औष्म्य (auSmya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiऔष्म्यम्
- उष्म-ष्यञ्
गर्मी
Shabdartha Kaustubha
Kannadaऔष्म्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಷ್ಣತೆ /ಶಾಖ /ಬಿಸಿ /ಸಂತಾಪ
निष्पत्तिः - > "ष्यञ्" (५-१-१२४)
व्युत्पत्तिः - > उष्मणो भावः
प्रयोगाः - > "पूर्वराजवियोगौष्म्यं कृत्स्नस्य जगतो हृतम्"
उल्लेखाः - > रघु० १७-३३
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritऔष्म्य ऊष्णणोभावः ऊष्मैव वा ष्यञ् । उष्णस्पर्शे । “पूर्व-राजवियोगौष्म्यं कृत्स्नस्य जगतोहतम्” रघुः । उष्णस्पर्शोयद्यपि तेजोयोगात् भवति तथापि देहस्य तथा स्पर्शः सश-दशाङ्गसूक्ष्मदेहसंयोगादेव तथोक्त शा० सूत्रभाष्ययोः“अस्यैव चोपपत्तेरेष ऊष्मा” सू० “अस्यैव च सूक्ष्मशरीरस्यैषऊष्मायमेतस्मिन् जीवच्छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानातितथाहि मृतावस्थायामवस्थितेऽपि देहे विद्यमानेष्वपि चरूपादिषु देहगुणेषु नोष्मोपलभ्यते जीवदवस्थायामेव तूष-लभ्यते इत्यत उपपद्यते प्रसिद्धशरीरव्यतिरिक्तव्यापाश्रयएवैष ऊष्मेति तथा च श्रुतिः “उष्ण एव जीविध्वञ्छीतो-मरिष्यन्निति” भा० । तदुपाधिकत्वात् जीवस्यापि ऊष्मत्वंव्यवह्रियते इत्युक्तं प्राक् ।इति वाचस्पत्ये औकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।इति श्रीतारानाथ--तकवाचस्पति--भट्टाचार्य्य--विरचिते वाचस्पत्येऽभिधानेस्वरवर्ण्णादिशब्दार्थसङ्कलनं समाप्तम् ।ॐ तत्सत्वर्णः स्वरः कालः स्थानम् आभ्यन्तरप्रयत्नः बाह्यप्रयत्नाः ।अ उदात्तानुदात्तस्वरिताः एकमात्रोह्रस्वः कण्ठः विवृतम् संवारनादघोषाः अल्पप्राणश्चआ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः कण्ठः विवृतम् संवारनादघोषाः अल्पप्राणश्चअ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः सः तत् ते सचइ उदा० ३ एकमात्रोह्रस्वः तालु तत् ते सचई उदा० ३ २ द्विमात्रोदीर्घः तत् तत् ते सचइ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः तत् तत् ते सचउ उदा० ३ एकमात्रोह्रस्वः ओष्ठौ तत् ते सचऊ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः तौ तत् ते सचउ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः तौ तत् ते सचऋ उदा० ३ एकमात्रोह्रस्वः मूर्द्धा तत् ते सचॠ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः सः तत् ते सचऋ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः सः तत् ते सचऌ उदा० ३ एकमात्रोहस्वः दन्तमूलम् तत् ते सचऌ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः तत् तत् ते सचअस्य दीर्घाभावेऽपि लकारद्वययोगात् द्विमात्रता दन्तमूलम् तत् ईषत्स्पृष्टं च ते सचए उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः कण्ठतालुनी विवृतम् ते सचए ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः कण्ठतालुनी तत् ते सचऐ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः कण्ठतालुनी तत् ते सचऐ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः कण्ठतालुनी तत् ते सचओ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः कण्ठोष्ठौ तत् ते सचओ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः कण्ठौष्ठौ तत् ते सचऔ उदा० ३ द्विमात्रोदीर्घः कण्ठौष्ठौ तत् ते सचऔ ३ उदा० ३ त्रिमात्रःप्लुतः कण्ठौष्ठौ तत् ते सचएषामनुनासिकत्वे उदा० यथाप्राप्तम् यथास्थानं नासिकाऽपि तत् यथप्राप्तं बाह्याःअनुस्वारस्य ० ० नासिका स्पृष्टम् संवारनादघोषा महाप्राणश्च: विसर्गस्य ० ० कण्ठः स्पृष्टम् विवारश्वासाघोषा महाप्राणश्च + क + ख ० ० जिह्वामूलम् स्पृष्टम् विवारादयः महाप्राणश्चपँ फँ ० ० औष्ठौ स्पृष्टम् विवारादयः महाप्राणश्चक ० अर्द्धमात्रा कण्ठमूलम् स्पृष्टम् विवारश्वासाघोषा अल्पप्राणश्चख ० अर्द्धमात्रा तत् तत् विवारादयः महाप्राणश्चग ० सा तत् तत् संवारनादघोषा अल्पप्राणश्चघ ० सा तत् तत् संवारादयः महाप्राणश्चङ ० सा तत् नासा च तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चच ० अर्द्धमात्रा तालु तत् विवारादयः अल्पप्राणश्चछ ० सा तत् तत् विवारादयः महाप्राणश्चज ० सा त तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चवर्णः स्वरः कालः स्थानम् आभ्यन्तरप्रयत्नः बाह्यप्रयत्नाः ।झ ० अर्द्धमात्रा तालु स्पृष्टम् संवारादयः महाप्राणश्चञ ० साः तालु नासा च तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चट ० सा मूर्द्धा तत् विवारादयः अल्पप्राणश्चठ ० सा सः तत् विवारादयः महाप्राणश्चड ० सा सः तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चढ ० सा सः तत् संवारादयः महाप्राणश्चण ० सा सः नासा च तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चत ० सा दन्तमूलम् तत् विवारादयः अल्पप्राणश्चथ ० सा तत् तत् विवारादयः महाप्राणश्चद ० सा तत् तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चघ ० सा तत् तत् संवारादयः महाप्राणश्चन ० सा तत् नासा च तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चप ० सा औष्ठौ तत् विवारादयः अल्पप्राणश्चफ ० सा तौ तत् विवारादयः महाप्राणश्चब ० सा तौ तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चभ ० सा तौ तत् संवारादयः महाप्राणश्चम ० सा तौ नासा च तत् संवारादयः अल्पप्राणश्चय ० सा तालु ईषत् स्पृष्टम् विवारादयः अल्पप्राणश्चर ० सा मूर्द्धा ईषत् स्पृष्टम् विवारादयः अल्पप्राणश्चल ० सा दन्तमूलम् तत् ते सचव ० सा दन्तोष्ठौ तत् ते सचयवलानामनुनासिकत्वे ० यथास्थानं नासाऽपि तत् ते सचश ० सा तालु अर्द्धस्पृष्टम् विवारादयः महाप्राणश्चष ० सा मूर्द्धा तत् ते सचस ० सा दन्तमूलम् तत् ते सचह ० सा कण्ठः अर्द्धस्पृष्टम् संवारादयः महाप्राणश्चकँ खँ गँ घँ रूपयमानाम् सा यथास्थानं नासिका च स्पृष्टम् यथाप्राप्तं बाह्याःह्ण ह्न ह्म ह्य ह्र ह्ल ह्व उरः यथास्थानञ्च यथाप्राप्तम् संवारादयः महाप्राणश्चउदात्तादीनां सूचक चिह्नानि तु ऊर्द्ध्वरेखाचिह्नितः अकरादिवर्ण उदात्तः, अधोरेखाचिह्नितः अनुदात्तः, ऊर्द्ध्वाधोरेखारहितःखरित इति । तत्र अचामेव स्वरकृतविभागः, न तु व्यञ्जनानां तेषामुदात्तादिस्वराभावात् ।स्वरवर्णविभागादि ।स्वरवर्ण्णा अकारादयः औकारान्ताः शिक्षाभतेद्वारिंशतिस्त्रयोविंशतिर्वा “स्वरा विंशतिरेकश्च “दुःस्पृष्टश्चेतिविज्ञेय ऌकारःप्लुत एव चेति” च शिक्षोक्तेः । तथाहिह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन अ, इ, उ, ऋ, इत्येते द्वादशऌकारः ह्रस्व एव तस्य दीर्घाभावात् । ए, ऐ, ओ औ, इत्येते दीर्घप्लुतभेदात् अष्टौ इत्येकविंशतिः ऌकारस्यलकारद्वययुक्तत्वेन ईषत्स्पृष्टतया दुष्पृष्टत्वेन द्वाविंशतिःप्लुतत्वे त्रयोविंशतिर्भेदाः स्थूलाः । तेषां च प्रत्येकमुदा-त्तानुदात्तस्वरितभेदैः त्रैविध्येन ६६ भेदाः ६९ वाभेदाः । पुनस्तेषामनुनासिकाननुनादिकभेदाभ्यां द्वैवि-ध्यात् १३२ । १३८ वा सूक्ष्मा भेदाः सर्व्वेषाञ्चैषां स्वयंराजमानत्वात् उदात्तादिस्वरवत्त्वाच्च स्वरशब्दवाच्यता ।तन्त्रमते तु अनुस्वारविसर्गसहिताः अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, ऌ, ॡ, इत्येते दश ए, ऐ, ओ, औ, इत्येते चत्वारः इत्येते षोडश । पाणि-नीयमते ऌकारस्य यथा दीर्घत्वामावेऽपि लकारद्वययुक्तह्रस्वऌकारैकमात्रया द्विमात्रत्वसाम्यात् दीर्घत्वव्यवहार-स्तथा ऌकारादिशब्दे उक्तः । अनुस्वारविसर्गयोश्च अक्ष-रसमाम्नायसूत्रेषु अ, इ, उण्, इत्यादिष्र माहेश्वरेषुचतुर्द्दशसु सूत्रेषु आम्नानाभावेऽपि भाष्यकृता अट्सूप-संख्यानेऽपि न स्वरवर्ण्णत्वम् “अयोगवाहा विज्ञेयाआश्रवस्थानभागिनः” इत्युक्त्या स्वयंविराजमानत्वाभावात्उदात्तादिस्वरवत्त्वाभावाच्च । तयोः स्वरवर्ण्णत्वाभावेऽपिअट्सूपसंख्यानञ्च षत्वणत्वकार्य्यार्थम् । तेन हवींषि इत्यादौअनुस्वारव्यवधानेऽपि षत्वम् । अत्र च नुम्स्थानिकानुस्वा-रस्यैव निमित्तता न तद्भिन्नस्य, तेन सुहिंसु पुंसु इत्यादौन षत्वम् । णत्वं तु सर्व्वानुस्वारव्यवायेऽपि तेन तृंहणंवृंहणमित्यादौणत्वम् “अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपीत्युक्तेः तत्रअड्ग्रहणेनैवानु स्वारप्राप्तेरनुस्वारमात्रव्यवाये णत्वार्थं नुम्ग्रहणम् न तु षत्वैव नुम्स्थानिकस्यैव ग्रहणमित्युक्तोदा-हृतौ णत्वम् । सर्व्वेषां स्वरवर्ण्णोच्चारणे विवृतं दूरावस्था-नरूपम् आभ्यन्तरप्रयत्नः “विवृतमूष्मणां खरणाञ्च” इति“अचोऽस्पष्टाः इति चोक्तेः । एषां बाह्यप्रयत्नास्तु घोषनाद-संवाराः “कण्ठमन्ये तु घोषाः स्युः संवृता नादभागिनः”इत्युक्तेः । यथा चैषां दूरावस्थानं तथा सरलायामस्मा-भिरुक्तं तच्च आभ्यन्तरप्रयत्नशब्दे उक्तम् । एतेषामुच्चारण-स्यानानि प्रदर्श्यन्ते । अ इति वर्णः कण्ठमूलोच्चार्य्यः“जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः” इत्युक्तेः । तत्र अ इति ह्रस्व-वर्ण्णः एकमात्रत्वात् । स च उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात्-त्रिधा, त्रिविधोऽपि अनुनासिकाननुनासिकरूपद्वैविध्यात्षड्विधः । एवं आ इति दीर्घः द्विमात्रत्वात् तस्य चतथैव षड्विधत्वम् । अ ३ प्लुतवर्ण्णः त्रिमात्रत्वात् तस्यापिउक्तरीत्या षाड्विध्यम् तथा च ऐत्येतत् अष्टादशानांसंज्ञा पारिभाषिकी कारतकारपरत्वे स्वरूपपरता । एवम्इ, इति तालव्यः “इचुयशानां तालु” इत्युक्तेः । तस्यापिइ, ई, इ ३ इति ह्रस्वदीर्घप्लुतसंज्ञा एकमात्रद्विमात्रत्रिमात्रताभेदात् तेषाञ्च प्रत्येकमुक्तरीत्या षाड्विध्यमित्यष्टा-दशविधता । तथाच इ, इति अष्टादशानां संज्ञा तपरत्वेकारपरत्वे च स्वरूपपरता । उ इति वर्ण्ण ओष्ठोचार्य्यः“ओष्ठजावुपू” इत्युक्तेः स च ह्रस्वदीर्घप्लुतरूपः एक-मात्रद्विमात्रत्रिमात्रताभेदात् त्रिविधः तेषां प्रत्येकमुक्तरीत्याषाड्विध्यमित्याष्टादशविधता । एवञ्च उ, इत्यष्टादशानांसंज्ञा तपरत्वे कारपरत्वे च स्वरूपपरता । ऋ, इतिमूर्द्धस्थानोच्चार्य्यं “ऋढुरसानां मूर्द्ध्वा” इत्युक्तेः सच ह्रस्वदीर्घप्लुतरूपः त्रिधा एकमात्रत्वादिभेदात् ।तेषाञ्च प्रत्येकमुक्तरीत्या षाडिध्यात् अष्टादशविधता ।“ऋऌवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यम्” इत्युक्तेः ऌकारस्यवक्ष्यमाणद्वादशभेदसहिता अष्टादशभेदाः तेन ऋ इति त्रिंशतां संज्ञा इति भेदः । तपरत्वे कारपत्ये च स्वरूपपरता ।ऌवर्णः दन्तमूलोच्चार्य्यः “ऌतुलसानां दन्तः” इत्युक्तेःतस्य दीर्घाभावात् ह्रस्वप्लुतभेदेन द्वैविध्यम् तयोश्च प्रत्ये-कमुक्तरीत्या षाड्विध्यात् द्वादशविधतेति ऌवर्णः द्वादशानांसंज्ञा तपरत्वे कारपरत्वे च स्वरूपपरता । अ, इ, उ, ऋ, ऌ, इत्येषां वर्ण्णपरत्वे अष्टादशादीनामुक्तानां संज्ञा । अधिकंसूचीपत्रे दृश्यम् एप्रभृतीनां विभागादि तत्तच्छब्दादौ उक्तःअकारादीनामनुक्ता वाचकशब्दाः तन्त्रोक्ता वर्ण्णा-भिधाने दर्शितास्तेऽत्र क्रमेणोच्यन्ते यथा
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.