| YouTube Channel

कच्चिदध्याय (kaccidadhyAya)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कच्चिदध्याय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹಾಭಾರತದ ಸಭಾಪರ್ವದ ೫ನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कच्चिदध्याय
पु०
 भारतान्तर्गते नारदेन कृतप्रश्नेन भङ्ग्या रा-जनीतिज्ञापके ग्रन्थभेदे स च भा० सभा० ५ अ०“नारद उवाच । कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्म्मे च रमतेमना । सुखानि चानुभुथन्ते मनश्च न विहन्यते । कच्चि-दाचरितां पूर्व्वैर्नरदेव! पितामहैः । वर्त्तसे वृत्तिमक्षुद्रांधर्म्मार्थसहितां त्रिषु । कच्चिदर्थेन वा धर्म्मं धर्म्मेणार्थ-मथापि वा । उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबा-धसे । कच्चिदर्थञ्च धर्म्मञ्च कामञ्च जयतां वर! । विभज्यकाले कालज्ञ! समं वरद! सेवसे । कच्चिद्राजगुणैः षड्डिःसप्तोपायांस्तथानघ! । बलाबलेन सम्यक् त्वं चतुर्द्दशपरीक्षसे । कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य पराँश्च जयतां वर! ।तथा सन्धाय कर्म्माणि अष्टौ भारत! सेवसे । कच्चित् प्रकृ-तयः सप्त न लुप्ता भरतर्षभ! । आढ्यास्तथा व्यसनिनःस्वनुरक्ताश्च सर्व्वशः । कच्चिन्न कृतकैर्दूतैर्ये चाप्यपरि-शङ्किताः । त्वत्तो वा तव चामात्यैर्भिद्यते मन्त्रित तथा ।मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम । कच्चित्सन्धिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे । कच्चिद्वृत्तिमुदासीनेमध्यमे चानुमन्यसे । कच्चिदात्मसमा वृद्धाः शुद्धाः सम्बोधन-क्षमाः । कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर! मन्त्रिणः । वि-ज्यो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत! । कच्चित् संवृत-मन्त्रैस्ते अमात्यैः शास्त्रकोविदैः । राष्ट्रं सुरक्षितं तात!शत्रुभिनेविलुप्यते । कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित् कालेऽपिबुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित् । कच्चिन्मन्त्र-यसे नैकः कच्चिन्न बहुमिः सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रोन राष्ट्रं परिधावति । कच्चिदर्थान् विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् । क्षिप्रमारभसे कर्त्तुं न विघ्नयसि तादृशान् ।कच्चिन्न सर्व्वेकर्म्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः । सर्व्वेवा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं चात्र कारणम् । आप्तैरलुब्धैःक्रमिकैस्ते च कच्चिदनुष्ठिताः । कच्चिद्राजन्! कृतान्येव कृत-प्रायाणि वा पुनः । विदुस्ते वीर! कर्म्माणि नानवाप्तानिकानि चित् । कच्चित् कारुणिका धर्म्म सर्व्वशास्त्रेषुकोविदाः । कारयन्ति कुमाराश्च योधमुख्याश्च सर्वशः ।कच्चित् सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् । पण्डि-तो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्य्यान्निःश्रेयसं परम् । कच्चिद्दुर्गाणिसर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः । यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथाशिल्पिधनुर्द्धरैः । एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तोविचक्षणः । राजानं राजपुत्त्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रिय-म् । कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभि-स्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः । कच्चिद्द्वषाम-विदितः प्रतिपन्नश्च सर्वदा । नित्योद्युक्तो रिपून् सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन! । कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्त्रो वहु-श्रुतः । अनसूयुरसङ्कीर्णः सत्कृतस्ते पुरोहितः ।कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः । हुतञ्चहोष्यमाणञ्च काले वेदयते सदा । कच्चिदङ्गेषु निष्णातोज्यौतिषः प्रतिपादकः । उत्पातेषु हि सर्वेषुं दैवज्ञःकुशलस्तव । कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्य-माः । जघन्याश्च जधन्येषु भृत्याः कर्म्मसु योजिताः ।अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन् । श्रेष्ठान्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्म्मसु । कच्चिन्नोग्रेणदण्डेन भृशमुद्विजसे प्रजाः । राष्ट्रं तवानुशासन्तिमन्त्रिणो भरतर्षभ! । कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाःपतितं यथा । उग्रं प्रतिग्रहीतारं कामयानमिवस्त्रियः । कच्चिददुष्टः शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः ।कुतीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तव । कच्चिद्बलस्य तेमुख्याः सर्वयुरविश्यरदाः । धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वयासत्कृत्य मानिताः । कच्चिद्बलस्य भक्तञ्च वेतनञ्च यथो-चितम् । संप्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि ।कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भृताः । भक्तैः कुर्वन्तिदौर्गत्यात् सोऽनर्थः सुमहान् स्मृतः । कच्चित् सर्वेऽनु-रक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः । हृष्टाः पाणांस्तवार्थेषुसंत्यजन्ति सदा युधि । कच्चिन्नैको वहूनर्थान् सर्वशःसाम्पारायिकान् । अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शास-नातिगः । कच्चित् पुरुषकारेण पुरुषः कर्म्म शोभयन् ।लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् । कच्चिद्विद्या-विनीतांश्च नरान् ज्ञानविशारदान् । यथार्हं गुणतश्चैवदानेनाभ्युपपद्यसे । कच्चिद्दारान् मनुष्याणां तवार्थेमृत्युमीयुषाम् । व्यसनं चाप्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ! ।कच्चिद्भयादुपगां क्षीणं वा रिपुमागतम् । युद्ध्वा वाबिजितं पार्थ । पुत्रवत् परिरक्षसि । कच्चित्त्वमेवं सर्वस्याःपृथिव्याः पृथिवीपते! । समश्चानभिशङ्कश्च यथा मातायथा पिता । कच्चिद्व्यमनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ! ।अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् । यात्रामार-भसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिन्दम! । पार्ष्णिमूलञ्च विज्ञायव्यवसायं पराजयम् । बलस्य च महाराज! दत्त्वा वेत-नमग्रतः । कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परन्तप! ।उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः । कच्चिदात्मा-नमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः । परान् जिगीषसेपार्थ! प्रमत्तानजितेन्द्रियान् । कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः । साम दानञ्च भेदश्च दण्डश्चविधिवद्गुणाः । कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा परान् यासिविशाम्पतेः । तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ।कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्व्विधबला चमूः । बलमुख्यैः सु-नीता ते द्विषतां प्रतियाधिनी । कच्चिल्लवञ्च मुष्टिञ्च पर-राष्ट्रे परन्तप! । अविहाय महाराज! निहंसि समरेरिपून् । कच्चित् स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव । अ-र्थान् समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् । कच्चिदभ्य-वहार्य्याणि गात्रसंघर्षणानि च । घ्रेयाणि च महाराज!रक्षन्त्यनुमतास्तव । कच्चित् कोषश्च कोष्ठञ्च वाहनं द्वारमायुधम् । आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः । क-च्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशाम्पते! । रक्षस्यात्मानमे-वाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान् । कच्चिन्न पाने द्यूतेवा क्रीडासु प्रमदासु च । प्रतिजानन्ति पूर्व्वाह्णे व्ययंव्यसनजं तव । कच्चिदायस्य चार्द्धेन चतुर्भागेण वा पुनः ।पादभागैस्त्रिभिर्व्वापि व्ययः संशोध्यते तव । कच्चिज्-ज्ञातीन् गुरून् वृद्धान्बणिजः शिल्पिनः श्रितान् । अभी-क्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान् । कच्चिच्चायव्ययेयुक्ताः सर्व्वेगनाकलेखकाः । अनुतिष्ठन्ति पूर्व्वाह्णे नित्य-मायव्ययं तव । कच्चिदर्थेष्वसंमूढान् हितकामाननुप्रियान् ।नापकर्षसि कर्म्मभ्यः पूर्व्वमप्राप्य किल्वषम् । कच्चिद्विदित्वापुरुषानुत्तमाधममध्यमान् । त्वं कर्म्मस्वनुरूपेषु नियो-जयसि भारत! । कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशा-म्पते! । अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनिष्ठिताः । क-च्चिन्न चौरैर्लुब्धैर्वा कुमारैः स्त्रीवशेन वा । त्वया वा यी-ड्यते राष्ट्रं कच्चित्तुष्टाः कृषीवलाः । कच्चिद्राष्ट्रे तडागानिपूर्णानि च वृहन्ति च । भागशी विनिविष्टानि न कृषि-र्देवमातृका । कच्चिन्न वीजं भक्तञ्च कर्षकस्यावसीदति ।पादकञ्च शतं वृद्ध्या ददास्स्यृणमनुग्रहम् । कच्चित् स्वनु-ष्ठिता तात! वार्त्ता ते साधुभिर्ज्जनैः । वार्त्तायां संश्रित-स्तात लोकोऽयं सुखमेधते । कच्चिच्छूराः कृतप्रज्ञाः पञ्चपञ्च स्वनुष्ठिताः । क्षेमं कुर्व्वन्ति संहत्य राजन्! जनपदेतव । कच्चिन्नगरगुप्त्तर्थं ग्रामा नगरबत् कृताः । ग्राम-वच्च कृताः प्रान्तास्त च सर्वे त्वदर्पणाः । कच्चिद्बलेनानु-गताः समानि विषमाणि च । पुराणि चौरा निघ्नन्त-श्चरन्ति विषये न ते । कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चि-त्ताश्च सुरक्षिताः । कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं नभामसे । कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च ।प्रियाण्यनुभवन् शेषे न त्वमन्तःपुरे नृप! । काच्चत् द्वौप्रथमौ यामौ रात्रेः सुप्त्वा विशाम्पते! । सचिन्तयसिधर्म्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे । कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनु-ष्यान् समलङ्कृतः । उत्थाय काले कालज्ञैः सह पाण्डव!मन्त्रिभिः । कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलङ्कृताः ।उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिन्दम! । कच्चिद्दण्ड्येषुयमवत् पूज्येषु च विशाम्पते! । परीक्ष्य वर्त्तसे सम्यग-प्रियेषु प्रियेषु च । कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा ।मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि । कच्चिद्वैद्याश्चि-कित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः । सुहृदश्चानुरक्ताश्च श-रीरे ते हिताः सदा । कच्चिन्नु लोभान्मोहाद्वा माना-द्वापि विशम्पते! । अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तान्न पश्यसि कथ-ञ्चन । कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात् प्रणयेन वा ।आश्रितानां मनुष्याणां घृत्तिं त्वं संरुणत्सि वै । कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः । त्वया सह विरु-ध्यन्ते परैः क्रीताः कथञ्चन । कच्चिन्न दुर्बलः शत्रुर्बलेनपरिपोडितः । मन्त्रेण बलवान् कच्चिदुभाभ्याञ्च कथञ्चन ।कच्चित् सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः । कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वयादृताः । कच्चित्ते सर्वविद्यासुगुणतोऽर्च्चा प्रवर्त्तते । ब्राह्मणानाञ्च साधूनां तव नैः-श्रेयसी शुभा । कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्व्वैराचरिते जनैः ।यतमानस्तथा कर्त्तुं तस्मिन् कर्मणि वर्त्तसे । कच्चित्तवगृहेऽन्नानि स्वादून्यश्नन्ति वै द्विजाः । गुणवन्ति गुणो-पेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम् । कच्चित् क्रतूनेकचित्तो वाज-पेयांश्च सर्वशः । पुण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्त्तु-सात्मवान् । क्वच्चिज्ज्ञातीग् गुरून् वृद्धान् देवतास्ताप-सानपि । चैत्यांश्च वृक्षान् कल्याणान् ब्राह्मणांश्च नम-स्यसि । कच्चिच्छोको नु मन्युर्व्वा त्वया प्रोत्साद्यतेऽनघ! ।अपि मङ्गलहस्तश्च जनः पार्श्वेऽनुतिष्ठति । कच्चिदेषा चते युद्धिर्व्वुत्तिरेषा च तेऽनघ । आयुष्या च यशस्या चधर्म्मकामार्थदर्शिनी । एतया वर्त्तमानस्य बुद्ध्वा राष्ट्रंन सीदति । विजित्य च महीं राजा सोऽत्यन्तं सुख-मेधते । कच्चिदार्य्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्म्मणि ।अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभानुध्यसे शुचिः । दृष्टो गृहीत-स्तत्कारी तज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः । कच्चिन्न मुच्यते स्तेनोद्रव्यलोभान्नरर्षभ! । उत्पन्नान् कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य चभारत । अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ।नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्थसूत्रताम् । अदर्शनंज्ञानवतामालस्यङ्क्षिप्तचित्तताम् । एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम । निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्ष-णम् । अमङ्गल्यप्रयोगञ्च प्रसङ्गं विषयेषु च । कच्चित्त्वंवर्ज्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्द्दश । प्रायशो यैर्विनश्यन्तिकृतमूला हि पार्थिवाः । कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्तेसफलं धनम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलंश्रुतम् । युधिष्ठिर उवाच । कयं वै सफला वेदाः कथंवै सफलं धनम् । कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलंश्रुतम् । नारद उवाच । अग्निहोफला वेदा दत्तभुक्त-फलं धनम् । रतिपुत्त्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।वैशम्पायन उवाच । एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महा-तपाः । पप्रच्छानन्तरमिदं धर्म्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।नारद उवाच । कच्चिदभ्यागता दूराद्बणिजो लाभकार-णात् । यथोक्तमवहार्य्यन्तं शुल्कं शुल्कोपजीविभिः ।कच्चित्ते पुरुषा राजन् पुरे राष्ट्रे च मानिताः । उपान-यन्ति पण्यानि उपधाभिरवञ्चिताः । कच्चिच्छृणोषि वृ-द्धानां धर्म्मार्थसहिता गिरः । नित्यमर्थविदां तात! तथाधर्मार्थदर्शिनाम् । कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च ।धर्मार्थञ्च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी । द्रव्योपकरणंकिञ्चित् सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् । चातुर्मास्यावरं सम्यक् नियतं संप्रयच्छसि । कच्चित् कृतं विजानीषे कर्त्ता-रञ्च प्रशंससि । सतां मध्ये महाराज! सत्करोषि च पूज-यन् । कच्चित् सूत्राणि सर्व्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ! ।हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो । कच्चिद-भ्यस्यते सम्यग्गृहे ते भरतर्षभ! । धनुर्व्वेदस्य सूत्रं वैयन्त्रसूत्रञ्च नागरम् । कच्चिदस्त्राणि सर्व्वाणि ब्रह्मदः-ण्डश्च तेऽनघ । विषयोगास्तथा सर्व्वे विदिताः शत्रु-नाशनाः । कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्व्वं व्यालभयात्तथा ।रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षसि । कच्चिदन्धांश्चमूकांश्च पङ्गून् व्यङ्गानबान्धवान् । पितेव पासि धर्म्मज्ञ!तथा प्रव्रजितानपि । षडनर्था महाराज! कचिचत्तेपृष्ठतः कृताः । निद्रालस्यं भयं क्रोधो मार्द्दवं दीर्घ-सूत्रता । वैशम्पायन उवाच । एताः कुरूणामृषभोमहात्मा श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य । प्रणम्य पादाव-भिवाद्य तुष्टो राजाब्रवीन्नारदं देवरूप्रम् । युधिष्ठिरउवाच । एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं प्रज्ञा हि मेभूय एवाभिवृद्धा । उक्त्वा तथा चैव चकार राजा लेभेमहीं सागरमेखलाञ्च” ।