| YouTube Channel

क (ka)

 
शब्दसागरः
English
क The first consonant of the Nagari Alphabet, and the first of the
guttural letters, corresponding to K or C in can, designated by
the latter in Sir. WM. JONES'S system, but in this work by the
former.
क
m.
 (-कः)
1. A name of BRAHMA.
2. Of VISHNU.
3. Of KAMADEVA.
4. Of fire.
5. Air or wind.
6. A title of YAMA.
7. The sun.
8. The
soul.
9. A clever or dexterous man.
10. A king, a prince.
11. A
knot or joint.
12. A peacock.
13. The mind.
14. The body.
15.
Time.
16. Wealth, property.
17. Sound.
18. Light, splendor.
n.
(कं)
1. The head.
2. Water.
3. Pleasure, happiness.
4. Hair.
5. A
head of hair. pron.
mfn.
 (-कः-का-किम्) Who or what: see किम्.
E.
 कै
to sound, or कच् to shine, &c. affix ड.
Capeller Eng
English
1 क॑ stem of the
interr.
pron.
 (n. क॑द् older than कि॑म्
q.v.
 ) who, what, which? Used as subst. or adj. in direct & indirect
questions, often connected
w.
 इव, उ, नाम, नु, वा, स्विद्, also
w.
 a
demonstr.
pron.
 ,
e.g.
 को ऽ यमायाति who comes here? किमिदं कुरुषे
what are you doing there? Used also as indef.
pron.
 = some, any,
whoever, whatever, whichever,
esp.
 after य & मा, before च, चन,
चिद्, & (later) अपि
कश्च, कश्चन, etc.
w.
 neg. = nobody, none,
n.
nothing. कश्चित्-कश्चित् the one—the other
pl.
 some-others.
2 क॑
m.
 the god Who (E. of Prajāpati, Brahman, etc.)
n.
 joy,
water, head.
Yates
English
क The letter k, the 1st consonant
in the alphabet.
क (कः) 1.
m.
 A name of Brahmā
wind
sun
soul. (कं)
n.
 Head,
water, joy, life.
pro. who?
Spoken Sanskrit
English
क ka
n.
 taddhita affix
शस् zas
adj.
 taddhita affix zas
बाह्यतद्धित bAhyataddhita
n.
 external or secondary taddhita suffix
पद pada
n.
 word or an inflected word or the stem of a noun in the middle cases and before some taddhitas
Wilson
English
क The first consonant of the Nāgarī Alphabet, and the first of the
guttural letters, corresponding to K or C in can, designated by the
latter in Sir WM. JONES'S system, but in this work by the former.
क
m.
 (कः)
1 A name of BRAHMĀ.
2 Of VIṢṆU.
3 Of KĀMADEVA.
4 Of fire.
5 Air or wind.
6 A title of YAMA.
7 The sun.
8 The soul.
9 A clever or dexterous man.
10 A king, a prince.
11 A knot or joint.
12 A peacock.
13 The mind.
14 The body.
15 Time.
16 Wealth, property.
17 Sound.
18 Light, splendor.
n.
 (-कं)
1 The head.
2 Water.
3 Pleasure, happiness.
4 Hair.
5 A head of hair. pron.
mfn.
 (कः का किम्) Who or what: see किम्.
E.
 कै to sound, or कच to shine, &c. affix ड.
Apte
English
क [k], A Taddhita affix added to nouns and adjectives, mostly to the former, in the sense of diminution, deterioration, similarity, endearment, or sometimes to express the original meaning of the word itself
e. g. वृक्षकः small tree
बालकः a chap
पुत्रकः dear boy
अश्वकः a bad horse, or like a horse, or a horse itself (स्वार्थे कन्)
कः [kḥ], 1 Brahman. प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले Ch.2.51. यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा कः
Bhāg.*
 1.7.18.
Viṣṇu.
Kāmadeva.
Fire.
Wind or air.
Yama.
The sun.
The soul.
A king or prince.
Knot or joint.
A peacock.
The king of birds.
A bird.
The mind.
Body.
Time.
A cloud.
A word, sound.
Light, splendour.
Wealth, property.
Dakṣa Prajāpati.
कम् Happiness, joy, pleasure (as in नाक which is explained thus
न कं (सुखम्)
=
 अकं न अकं दुःखं यत्र) नुतपदकमला कमला कलधृतकमला करोतु मे कमलम् (कम्
+
 अलम्) Subhāṣ.
Ch.
Up.*
 4.1.5.
Water
सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कम्
Y.*
 2.18
के शवं पतितं दृष्ट्वा पाण्डवा हर्ष- निर्भराः Subhāṣ. (where a pun is intended on केशव, the apparent meaning being Keśava. )
The head
as in -कन्धरा (= कं शिरो धारयतीति). वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः
Bhāg.*
 9.6.41.
An act of a woman.
Flock of hair.
A collection of woman's acts (कं केशे कं च नारीणां करणे च तयोर्गणे).
milk.
Misery.
Poison.
Fear
cf.
 कं शिरः कं सुखं तोयं पयो दुःखं विषं भयम् Enm.
Comp.
 -ज
a.
 watery, aquatic. -जम् A lotus. -दः a cloud (giving water).
कम् [kam],
ind.
Ved.
 A particle used as an expletive or enclitic.
कम् [kam], 1, 1. Ā. (कामयते, कामित, चकमे-कामयाञ्चक्रे, कान्त)
To love, be enmaoured of, be in love with
कन्ये काम- यमानं मां न त्वं कामयसे कथम् Kāv.1.63 (an instance of ग्राम्यता)
कलहंसको मन्दारिकां कामयते
Māl.
 1.
To long for, wish, desire
न वीरसूशब्दमकामयेताम्
R.*
 14.4.
निष्क- ष्टुमर्थं चकमे कुबेरात् 5.26
4.48
1.53
Bk.*
 14.82.
To have intercourse with
त्वं च मा वरुण कामयासे
Rv.*
 1.124.5.
To value highly.
Apte 1890
English
क The first consonant of the alphabet, and first letter of the guttural class.
कः 1 Brahman.
2 Viṣṇu.
3 Kāmadeva.
4 Fire.
5 Wind or air.
6 Yama.
7 The sun.
8 The soul.
9 A king or prince.
10 Knot or joint.
11 A peacock.
12 The king of birds.
13 A bird.
14 The mind.
15 Body.
16 Time.
17 A cloud.
18 A word, sound.
19 Hair.
20 Light, splendour.
21 Wealth, property.
कं 1 Happiness, joy, pleasure (as in नाक which is explained thus
न कं सुखं = दुःखं
न अकं यत्र).
2 Water
सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कं Y. 2. 108
केशवं पतितं दृष्ट्वा पांडवा हर्षनिर्भराः Subhāṣ. (where a pun is intended on केशव, the apparent meaning being Keśava).
3 The head
as in कंधरा (= कं शिरो धारयतीति).
Comp.
ज a. watery, aquatic.
दः a cloud (giving water.)
क A Taddhita affix added to nouns and adjectives, mostly to the former, in the sense of diminution, deterioration, similarity, endearment, or sometimes to express the original meaning of the word itself
e. g. वृक्षकः a small tree
बालकः a chap
पुत्रकः dear boy
अश्वकः a bad horse, or like a horse, or a horse itself (स्वार्थे कन्).
Monier Williams Cologne
English
1. क the first consonant of the alphabet, and the first guttural letter (corresponding in sound to k in keep or king).
2. क॑ कस्, का, किम्, interrog. pron. (See किम् and 2. कद्, and
cf.
 the following words in which the interrogative base क appears, कतम, कतर, कति, कथम्, कदा, कर्हि, का,
&c.
 ), who? which? what? In its declension क follows the pronoun तद् except in
nom.
acc.
sing.
neut.
 , where किम् has taken the place of कद् or कत् in classical Sanskṛt
but the old form कद् is found in the Veda (See
Gram.
 227)
क [cf. Zd. ka, kô, kâ, kat
Gk. πόθεν, πῶς, (Ion. κόθεν, κῶς, ) τίς, τί
Lat.
 quis, quid
Lith.
 kas ká
Goth.
 hvas, hvô, hva, Angl.Sax. hwā, hwaet
Eng.
 who, what.]
The interrogative sentence introduced by क is often terminated by इति (e.g. कस्य स पुत्र इति कथ्यताम्, let it be said, ‘whose son is he?’), but इति may be omitted and the sentence lose its direct interrogative character (e.g. कस्य स पुत्रो न ज्ञायते, it is not known whose son he is).
क with or without √ 1. अस् may express ‘how is it possible that?’ ‘what power have I, you, they,
&c.
 ?’ (e.g. के मम धन्विनोऽन्ये, what can the other archers do against me? के आवाम् परित्रातुम्, what power have we to rescue you?)
क is often connected with a demonstrative pron. (e.g. को ऽयम् आयाति, who comes here?) or with the potential (e.g. को हरिं निन्देत्, who will blame Hari?)
क is sometimes repeated (e.g. कः को ऽत्र, who is there? कान् कान्, whom? whom? i.e. which of them?
cf.
Gram.
 54), and the repetition is often due to a kind of attraction (e.g. केषां किं शास्त्रम् अध्ययनीयम्, which book is to be read by whom?
Gram.
 836. a).
When किम् is connected with the
inst.
c.
 of a noun or with the indecl. participle it may express ‘what is gained by doing so,
&c.
 ?’ (= कोऽर्थस्)
(e.g. किं विलम्बेन, what is gained by delay? किम् बहुना, what is the use of more words? धनेन किं यो न ददाति, what is the use of wealth to him who does not give? with
inst.
 and
gen.
 , नीरुजः किम् औषधैः, what is the use of medicine to the healthy?)
क is often followed by the particles इव, उ, नाम, नु, वा, स्विद्, some of which serve merely to generalize the interrogation (e.g. किम् इव एतद्, what can this be? क उ श्रवत्, who can possibly hear? को नाम जानाति, who indeed knows? को न्वयम्, who, pray, is this? किं नु कार्यम्, what is to be done? को वा देवाद् अन्यः, who possibly other than a god? कस्य स्विद् हृदयं नास्ति, of what person is there no heart?)
क is occasionally used alone as an indefinite pronoun, especially in negative sentences (e.g. न कस्य को वल्लभः, no one is a favourite of any one
नान्यो जानाति कः, no one else knows
कथं स घातयति कम्, how does he kill any one?) Generally, however, क is only made indefinite when connected with the particles च, चन॑, चिद्, वा, and अ॑पि, in which case क may sometimes be preceded by the relative य (e.g. ये के च, any persons whatsoever
यस्यै कस्यै च देवतायै, to any deity whatsoever
यानि कानि च मित्राणि, any friends whatsoever
यत् किंच, whatever).
The particle चन, being composed of च and न, properly gives a negative force to the pronoun (e.g. यस्माद् इन्द्राद् ऋते किंचन, without which Indra there is nothing), but the negative sense is generally dropped (e.g. कश्चन, any one
न कश्चन, no one), and a relative is sometimes connected with it (e.g. यत् किंचन, anything whatsoever). Examples of चिद् with the interrogative are common
वा and अपि are not so common, but the latter is often found in classical Sanskṛt (e.g. कश्चिद्, any one
केचिद्, some
न कश्चिद्, no one
न किंचिद् अपि, nothing whatsoever
यः कश्चिद्, any one whatsoever
केचित् - केचित्, some - others
यस्मिन् कस्मिन् वा देशे, in any country whatsoever
न को ऽपि, no one
न किमपि, nothing whatever). क may sometimes be used, like 2. कद्, at the beginning of a compound. See क-पूय,
&c.
3. क॑ अस्,
m.
 (according to native authorities)
N.
 of Prajāpati or of a Prajāpati,
VS.
 xx, 4
xxii, 20
TS.
 i
ŚBr.
&c.
of Brahman,
MBh.
 i, 32
BhP.
 iii, 12, 51
xii, 13, 19
20
of Dakṣa,
BhP.
 ix, 10, 10
of Viṣṇu,
L.
of Yama,
L.
of Garuḍa
the soul,
Tattvas.
a particular comet,
VarBṛS.
the sun,
L.
fire,
L.
splendour, light,
L.
air,
L.
a peacock,
L.
the body,
L.
time,
L.
wealth,
L.
sound,
L.
a king,
L.
=
 काम-ग्रन्थि (?)
क॑ (अम्),
n.
 happiness, joy, pleasure,
ChUp.
 iv, 10, 5
Nir.
&c.
water,
MaitrS.
 i, 10, 10
ŚBr.
 x
Yājñ.
&c.
the head
hair, a head of hair,
L.
क॑
n.
 (also regarded as
ind.
cf.
 1. कम्.)
4. क a Taddhita affix (much used in forming adjectives
it may also be added to nouns to express diminution, deterioration, or similarity, e.g. पुत्रक, a little son
अश्वक, a bad horse or like a horse).
Monier Williams 1872
English
क 1. क, the first consonant of the alphabet,
and the first of the guttural letters, corresponding in
sound to क् in keep or किन्ग्.
—क-कार, अस्, m. the
letter or sound क.
—ककार-वर्ग, अस्, m. the
guttural consonants collectively.
क 2. क, कस्, का, किम्, interrog. pron. (see
किम् and 2. कद्, and cf. the following words in which
the interrogative base क appears, कतम, कतर,
कति, कथम्, कदा, कर्हि, का, &c.), who? which?
what? In its declension क follows the pronoun तद्
(Gram. 223) except in nom. acc. sing. neut., where
किम् has taken the place of कद् or कत् in classical
Sanskrit
but the old form कद् is found in the Veda.
The interrogative sentence introduced by क is often
terminated by इति (e. g. कस्य स पुत्र इति कथ्-
यताम्, let it be said, ‘whose son is he?’), but इति
may be omitted and the sentence lose its direct
interrogative character (e. g. कस्य स पुत्रो न
ज्ञायते, it is not known whose son he is). क with
or without अस्, ‘to be, ’ may express ‘how is it possible
that?’ ‘what power have I, you, they, &c.?’ (e. g.
के मम धन्विनो ऽन्ये, what can the other archers
do against me? के आवाम् परित्रातुम्, what power
have we to rescue you?). क is often connected
with a demonstrative pron. (e. g. को ऽयम् आयाति, who
comes here?) or with the potential (e. g. को हरिं
निन्देत्, who will blame Hari?). क is sometimes
repeated (e. g. कः को ऽत्र, who is there? कान् कान्,
whom? whom? i. e. which of them? cf. Gram. 53. a),
and the repetition is often due to a kind of attrac-
tion (e. g. केषां किं शास्त्रम् अध्ययनीयम्,
which book is to be read by whom? Gram. 836. a).
When किम् is connected with the inst. c. of a noun
or with the indecl. participle it may express ‘what is
gained by doing so, &c.?’ (e. g. नीरुजः किम् औ-
षधैः, what is the use of medicine to the healthy?
किं विलम्बेन, what is gained by delay? किम् ब-
हुना, what is the use of more words? किम् पौरु-
षं हत्वा सुप्तम्, what manliness is there in
killing one asleep ?).
क is often followed by the particles इव, उ, नाम,
नु, वा, स्विद्, some of which serve merely to gene-
ralize the interrogation (e. g. किम् इव एतद्, what
can this be? क उ श्रवत्, who can possibly hear?
को नाम जानाति, who indeed knows? को न्व् अयम्,
who is this? किं नु कार्यम्, what is to be done?
को वा देवाद् अन्यः, who possibly other than a god?
कस्य स्विद् हृदयं नास्ति, of what person is there
no heart ?).
क is occasionally used alone as an indefinite pro-
noun, especially in negative sentences (e. g. न कस्य
को वल्लभः, no one is a favourite of any one
नान्यो जानाति कः, no one else knows
कथं स
घातयति कम्, how does he kill any one? More
usually, however, क is only made indefinite when con-
nected with the particles च, चन, चिद्, वा, and अपि,
in which case क may sometimes be preceded by the
relative य (e. g. ये के च, any persons whatsoever
यस्यै कस्यै च देवतायै, to any deity whatso-
ever
यानि कानि च मित्राणि, any friends whatsoever
यत् किञ्च, whatever). The particle चन, being
composed of च and न, properly gives a negative
force to the pronoun (e. g. यस्माद् इन्द्राद् ऋते
किञ्चन, without which Indra there is nothing), but
the negative sense is generally dropped (e. g. कश्चन,
any one
न कश्चन, no one), and a relative is
sometimes connected with it (e. g. यत् किञ्चन,
anything whatsoever). Examles of चिद् with the
interrogative are common
वा and अपि are not so
common, but the latter is often found in classical
Sanskrit (e. g. कश्चिद्, any one
केचिद्, some
न
कश्चिद्, no one
न किञ्चिद् अपि, nothing whatso-
ever
यः कश्चिद्, any one whatsoever
केचित् —
केचित्, some — others
यस्मिन् कस्मिन् वा देशे, in
any country whatsoever
न को ऽपि, no one
न
किमपि, nothing whatever).
क may sometimes be used, like 2. कद्, at the
beginning of a compound. See क-पूय, &c.
क 3. क, अस्, m. the Who? the Inexplicable,
the Unknown. By a forced and erroneous interpreta-
tion of the interrogative pronoun occurring in a hymn
of the Ṛg-veda (X. 121. कस्मै देवाय हविषा
विधेम, what god shall we worship with oblations?)
the word क is applied as a name to any chief god
or object of worship, as Prajāpati, Brahmā, Viṣṇu
air or wind
the sun
the mind
the soul
Yama
Kāma-deva, the god of love
fire
a peacock
a N. of
Dakṣa (a clever or dexterous man?)
a knot, joint
the king of the birds
a prince in general
the body
time
wealth, property
sound
light, splendor.
क 4. क, अम्, n. (also regarded as ind.),
happiness, joy, pleasure
water
the head, hair
a
head of hair. (Perhaps this word has arisen from a
far-fetched etymology of the word नाक, ‘pleasure, ’
i. e. न-अ-क, ‘not-not-pleasure.’)
—क-ज, अस्, आ,
अम्, produced in or by water, watery, aquatic
(अम्),
n. a lotus.
—क-द, अस्, m. ‘giving water, ’ a cloud.
क 5. क, a Taddhita affix much used in
forming adjectives. It may also be added to nouns
to express diminution, deterioration, or similarity
(e. g. पुत्रक, a little son
अश्वक, a bad horse or
like a horse).
Macdonell
English
क 1. ká, inter. prn. st. (n. V. kád
C. kím) 🞄who? what? which? with iva, u, nāma, who 🞄indeed? often used in a depreciating sense = 🞄as good as none, no one or nothing: kā‿eṣa kathā? 🞄that is out of the question
kim with 🞄in. or gd. = what does — matter? what is the 🞄use of — to (g.)? with nu, who pray? with vā, 🞄who possibly? with svid, who or what, I wonder? 🞄Indef. prn. 〈1.〉 with neg. any, one
〈2.〉 with 🞄preceding ya and following ca, whosoever, 🞄whichever
anysoever, every
with preceding 🞄ya and following vā, anysoever
〈3.〉 with 🞄caná, none whatever (often strengthened by 🞄negatives)
〈4.〉 with cana, cid, or api, some, 🞄any, a certain (a. or ɴ.):
pl.
 some
kaścidkaścid, the one — the other:
pl.
 some — others.
क 2. ká,
m.
 (Who?) ep. of Prajāpati or Brahman
🞄n. bliss
water
head.
Benfey
English
क क,
I. see किम्।
II.
m.
 (properly
nom. sing. of किम्), A name of the
highest deities, viz. Prajāpati,
Bhāg. P. 6, 6, 2
Brahman, MBh. 1, 32
Viṣṇu, 13, 7027.
III.
n.
 Water, Yājñ.
2, 108.
Hindi
Hindi
Kumari Bina (प्रयो कुछग)
Apte Hindi
Hindi
कः
पुं*
 - कच्-ड
ब्रह्मा
कः
पुं*
 - कच्-ड
विष्णु
कः
पुं*
 - कच्-ड
कामदेव
कः
पुं*
 - कच्-ड
अग्नि
कः
पुं*
 - कच्-ड
वायु
कः
पुं*
 - कच्-ड
यम
कः
पुं*
 - कच्-ड
सूर्य
कः
पुं*
 - कच्-ड
आत्मा
कः
पुं*
 - कच्-ड
राजा या राजकुमार
कः
पुं*
 - कच्-ड
गाँठ या जोड़
कः
पुं*
 - कच्-ड
मोर
कः
पुं*
 - कच्-ड
पक्षियों का राजा
कः
पुं*
 - कच्-ड
पक्षी
कः
पुं*
 - कच्-ड
मन
कः
पुं*
 - कच्-ड
शरीर
कः
पुं*
 - कच्-ड
समय
कः
पुं*
 - कच्-ड
बादल
कः
पुं*
 - कच्-ड
"शब्द, ध्वनि"
कः
पुं*
 - कच्-ड
बाल
कम्
नपुं*
 - कच्-ड
"प्रसन्नता, हर्ष, आनन्द"
कम्
नपुं*
 - कच्-ड
पानी
कम्
नपुं*
 - कच्-ड
सिर
कम्
"चुरा* आ*-, , " - -
"प्रेम करना, अनुरक्त होना, प्रेम करने लगना"
कम्
"चुरा* आ*-, , " - -
"प्रबल लालसा करना, कामना करना, इच्छा करना"
कः
स्त्री*
 - कू - क्विप्
"पिशाचिनी, चुड़ैल"
कम्
नपुं*
 - कै+ड
"बाल, केश"
कम्
नपुं*
 - -
महिला का कृत्य
कम्
नपुं*
 - -
बालों का गुच्छा
कम्
नपुं*
 - -
दूध
कम्
नपुं*
 - -
विपति
कम्
नपुं*
 - -
जहर
कम्
नपुं*
 - -
भय
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क
कन्नडार्थः - > ಕಕಾರ
विस्तारः - > ಇದು ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಮತ್ತು ಆಭ್ಯಂತರ ಸ್ಪೃಷ್ಟಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಅಕ್ಷರ. "कादयो मावसानाः स्पर्शाः । स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्" - सि० कौ० ।
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹೇಶ್ವರ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನ್ಮಥ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಕ್ಷಬ್ರಹ್ಮ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಯೂರ /ನವಿಲು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತ /ಮನಸ್ಸು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಡೆತದ ಶಬ್ದ /ಏಟಿನ ಸದ್ದು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಡಲು /ಸಮುದ್ರ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಳಿಬಣ್ಣ
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸು
क
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ಯುತಿ /ಪ್ರಕಾಶ
क
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿರಸ್ಸು /ತಲೆ
क
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು /ಜಲ
क
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಖ
निष्पत्तिः - > क (शब्दे) - "डः" (३-२-१०१)
विस्तारः - > "को ब्रह्मात्मानिलाकाग्निचित्तधीयमकेकिषु । विष्णावाहतशब्देऽब्धौ सितवर्णे वसौ द्युतौ । कं शिरोऽम्बुसुखे क्लीबं तत्रैव च कमव्ययम्" - नानार्थर० । "मारुते वेधसि ब्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः" - अम० ।
क
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ತದ್ಧಿತ ಪ್ರತ್ಯಯ
विस्तारः - > पुत्रकः, वृक्षकः इत्यादि ।ಕೊನೆಯ ೩ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯವೂ ಉಂಟು.
L R Vaidya
English
ka {% (I) m. %} 1. Brahman (m.)
2. Vishṇu
3. Kāmadeva
4. fire
5. air, wind
6. Yama, the god of death
7. the sun
5. the soul
8. a king
10. a peacock
11. a bird
12. the mind
13. body
14. time
15. a cloud
16. a word
17. hair.
ka {% (II) n. %} 1. Happiness, pleasure (as in ‘heaven, ’ according to Yāska)
2. water, सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कम् Yaj.ii.108, के शवं पतितं दृष्ट्या द्रोणो हर्षमुपागतः Vidagdhamukhamaṇḍana.
3. head, e.g. कंधरांसमपहाय कं धरां प्राप्य संयति जहास कस्यचित्.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
1. क v. किम्.
2. क
1) m. aër, ventus, v. कपाट et cf. ख.
2) n. caput,
v. कन्धरा.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
क
पुक्ली
क, मूर्धन्, चित्त, जल, काय, सुख, ब्रह्मन्, मारुत, बाल, काम, सुवर्ण, द्रविण
मूर्ध्नि चित्ते जले काये सुखे ब्रह्मणि मारुते ।
बाले कामे सुवर्णे च कशब्दो द्रविणेऽपि च ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0002
क
क्ली
क, पानीय, शिरस्
कं पानीयं शिरः प्रोक्तं नीहारो हिममुच्यते ॥ १२ ॥
verse 3.1.1.12
page 0014
Indian Epigraphical Glossary
English
ka (IE 8-1), for kā (in Kharoṣṭhī), abbreviation of kāla.
kaḏā (IE 8-6
EI 19), Bengali
the cowrie-shell regarded
as a coin
a small area of land
one-fourth of a gaṇḍā and one-
eightieth of a paṇa.
kal13añju (IE 8-8
EI 28, 30
SITI), Tamil
name of a
gold coin
also of the equivalent weight
about 32 ratis (JNSI,
Vol. XV, p. 141).
Cf. ūr-kal13añju (EI 28), name of a coin.
(SII 13), same as suvarṇa.
kaṉṉār-iṟai (SITI), Tamil
profession tax payable by a
brazier.
kaḏā, Bengali, etc
cowrie-shell regarded as coin
(1/4)
of gaṇḍā and (1/80) of paṇa in some areas. Cf. kapardaka, etc.
kal13añju, Tamil
name of a weight or coin weighing 10
mañjāḍis (32 ratis theoretically)
sometimes called suvarṇa (q. v.).
Lanman
English
1ká [504], pron.
—1. interrogative. who,
what
used as subst. (76, 7) or as adj.
(18^17)
kim w. instr.: e. g. kiṃ yuddhena,
what (is there) with fighting, what's the
use of fighting, 45^14
so 17^19, 24^9
so ko
‘rthas, 17^18
kim w. instr. and gen.: e. g.
nīrujaḥ kim auṣadhais, what has a well
man (to do) with medicines, 22^3
so 32^21,
51^20
ka w. particles: ko nāma, who indeed
ko nu, who pray
ko vā, who possibly,
18^1
—2. indefinite, both adj. and subst., chiefly
in negative clauses and w. the particles [see
507] ca, caná, cid, ápi
--2a. w. mā́: mā́
kásmai dhātam abhy àmitríṇe nas, deliver
us not over to any foe
—2b. ka ca,
some, any, adj. or subst.
kiṃ ca, anything
w. relative, yāś (ca) kāś ca, (and)
what soever, 68^10
—2c. w. ca na and
cana: ka ca na, also or even not any
esp. after a negative: na taṃ śaknuvanti
vyāhartum api, kiṃ ca na, can not even
speak to him, not even anything, i. e. can
not even speak anything to him, 8^19
so
96^21
and so (the feeling for the negation in
cana in such collocations becoming lost), ka
cana means any, anything, cf. cana
w.
relative, soever
yat kiṃcana, whatsoever,
9^16
—2d. very often ka cid: any body or
thing
certain, 18^11
often w. negative: e. g.
9^9
24^11 (twice with, twice without)
kiṃcit
kiṃcid, each a little, 27^9
w. relative, ya
ka cid, whosoever, whatsoever, any soever,
21^11
kāni kāni cid, any soever, 82^15
—2e. ka api, something, somebody, 17^11
some, a or an, a certain, 21^2
na ka api:
nothing, 39^21
no, no one, 20^10
—3. derivs of ka, see 505
—4. exclamatory,
at beg. of cpds: cf., e. g., kā-puruṣa,
kim-prabhu, ku-dṛṣṭi, ko-vida, and see
506, 1121e
—5. for kim as adv., see kim.
[for the stem-forms ka, ki, ku, see 505:
cf. Ionic κο-, Attic πο-, in κό-θεν, κῶς, etc.,
‘whence, how’
τί-ς, τί, Lat. qui-s, qui-d,
AS. hwā, hwœ-t, Eng. who, wha-t
w. katará,
‘which of twain, ’ cf. κό-τερο-ς, Lat.
uter, AS. hwœ-ðer, Eng. whe-ther, ‘which of
twain’
w. ka as indef., cf. τι-ς ‘any one.’]
2ka, m. Who, as name of a god, 9415, 16N.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. क mit चिद् und चन. Bemerkenswert ist die Verbindung न ते कश्चिद् दशरथस् त्वं च तस्य न कश्चन so v.a. दु und दशरथ haben nichts miteinander zu tun, R. 2, 108, 10.
क m. = *Yama, Rasas. 4a (in कपालिन् = काद् यमान् मृत्योः पालयतीति मृत्युंजयः). — = *Wind, ibid. (in कपाली = कं वायुं पिबन्ति तेषां कपानां सर्पाणाम् आली)
S I, 25, 15 v.u. (Ko.: केन वायुना दल्यते विदीर्यते कदली)
101, 8 (Ko.). — °Haar, Vās. 77, 2. — Wasser, auch Śrīk. 19, 23. — Kopf, auch Yudh. 4, 69.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
ji ga
१) क २) नु
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
-wordlist-
द्रुहिण (पुं), विरिञ्चि (पुं), द्रुघण (पुं), विरिञ्च (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अज (पुं), अष्टश्रवण (पुं), स्वयम्भू (पुं), कमन (पुं), कवि (पुं), सात्त्विक (पुं), वेदगर्भ (पुं), स्थविर (पुं), शतानन्द (पुं), पितामह (पुं), क (पुं), धातृ (पुं), विधातृ (पुं), विधि (पुं), वेधस् (पुं), ध्रुव (पुं), पुराणग (पुं), हंसग (पुं), विश्वरेतस् (पुं), प्रजापति (पुं), ब्रह्मन् (पुं), चतुर्मुख (पुं), भवान्तकृत् (पुं), जगत्कर्तृ (पुं), सरोरुहासन (पुं), शम्भु (पुं), शतधृति (पुं), स्रष्टृ (पुं), सुरज्येष्ठ (पुं), विरिञ्चन (पुं), हिरण्यगर्भ (पुं), लोकेश (पुं), नाभिभू (पुं), पद्मभू (पुं), आत्मभू (पुं)
--source--
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आप्
आप्, तोय, घन, रस, पयस्, पुष्कर, मेघपुष्प, क, पानीय, सलिल, उदक, वारि, वार्, शम्बर, अर्णस्, पाथस्, कुश, जल, वन, क्षीर, अम्भस्, अम्बु, नीर, भुवन, अमृत, जीवनीय, दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074
क
क, सुख, वायु, अम्बु, ब्रह्म, मस्तक
कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः ॥ ८४७ ॥
verse 5.1.1.847
page 0097
नाममाला
Sanskrit
वार्, वारि, क, पयस्, अम्भस्, अम्बु, पाथस्, अर्णस्, सलिल, जल, सर, वन, कुश, नीर, तोय, जीवन, अप्, विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008
शिरस्, मूर्धन्, उत्तमाङ्ग, क
शिरो मूर्धोत्तमाङ्गं कम्प्रारभ्यं प्रेरितेरितम् ।
verse 0.1.1.104
page 0052
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
क, सूर्य, मित्र, वायु, अग्नि, ब्रह्मन्, आत्मन्, यम, केकिन्, प्रकाश, वक्त्र
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119
क, नीर, सुर, मूर्धन्
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119
Mahabharata
English
Ka^1 (“who”) = Brahmán. § 3 (Anukram.): I, 1, 32 (issued from the primordial egg).
Ka^2 = Daksha: XII, 7573.
Ka^3 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
क / KA. This letter has the following meanings:(i) prajāpati. (Śloka 32, Chapter 1, Ādi Parva, M.B.)(ii) A name of Dakṣaprajāpati. (Śloka 7, Chapter 208, śānti Parva, M.B.).(iii) A name of viṣṇu. (Śloka 91, Chapter 149, anuśāsana parva, M.B.)(iv) brahmā (viṣṇu, maheśvara). (Chapter 348, agni purāṇa, M.B.).
क / KA .ĀDA. A famous sage of ancient india. He was the founder of the Vaiśeṣika system. The word means one who eats Kaṇa (atom). His foes gave him this name to ridicule him. He is also called Kaṇabhakṣaka. Kaṇāda is known as pippalāda also. (He got that name because he used to eat Pippalī (long pepper) in large quantities). (See under pippalāda).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क, ककारः । (वर्णस्य स्वरूपग्रहणाय कारः ।) स तुव्यञ्जनप्रथमवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं कण्ठः ।इति व्याकरणम् ॥
(तंथा चोक्तम् “तुल्यास्य प्रयत्नंसवर्णं” । १ । १ । ९ । सिद्धान्तकौमुद्याम् ।“अकुहविसर्जनीयानाङ्कण्ठः” ॥
इति ॥
* ॥
)(वङ्गीयभाषायां) तस्य लेखनप्रकारो यथा, --“वामरेखा भवेद्ब्रह्मा विष्णुर्द्दक्षिणरेखिका ।अधोरेखा भवेद्रुद्रो मात्रा साक्षात् सरस्वती ॥
कुण्डली चाङ्कुशाकारा मध्यशून्यं सदाशिवः ।कदम्बगोलकाकारं ककारं भावयेत् सुधीः” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
तस्य नामानियथा, --“कः क्रोधीशो महाकाली कामदेवप्रकाशकः ।कपाली तेजसः शान्तिर्वासुदेवो जयानलः ॥
चक्री प्रजापतिः सृष्टिर्दक्षस्कन्धो विशाम्पतिः ।अनन्तः पार्थवो विन्दुस्तापिनी परमात्मकः ॥
वर्गाद्यश्च मुखी ब्रह्मा सखाद्योऽम्भः शिवो जलम् ।माहेश्वरी तुला पुष्प मङ्गलश्चरणं करः ॥
नित्या कामेश्वरी मुख्यः कामरूपो गजेन्द्रकः ।श्रीपुरं रमणो रङ्गकुसुमा परमात्मकः” ॥
इति तन्त्रशास्त्रम् ॥
“अधुना संप्रवक्ष्यामि ककारतत्त्वमुत्तमम् ।रहस्यं परमाश्चर्य्यं त्रैलोक्यानाञ्च संशृणु ॥
वामरेखा भवेद्ब्रह्मा विष्णुर्द्दक्षिणरेखिका ।अधोरेखा भवेद्रुद्रो मात्रा साक्षात् सरस्वती ॥
कुण्डली अङ्कुशाकारा मध्ये शून्यः सदाशिवः ।जवायावकसंकाशा वामरेखा वरानने ! ॥
शरच्चन्द्रप्रतीकाशा दक्षरेखा च मूर्त्तिमान् ।अधोरेखा वरारोहे ! महामरकतद्युतिः ॥
शङ्खकुन्दसमा कीर्त्तिर्म्मात्रा साक्षात् सरस्वती ।कुण्डली अङ्कुशा या तु कोटिविद्युल्लताकृतिः ॥
कोटिचन्द्रप्रतीकाशो मध्ये शून्यः सदाशिवः ।शून्यगर्ष्मे स्थिता काली कैवल्यपददायिनी ॥
ककाराज्जायते सर्व्वं कामं कैवल्यमेव च ।अर्थश्च जायते देवि ! तथा धर्म्मश्च नान्यथा ॥
ककारः सर्व्ववर्णानां मूलप्रकृतिरेव च ।ककारः कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया ॥
कामनीया महेशानि ! स्वयं प्रकृतिसुन्दरी ।माता सा सर्व्वदेवानां कैवल्यपददायिनी ॥
ऊर्द्ध्वकोणे स्थिता कामा ब्रह्मशक्तिरितीरिता ।वामकोणे स्थिता ज्येष्ठा विष्णुशक्तिरितीरिता ॥
दक्षकोणे स्थिता विन्दू रौद्री संहाररूपिणी ।ज्ञानात्मा स तु चार्व्वङ्गि ! कलाचतुष्टयात्मकः ॥
इच्छाशक्तिर्भवेद्ब्रह्मा विष्णुश्च ज्ञानशक्तिमान् ।क्रियाशक्तिर्भवेद्रुद्रः सर्व्वे प्रकृतिमूर्त्तिमान् ॥
आत्मविद्या शिवस्तत्र सदा मन्त्रः प्रतिष्ठितः ।आसनं त्रिपुरादेव्याः ककारं पञ्चदैवतम् ॥
ईश्वरो यस्तु देवेशि ! त्रिकोणे तस्य संस्थितिः ।त्रिकोणमेतत् कथितं योनिमण्डलमुत्तमम् ॥
केवलं प्रपदे यस्याः कामिनी सा प्रकीर्त्तिता ।ओँ जवायावकसिन्दूरसदृशीं कामिनीं परम् ॥
चतुर्भुजां त्रिनेत्राञ्च बाहुवल्लीविराजिताम् ।कदम्बकोरकाकारस्तनद्वयविभूषिताम् ॥
रत्नकङ्कणकेयूरमङ्गदैरुपशोभिताम् ।रत्नहारैः पुष्पहारैः शोभितां परमेश्वरीम् ॥
एवं हि कामिनीं ध्यात्वा ककारं दशधा जपेत् ।प्रफुल्लञ्च ततो ध्यात्वा जपस्य फलभाग्भवेत् ॥
एतत्ते कथितं देवि ! ककारतत्त्वमुत्तमम्” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(अनुबन्धविशेषः । यथाहकविकल्पद्रुमः । “कश्चुरादिः किस्तु वा” । एतेनगणत् क संख्याने गणयति कथत् क वाक्यप्रबन्धेकथयति इत्यादि स्यात् ॥
)
कं,
क्ली,
 (कायति शब्दो निर्गच्छति यतः यस्मिन्सतीत्यर्थः सजिह्ववदनस्य शिरोऽन्तर्वर्त्तित्वात् ।यद्वा कायति वर्णात्मकं ध्वन्यात्मकं वा शब्दंकरोति जीवः यस्मिन् सतीति यावत् ॥
कै शब्दे“अन्येभ्योऽपि दृश्यते” डः । ३ । २ । १०१ ।)शिरः ॥
(यथा, तन्त्रसारे ।“द्वाभ्यामोष्ठौ द्विरुन्मृज्य चैकेन क्षालयेत्करम् ।मुख-घ्राण-नेत्र-श्रोत्र-नाभ्युरस्कं भुजौ क्रमात्” ॥
अत्र कं शिरः इति तट्टीका ॥
कायति शब्दा-यते स्रोतोवेगेनालोडनेन वेति यावत् ।) जलम् ॥
(यथा, भागवते ६ । १ ४२ ।“सूर्य्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनीदिशः ।कं कुः कालो धर्म्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः” ॥
कायन्ति आनन्दोत्सवध्वनिं कुर्व्वन्ति यस्मिन् समा-गते उपस्थिते इत्यर्थः गृहिण इति शेषः । आ-नन्दध्वनेस्तु सुखानुवर्त्तित्वात् ।) सुखम् । इतिमेदिनी ॥
(यथा, छान्द्योग्योपनिषदि । ४ । १० । ५ ।“प्राणो ब्रह्मकं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजा-नाम्यहं यत् प्राणो ब्रह्म कञ्च तु खञ्च न विजा-नामीति ते होचुर्यद् वाव कं तदेव खं यदेव खंतदेव कमिति प्राणञ्च हास्मै तदाकाशञ्चोचुः” ॥
“तमेवमुक्तवन्तं ब्रह्मचारिणं ते ह्यग्नयः ऊचुः ।यद्वाव यदेव वयं कमवोचाम तदेव खमाकाशम्इत्येवं खेन विशेष्यमाणं कं विषयेन्द्रियसंयोग-जातसुखान्निवर्त्तितं स्यान्नीलेनेव विशेष्यमाण-मुत्पलं रक्तादिभ्यः ॥
यदेव खमाकाशमवोचामतदेव च कं सुखमिति जानोहि एवञ्च सुखेनविशेष्यमाणं खं भौतिकादचेतनात् खान्निवर्त्तितंस्यान्नीलोत्पलवदेव” ॥
इति भाष्यम् ॥
कचते दी-प्यते मस्तकोपरि शोभते इति भावः । यद्वा कच्यतेबध्यते संयम्यते कराभ्याम् । कच् बन्धने डः ।)केशः ॥
इति धरणी ॥
कः,
पुं,
 (कचति दीप्यते स्वेन ज्योतिषा ज्योति-र्म्मयत्वात् कच् + ड ।) ब्रह्मा (यथा, भागवते ।३ । १२ । ५१ ।“एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ।कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते” ॥
)विष्णुः । (यथा महाभारते । १३ । विष्णोः सहस्र-नामकथने । १४९ । ९१ ।“एको नैकः सवः कः किं यत् तत्पदमनुत्तमम्” ॥
प्रजापतिः । यथा भागवते । ८ । ५ । ३९ ।“खेभ्यश्च छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कःप्रसीदतां नः स महाविभूतिः” ॥
)दक्षः । (यथा भागवते । ९ । १० । १० ॥
“जघ्नेऽद्भुतैणवपुषाऽश्रमतोऽपकृष्टोमारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः” ॥
)कामदेवः ॥
अग्निः ॥
वायुः ॥
यमः ॥
सूर्य्यः ॥
आत्मा ॥
राजा ॥
ग्रन्थिः ॥
मयूरः ॥
इति मेदिनी ॥
मनः ॥
शरीरम् ॥
कालः ॥
धनम् ॥
शब्दः ॥
इत्यनेकार्थ-कोषः ॥
प्रकाशः ॥
इत्येकाक्षरकोषः ॥
कः, त्रि, सर्व्वनाम । इति विश्वः । के कि इति भाषा ॥
(यथा विष्णुपुराणे । १ । १७ । २० ।“तमृते परमात्मानं तात ! कः केन शास्यते” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क व्यञ्जनवर्ण्णभेदः ककारः कण्ठ्यः अर्द्धमात्रः । तस्य तन्त्रेवाचकाः शब्दा वर्ण्णाभिधाने उक्ता यथा । “कः क्रोधीशो महाकाली कामदेवःप्रकाशकः । कपाली तेजसःशान्तिर्वासुदेवोजयानलः । चक्री प्रजापतिः सृष्टिर्दक्ष-स्कन्धो विशार्म्पातः । अनन्तः पार्थिवोविन्दुस्तापिनी पर-मात्मकः । वर्गाद्यश्च मुखी ब्रह्मा वर्णाद्योऽम्भःशिवोज-लम् । माहेश्वरो तुला पुष्पं मङ्गलश्चरणं करः । निव्या-कामेश्वरी मुख्यः कामरूपो गजेन्द्रकः । श्रीपुरंरमणो-रङ्ग कुसुमा परमार्थकः” ।
क
पु०
 कै--शब्दे कच--दीप्तौ वा ङ १ ब्रह्मणि २ विष्णौ ३ काम-देवे ४ अग्नौ ५ वायौ ६ यमे ७ सूर्य्ये ८ आत्मनि ९ दक्षे-प्रजापतौ १० राजनि ११ कामग्रन्थौ १२ मयूरे” मेदि० ।१३ विहगे शब्दचि० । १४ चित्ते १५ देहे १६ काले१७ घने मेघे १८ शब्दे अनकार्थकोषः १९ प्रकाशे च एका-क्षरकोषः । २० शिरसि
न०
 “द्वाभ्यामीष्ठौ द्विरुन्मृज्यचैकेन क्षालयेत् करम् । मुखघ्राणनेत्रश्रोत्रनाभ्युरस्कं भु-जौ क्रमात्” तन्त्रसारः कं शिरः २१ जले २२ सुखे च
न०
 मेदि० २३ केशे
पु०
 धरणी । तत्र ब्रह्मणि “दिग्वा-तार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रीपेन्द्रमित्रकाः” शा० ति० । कः ब्रह्मा ।तट्टीका “कस्मै त्वा काय त्वा” यजु० २०, ४ । काय सुखायप्रजापतये इत्येके । “कस्यासि कोनामासीति प्रजा-पतिर्वै कोनाम” शत० ४, ५, ६, ४ । “कवत्योयाज्यानु-बाक्या कोहि प्रजापतिः” ६, २, २, ५, प्रजापतिर्वै कस्तस्माएवैतदिमां वषट्करोति” ६, ४, ३, ४ । दक्षप्रजापतौ“ततः प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनोतः खयम्भुवा । षष्टिंस जनयामास दुहितॄःपितृवत्सलाः । दश धर्म्मायकायेन्दोर्द्विषट् त्रिनव दत्तवान्” भाग० ६, ३, २०, कायदक्षप्रजापतये द्विषट्द्वादश । “खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेढ्रतःकः” भाग० ८, ५, २८ । कः प्रजापतिः । “यस्मात्पितामहो-भूतः प्रभुरेकः प्रजापतिः । ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुःकः परमेष्ठ्यथ” भा० आ० १ अ० । “मारीचमाशु विशिखेनयथा कमुग्रः” ९, ९, १० कं दक्षम् । सुखे “प्राणो ब्रह्म कँब्रह्म खं ब्रह्मेतिसहोवाच जानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कञ्चतु खञ्च न जानामीति तेऽहोचुः यद्वाव कं तदेव खं यदेवखं तदेव कमिति” छा० उप० । अत्र सुखस्वरूपतयाब्रह्मरूपत्वम् । यथाह तद्भाष्ये “तमेवमुक्तवन्तं ब्रह्मचारिणंते ह्यग्नयः ऊचुः यद्वाव यदेव वयं कमवोचाम तदेव खमा-काश इत्येवं खेन विशेष्यमाणं कं विषयेन्द्रियसंयोभजातसु-खान्निवर्त्तितं स्यान्नीलेतेव विशेष्यमाणमुत्पलं रक्तादिभ्यः ।यदेव खमाकाशमवोचाम तदेव च कं सुखमिति जानीहिएवञ्च सुखेन विशेष्यमाणं खं भौतिकादचेतनात् खान्नि-वर्त्तितं स्यान्नीलोत्पलवदेव” । अत्र कंशब्दएव मान्ताव्ययम्इत्यन्ये । जले “के शवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणोहर्षमुपागतः”विदग्धमु० । “के यूयं स्थल एव सम्प्रति वयम्” सा०त० । कः देवताऽस्य अण् । “कस्येत्” पा० इत्वृद्धिः । काय प्रजापतिदैवते विवाहभेदे । “स्त्रींस्त्रीन्कायोढजासुतः” मनुः ।
Capeller
German
1. क॑ St. des Pron. interr. (n. क॑द् älter als
कि॑म्
s. beide bes.) wer, was? welcher,
e, es?, häuf. mit इव, उ, नु, स्विद्
indef. jemand, etwas, irgend ein
wer,
was auch immer, bes. nach य und मा
vor च, चनम् चिद् und (später) अपि—
कश्चिद् — कश्रिद् der eine—der andere
Pl. einige—andere.
2. क॑
m.
 Bein. des Prajāpati oder des
Brahman
n.
 Freude
Wasser
Kopf.
Grassman
German
ká, pr., 1〉 wer, welcher, fragend, sowol substantivisch als adjectivisch, oft auch mit folgendem u, nú, svid (s. unter diesen)
2〉 irgendwer, jemand, nach mā́
3〉 mit folgendem ca: a〉 irgendwer, irgendwelcher, b〉 insbesondere nach yá: welcher irgend
4〉 mit caná: a〉 jeder, wer es auch sei, b〉 besonders häufig mit vorangehendem ná oder mā́
5〉 mit cid: a〉 irgendein, ein, jemand, etwas, pl. manche, irgendwelche
b〉 welcher es sei, jeder, pl. alle, c〉 yás kás cid, welcher immer. (NB. Den adverbialen Gebrauch von kám, kád, kím, káyā s. unter diesen).
-ás 1〉 {24, 1}
{30, 20}
{35, 7}
{37, 6}
{40, 7}
{65, 6}
{75, 3}
{76, 1}
{80, 15}
{84, 16}—_{84, 18}
{95, 4}
{105, 4}
{120, 1}
{152, 3}
{158, 2}
{161, 13}
{164, 4}. _{164, 18}. _{164, 48}
{165, 2}. _{165, 13}
{168, 5}
{170, 1}
{182, 7}
{185, 1}
{288, 5}
{309, 5}
{314, 12}
{319, 2}
{320, 10}
{321, 1}—_{321, 3}
{327, 2}
{337, 1}
{339, 1}. _{339, 2}
{340, 3}
{351, 1}
{384, 1}
{386, 9}
{395, 1}
{407, 1}. _{407, 2}
{413, 4}
{415, 14}
{421, 5}
{428, 2}. _{428, 7}
{462, 4}
{463, 4}
{488, 15}. _{488, 19}
{500, 5}
{548, 14}
{572, 1}
{621, 20}
{623, 14}
{627, 20}. _{627, 31}
{673, 7}—_{673, 9}
{705, 9}
{709, 3}
{877, 2}
{889, 6}
{890, 1}
{907, 4}
{914, 17}
{921, 12}
{928, 10}
{934, 5}
{940, 7}. _{940, 9}
{955, 6}
{956, 3}
{961, 5}
{981, 5}. — 3b〉 {669, 7}. — 4a〉 {264, 1}
b〉 {81, 5}
{207, 3}
{396, 6}
{488, 3}
{673, 2}
{888, 9}
{911, 3}. — 5a〉 {37, 13}
{116, 3}
b〉 {125, 7}
{173, 11}
{918, 8}
c〉 {182, 3}
{638, 13}
— kás ca ná zu lesen {264, 1}.
-ám [A. m.] 1〉 {30, 20}
{32, 14}
{39, 1}
{81, 3}
{164, 17}
{314, 6}
{339, 2}
{428, 3}
{462, 4}
{673, 9}
{709, 3}
{908, 5}
{912, 22}
{925, 1}
{940, 9} und wol {356, 2} (als welchen). — 4a〉 {113, 8}
b〉 {516, 16}. — 5b〉 {129, 3}. _{129, 10}
{132, 4}
{639, 15}. _{639, 35}
{816, 6}
{817, 6}
{822, 5}.
-ád 1〉 {38, 1}. _{38, 2}
{43, 1}
{161, 1}
{299, 5}—_{299, 7}
{301, 12}. _{301, 13}
{319, 2}
{395, 11}
{402, 1}
{623, 13}. _{623, 14}
{627, 31}
{653, 7}
{675, 9}
{693, 5}
{703, 8}
{838, 5}
{925, 1}. — 3b〉 {487, 8}
{702, 4}. — 4a〉 {436, 2}
b〉 {488, 3}. — 5b〉 {456, 1}
{512, 5}
{624, 18}
{641, 1}
c〉 {185, 8}
{218, 14}
{308, 4}.
-ím (das ältere kád allmählich verdrängend) 1〉 {122, 13}
{164, 6}. _{164, 39}
{165, 3}
{182, 3} (kṛṇuthas)
{220, 3}
{287, 14}
{301, 12}. _{301, 14}
{314, 4}. _{314, 6}
{319, 6}
{356, 3}
{384, 9}
{450, 6}
{463, 4}
{468, 1}
{602, 4}
{616, 6}
{668, 3}
{833, 6}
{836, 11}
{838, 5}
{857, 7}
{874, 7}
{907, 2}. _{907, 4}
{912, 3}
{916, 11}
{934, 1}
{955, 1}
{956, 3}. — 3b〉 {23, 22}
{437, 9}
{488, 10}
{605, 5}
{835, 8}
{923, 10}. — 4a〉 {191, 7}
b〉 {461, 4}
{781, 6}
{826, 4}
{885, 8}—_{885, 10}
{938, 9}
{955, 2}. — Zu lesen kím ca ná {207, 2}
{599, 2}.
-éna 1〉 {76, 1}
{165, 2}
{675, 9}. — 5a〉 {87, 2}
{841, 6} (nach mā́).
-ásmai 1〉 {84, 18}
{407, 2}. _{407, 12}
{947, 1}—_{947, 9}. — 2〉 {120, 8}.
-ásya 1〉 {24, 1}
{39, 1}
{165, 2}
{319, 1}
{321, 3}
{339, 1}
{428, 3}
{450, 2}
{673, 8}
{693, 5}. _{693, 7}
{702, 20}
{866, 3}
{955, 1}. — 2〉 {299, 13}
{424, 4}
{610, 8}. — 5b〉 {42, 4}
{169, 5}
{392, 4}
{741, 5}
{791, 2}
{887, 21}.
-ásmin 1〉 {75, 3}
{428, 2}
{848, 1}. — 5b〉 {312, 17}.
-aú {916, 11}.
-é [N. p. m.] 1〉 {356, 5}
{366, 4}
{415, 1}
{665, 4}
{686, 1}
{876, 3}. — 3b〉 {493, 15}
{845, 7}
{846, 8}
{916, 10}. — 5a〉 {87, 1}
{110, 2}
{406, 12}
{508, 10}
{822, 6}
{279, 1} (mā́)
{619, 8} (ná). — 5c〉 {94, 9}.
-ā́ [p. n.] 5b〉 {215, 5}
{316, 9}.
-ā́ni 5a〉 {105, 7}
{711, 20} (kā́ni kā́ni cid, einige und wieder einige).
-ébhis 5a〉 {712, 13} (mā́).
-ā́ 1〉 {76, 1}
{77, 1}
{120, 1}
{288, 5}
{301, 13}
{317, 9}
{320, 1}
{339, 4}
{545, 3}
{934, 1}. _{934, 3}
{956, 3}
{1027, 1}. — 5a〉 {233, 1} (mā́).
-ā́m 1〉 {524, 3}.
-áyā 1〉 {165, 1}
{289, 13}
{309, 5}
{316, 9}
{327, 1}
{339, 3}. _{339, 4}
{702, 19}
{853, 14}
{855, 4}
{890, 4}. Als Adv. s. káyā.
-ā́s [N.] 1〉 {319, 3}.
-áas [A.] 5b〉 {576, 9}.
-ā́su 1〉 {462, 4}. — 5b〉 {129, 2}. _{129, 4}
{651, 15}.
ká:
-ás 1〉 {54, 5}
{339, 4}
{653, 7}
{836, 6}
{838, 5}
{853, 11}
{855, 3}
{857, 7}
{866, 1}. _{866, 2}. _{866, 14}
4b〉 {488, 1}
{675, 13}
-ád 1〉 {105, 5}
{181, 1}
-é 1〉 {572, 1}
{880, 3}.
Burnouf
French
क क 15ᵉ lettre de l'alphabet et 1ʳᵉ consonne
gutturale, कोष्ठ्य, कण्ठ्य। Elle répond au क् et au
च् dur des Latins et au क्ष् des Grecs.
क क, th. de l'a. कस्, का, किम्।
क क
m.
n.
 [ce mot semble désigner tout objet mobile,
matériel ou spirituel]: air, vent
eau
feu, lumière
soleil
tête
poils, cheveux
chevelure
son.
Au fig. le corps
l'âme
intelligence
homme intelligent et habile
le temps
roi, prince
paon
richesses, propriété
bonheur, plaisir.
Dans un sens mystique, क désigne Brahmā, Viṣṇu, Kāma, Agni.
Stchoupak
French
१ क-
pron. interr. (nom.
m.
 कस्
f.
 का nt. किम् nom.
m.
pl.
के) qui ? lequel ? किम् ou किम् अत्र (किं प्रयोजनम्) avec
l'instr. ou l'abs. en -त्वा (-य) « pourquoi faire ? à quoi bon ? »
किं बहुना « à quoi sert (d'en dire) davantage ? bref »
avec l'instr.,
et le gén. नीरुजः किम् औषधैः « à quoi servent les médicaments
pour un homme bien portant ? »
souvent suivi des particules इव उ नाम नु
वा स्विद् dont la plupart peuvent être traduites par « donc » : किम् इव
quoi donc ? généralement suivi des particules च चन चिद् वा अपि pron.
indéf. : कश् चिद् quelqu'un, quelque
किं चिद् qq. chose, un peu.
Ces locutions précédées de न forment pron. nég. : न को ऽपि
personne
न किं चन rien
qqf. précédées du relatif य- : यत्
किं च n'importe quoi
कः को ऽत्र भोः « holà, quelqu'un ! » (dans
les drames)
किम् अर्थम् pourquoi faire ? किम् अन्यद् ou अपरम् quoi
encore ?
२ क-
(le qui, l'inconnu)
m.
n.
 de Prajāpati, de Brahma, de Dakṣa.
३ क-
nt. joie, bonheur
eau
tête (aussi indécl. कम्).
कं-ज- कं-धर- v. s. v.