The hip
Mb.
 * 13.53.42.
Hip and loins
the hollow above the hips.
The temples of an elephant
कण्डूयमानेन कटं कदाचित्
R.*
 2.37, 3.37, 4.47.
A particular throw of the dice in hazard
नर्दितदर्शितमार्गः कटेन विनिपातितो यामि
Mk.*
 2.8.
A kind of grass
दग्धव्यौ वा कटाग्निना
Ms.*
 8.377.
Excess (as in उत्कट).
A corpse
कट- धूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकसः
Bhāg.*
 1.6.41.
A hearse, bier.
An arrow.
A custom.
A cemetery, burial ground.
A time or season.
The plant Saccharum Sara (शर).
An annual plant.
Grass (in general).
A thin piece of wood, plank.
See कटाक्ष
घ्नन्तीवैक्षत्कटाक्षेपौः
Bhāg.*
 1.32.6.-टी Long pepper. -टम् Dust of flowers.
Comp.
 -अक्षः a glance, a side-long look, leer
गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः
Māl.
 1.29
also 25, 28
Me.*
 37. ˚मुष्ट
a.
 caught by a glance. ˚विशिखः an arrow-like look of love. -अग्निः a fire kept up with dry grass or straw
the straw placed round a criminal to be burnt. दग्धव्यौ वा कटाग्निना
Ms.*
 8.377
Y.*
 2.282. -अन्तः the extremity of the temples
आताम्राभा रोषभाजः कटान्तात्
Śi.*
 18.42.
उदकम् water for a funeral libation
कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातुःपुत्रानसान्त्वयत्
Bhāg.*
 7.2.17,
rut, ichor (issuing from an elephant's temples). -कारः a mixed tribe (of low social position)
(शूद्रायां वैश्यतश्चौर्यात् कटकार इति स्मृतः Uśanas). -कुटिः
m.
 A straw hut
स्वलंकृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद्युपस्करा ययुरधियुज्य सवतः
Bhāg.*
 1.71.16. -कृत्
m.
 A plaiter of straw mats
ददार करजैर्वक्षस्येरकां कटकृद्यथा
Bhāg.*
 1.3.18. -कोलः a spittingpot. -खादक
a.
 eating much, voracious.
(कः) a jackal.
a crow.
a glass vessel, a tumbler or bowl. -घोपः a hamlet inhabited by herdsmen. -पूतनः, -ना a kind of departed spirits
अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः
Ms.*
 12.71
उत्तालाः कटपूतनाप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते
Māl.
 5.11. (पूतन v. l. )
also 23. -पूर्णः Designation of an elephant in the first stage of must
Mātaṅga.
L.
 -प्रभेदः opening of the temples, appearance of rut
बभूव तेनातितरा सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः
R.*
 3.37.-प्रू
a.
 acting by will.
(प्रूः) Śiva.
an imp or goblin.
one who gambles or plays with dice.
a worm.
a kind of demi-god, (of the class of Vidyādharas). -प्रोथः, -थम् the buttocks.
भङ्गः gleaning corn with the hands.
any royal calamity or misfortune.
To break through a close rank of the army
'कटभङ्गस्तु सस्यानां हस्तच्छेदे नृपात्यये' इति मेदिनी.-भीः
N.
 of several plants ज्योतिष्मती, अपराजिता
&c.
 -भू
f.
 The cheek of an elephant
कण्डूयतः कटभुवं करिणो मदेन
Śi.*
 5.46. -मालिनी wine or any vinous liquor.-व्रणः
N.
 of Bhīmasena.
शर्करा a fragment of a mat broken off or of straw.
N.
 of a plant, (गाङ्गेष्टी).
स्थलम् the hips and loins.
an elephant's temples. -स्थालम् A corpse.
Apte 1890
English
कटः 1 A straw mat
Ms. 2. 204.
2 The hip.
3 Hip and loins
the hollow above the hips.
4 The temples of an elephant
कंडूयमानेन कटं कदाचित् R. 2. 37, 3. 37, 4. 47.
5 A particular throw of the dice in hazard
नर्दितदर्शितमार्गः कटेन विनिपातितो यामि Mk. 2. 8.
6 A kind of grass.
7 Excess (as in उत्कट).
8 A corpse.
9 A hearse, bier.
10 An arrow.
11 A custom.
12 A cemetery, burial ground.
13 A time or season.
14 The plant Saccharum Sara (शर).
15 An annual plant.
16 Grass (in general).
17 A thin piece of wood, plank.
टी Long pepper.
टं Dust of flowers.
Comp.
अक्षः a glance, a side-long look, leer
गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः Māl. 1. 29
also 25, 28
Me. 35. °मुष्ट a. caught by a glance. °विशिखः an arrow-like look of love.
अग्निः a fire kept up with dry grass or straw
the straw placed round a criminal to be burnt.
अंतः the extremity of the temples
Śi. 18. 42.
उदकं {1} water for a funeral libation. {2} rut, ichor (issuing from an elephant's temples).
कारः a mixed tribe (of low social position)
(शूद्रायां वैश्यतश्चौर्यात् कटकार इति स्मृतः Uśanas).
कोलः a spitting-pot.
खादक a. eating much, voracious.
(
कः) {1} a jackal {2} a crow. {3} a glass vessel, a tumbler or bowl.
घोषः a hamlet inhabited by herdsmen.
पूतनः, -ना a kind of departed spirits
अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः Ms. 12. 71
उत्तालाः कटपूतनाप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते Māl. 5. 11 (पूतन v. l.)
also 23.
प्रभेदः opening of the temples, appearance of rut
R. 3. 37.
प्रू a. acting by will. (
प्रूः) {1} Śiva. {2} an imp or goblin. {3} one who gambles or plays with dice. {4} a worm. {5} a kind of demi-god, (of the class of Vidyādharas).
प्रोथः,
थं the buttocks.
भंगः {1} gleaning corn with the hands. {2} any royal calamity or misfortune.
भीः N. of several plants ज्योतिष्मती, अपराजिता &c.
मालिनी wine or any vinous liquor.
व्रणः N. of Bhīma-sena.
शर्करा {1} a fragment of a mat broken off or of straw. {2} N. of a plant.
स्थलं {1} the hips and loins. {2} an elephant's temples.
Hindi
Hindi
(मीटर) कालीन
Apte Hindi
Hindi
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
चटाई
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
कूल्हा
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
"कूल्हा और कटिदेश, कूल्हे के ऊपर का गर्त"
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
हाथी का गंडस्थल
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
एक प्रकार का घास
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
शव
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
"शववाहन, अरथी"
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
पासे का विशेष प्रकार से फेंकना
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
आधिक्य
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
बाण
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
प्रथा
कटः
पुं*
 - कट्-अच्
"श्मशानभूमि, कबरिस्तान"
कटः
पुं*
 - कट्+अच्
चटाई
कटः
पुं*
 - -
कूल्हा
कटः
पुं*
 - -
बाण
कटः
पुं*
 - -
लकड़ी का तख्ता
कटः
पुं*
 - -
हाथी की कनपटी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कटी, कटिः, कटः, श्रोणी, श्रोणिफलकम्, श्रोणिफलम्, श्रोणिः ककुद्मती, कलत्रम्, कटीरम्, काञ्चीपदम्, करभः
noun
मनुष्यस्य नाभेः अधः मूत्रेन्द्रियस्य उपरि वर्तमानः भागः।
"मम उपस्थे पीडाम् अनुभवामि।"
Synonyms:
 नितम्बः, कटिः, कटी, श्रोणिः, श्रोणी, कटः, प्रोथः, जघनम्, श्रोणीफलम्
noun
सक्थ्नोः उपरितनः शरीरावयवविशेषः।
"मम नितम्बे वेदना जायते।"
Synonyms:
 दृष्टिक्षेपः, दृष्टिः, आदृष्टिः, ईक्षणम्, ईक्षितम्, कटाक्षः, कटः, दृक्पातः, प्रदर्शः
noun
दर्शनस्य क्रिया।
"तस्य दृष्टिक्षेपेण एव तस्य क्रोधः सूच्यते।"
Synonyms:
 कटः, इटः, कटकः, कलिञ्जः, किलिञ्जः, किलिञ्जकः, वटरः
noun
शुष्कतृणैः पलालैः वा विनिर्मिता शय्या।
"सः कटे शेते।"
Synonyms:
 कटिः, श्रोणिः, कटिदेशः, श्रोणिदेशः, श्रोणिफलकम्, श्रोणितटम्, कटीतटम्, कटितटम्, नितम्बः, जघनम्, कलत्रम्, प्रोथः, कटः
noun
शरीरावयवविशेषः यः उदरस्य निम्नभागे अस्ति।
"तस्य कटिः कृशा अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कटः,
पुं,
 (कटति मदवारि वर्षति यः । कटवर्षणे-कर्त्तर्य्यच् ।) हस्तिगण्डस्थलम् । “कण्डूय-मानेन कटं कदाचित् वन्यद्विपेनोन्मथितात्वगस्य” । इति रघुः” । २ । ३७ ।) कटिदेशःतत्पार्श्वश्च । किलिञ्जकः । इत्यमरः ॥
माँदुर्दर्माइत्यादि भाषा । काशादिरचितरज्जुः येन कुसूलंवेष्ट्यते । कुसूलञ्च मरायि इति टीकान्तरम् ॥
तृणरचितटाटी इतिख्यात इत्यन्ये । इति तट्टी-कायां भरतः ॥
(यथा भागवते । १ । ३ । १८ ।“चतुर्द्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्ज्जितम् ।ददार करजैर्वक्षस्येरकां कटकृद्यथा” ॥
)अतिशयः । शरः । समयः । इति मेदिनी ॥
तृणम् ।इति धरणी ॥
(यथा मनु २ । २०४ ।“गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादस्रस्तरेषु कटेषु च ।आसीत गुरुणा सार्द्धं शिलाफलकनौषु च” ॥
“कटेषु तृणादिनिर्म्मितेषु” इति कुल्लूकभट्टः ॥
)शवः । शवरथः । ओषधी । श्मशानम् । इति हेम-चन्द्रः ॥
तक्षितकाष्ठम् । तक्ता इति भाषा ।इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, -- रामायणे । २ ।५६ । २१ ।“तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् ।सुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्” ॥
“बद्धकटां बद्धकवाटाम्” इति तट्टीका ॥
स्वनाम-प्रसिद्धराक्षसः । यथा, -- रामायणे । ५ । १२ । १३ ।“शुकनासस्य वक्रस्य कटस्य विकटस्य च ।रक्षसो लोमहर्षस्य दंष्ट्रालह्रस्वकर्णयोः” ॥
)
कटः, त्रि, (कटयति प्रकाशयति क्रियामितिशेषः । कट्-+ णिच् + अच् ।) क्रियाकारः । इति हेमचन्द्रः ॥