| YouTube Channel

औषदश्वि (auSadazvi)

 
Monier Williams Cologne
English
औषदश्वि
m.
 a descendant of Oṣad-aśva,
N.
 of Vasumat,
MBh.
 i, 3664.
Monier Williams 1872
English
औषदश्वि औषदश्वि, इस्, m. (fr. ओषदश्व),
a patronymic of Vasumat.
Mahabharata
English
Aushadaśvi. § 149 (Yayāti): I, 93, †3664 (Vasumān), †3688.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
औषदश्वि
पु०
 ओषदश्वस्य नृपस्यापत्यम् इञ् । ओषदश्विनृपभेदापत्ये वसुमति यथातिदौहित्रे । “पृच्छामि त्वांबसुमानौषदश्विर्य्यद्यस्ति लोके यदि मे नरेन्द्र ।” भा० आ०९३ अ० । अग्य च यथा ययातिर्मातामहस्तथा औशी-नरिशब्दे दर्शितः । तत्र भवच्छब्देनैतस्यापि परामर्शात्ध
न०
 ओषधेरिदम् “ओषधेरजातौ” पा० अण् । ओषधि-जाते १ अन्नादौ २ रोगनाशके द्रव्यभेदे । स्वार्थेऽण् ।३ ओषधौ च । औषधशब्दार्थश्च सुश्रुते दर्शितः“एवमेतत्पुरुषोव्याधिरौषधम् क्रियाकाल इति चतुष्टयं व्याख्यातम्” इत्युक्त्वा “औषधग्रहणात् द्रव्यगुणरसवीर्य्यविपाकप्रभवानामादेशः” इत्युक्तम् । तेन द्रव्यमात्रसाध्य-स्यौषधत्वम् । अतएव तैलघृतजलविषविशेषाणामप्यौ-षधत्वम् । “रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् । ततःकर्म्म मिषक् पश्चात् ज्ञानपूर्व्वं समाचरेत्” चक्रद० परिपाटीमुक्त्वा रोगभेदेन औषधविशेषा उक्तास्तत एव तेऽ-धिगम्याः । तदुपयोगिभूम्यादिकं सुश्रुते दर्शितं यथा“अथातो भूमिप्रविभागविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामःश्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाद्यायतनदेवतायतनसिक-ताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररो-हवतींमृर्द्वी स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वाभूमिमौषधार्थं परीक्षेत तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रात-पपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टंपृघ्वगाढ-मूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्यौषधभूमिपरीक्षाविशेषः सा-मान्यः । विशेषतस्तु तत्राश्मवती स्थिरा गुर्व्वी श्यामाकृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा । स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धशष्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाऽम्बुगुणमूयिष्ठा । नानावर्ण्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डु-वृक्षप्ररोहाऽग्निगुणभूयिष्ठा । रूक्षा भस्मरासभवर्णातनुरूक्षकोटराल्परसवृक्षप्रायाऽनिलगुणभूयिष्ठा । मृद्वीसभा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वत-दृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा । तत्र केचिदाहु-राचार्य्याः । प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासंख्यंमूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति तत्तु न सम्यक्कस्मात्सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः । सौम्यान्यौषधानि सौम्येषुऋतुष्वाददीताग्नेयान्याग्नेयेष्वेवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति ।सौम्यान्यौषधानि सौम्येषु ऋतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयि-ष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्रिग्धशीतानि जायन्ते ।एतेन शेषं व्याख्यातम् । तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौजातानि विरेचनद्रव्याण्याददीताग्न्याकाशमारुतगुणभूयि-ष्ठायां वमनद्रव्याणि । उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि ।आकाशगणभूयिष्ठायां संशमनान्येवं बलवत्तराणि भवन्ति ।सर्वाण्येव चाभिनवान्यन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविड-ङ्गेभ्यः । सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्य्यवन्ति तेषाम-सम्पत्तावनतिक्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति । भवन्ति चात्र ।गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः ।मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते । सर्वावयव-साध्येषु पलाशलवणादिषु । व्यवस्थितो न कालोऽस्तितत्र सर्वो विधीयते । गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमि-रिष्यते । तस्माद्भूमिस्वभावेन वीजिनः षड्रसैर्युताः ।अव्यक्तः किल तोयस्य रसो नित्यं विनिश्चितः । रस एवसचाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत् । सर्वलक्षणसम्पन्नाभूमिः साधारणा स्मृता । द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गु-णानि विशेषतः । विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसा-दिभिः । नवं द्रव्यं षुराणं वा ग्राह्यमेव विनिर्दिशेत् ।विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्प्पिश्चाप्यनवं हितम् । शेषम-न्यत्त्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम् । जङ्गमानां वयःस्थानांरक्तरोमनखादिकम् । क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषुसंहरेत् । प्लुतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् । प्रश-स्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते” ।औषघग्रहणे परिभाषादिकमुक्तं भावप्र० यथा“प्रशस्तदेशे सञ्जातं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् । अल्पमात्रंबहुगुणं गन्धवर्णरसान्वितम् । दोषघ्नमग्लानिकरमधिकंन विकारि यत् । समीक्ष्य काले दत्तञ्च भेषजं स्याद्गुणा-वहम् । आग्नेया विन्ध्यशैलाद्याः सौम्यो हिमगिरिःस्मृतः । अतस्तदौषधानि स्युरनुरूपाणि हेतुभिः ।आग्नेयाः अधिकाग्न्यंशाः सौम्यः अधिकसोमांशः ।औषधयो एवौषधानि । अत्र स्वार्थेअण् । अनुरूपाणिसदृशानि । अन्वेष्वपि प्ररोहन्ति वनेषूपवनेषु च ।गृह्णीयात्तानि सुमनाः शुचिः प्रातः सुवासरे । आदित्यसम्मुखो मौनी नमस्कृत्य शिवं हृदि । साधारणधरा-द्रव्यं गृह्णीयादुत्तराश्रितम् । साधारणधराद्रव्यम्सर्वभूमिभवन्द्रव्यम् । उत्तराश्रितं स्वस्मात् उत्तरदि-ग्भवम् । वल्मीककुत्सितानूपश्मशानोषरमार्गजाः ।जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्य्यसाधिकाः । शरद्य-खिलकार्य्यार्थं ग्राह्यं सरसमौषधम् । विरेकवमना-र्थन्तु वसन्तान्तः समाहरेत् । वसन्तान्तः वसन्तमध्ये समा-हरेत् संगृह्णीयात् । अतिस्थूलजटा याः स्युस्तासांग्राह्यास्त्वचो ध्रुवम् । गृह्णीयात् सूक्ष्ममूलानि सक-लान्यपि बुद्धिमान् । अन्यच्च । महान्ति येषां मूलानिकाष्ठगर्भाणि सर्व्वतः । तेषान्तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि सर्व्वशः । न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्या सारःस्याद्वीजकादितः । तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात् त्रिफ-लादितः । क्वचिन्मूलं क्वचित् कन्दः क्वचित् पत्रं क्व-चित् फलम् । क्वचित् पुष्पं क्वचित् सर्व्वं क्वचित् सारःक्वचित् त्वचः । चित्रकं शूरणं निम्बो वाला च त्रिफलाक्रमात् । धातकी कण्टकारी च खदिरः क्षीरपादपः ।क्वचिन्निम्बस्य गृह्णीयात् पत्राभावे त्वचामपि । बालम्फ-लन्तु विल्वस्य पक्वमारम्बधस्य च । अङ्गेऽनुक्ते जटाग्राह्या भागेऽनुक्तेऽखिलं समम् । पात्रेऽनुक्ते मृदःपात्रं कालेऽनुक्ते त्वहर्मुखम् । नवान्येव हि योज्यानिद्रव्याण्यखिलकर्मसु । विना विडङ्गकृष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमाक्षिकैः । धान्यमन्नम् । पुराणन्तु प्रशस्तं स्यात्ताम्बूल-ङ्काञ्जिकन्तथा । शुष्कन्नवीनद्रव्यन्तु योज्यं सकलकर्मसु ।आर्द्रन्तु द्विगुणं युञ्ज्यादेष सर्व्वत्र निश्चयः । गुडूचीकुटजी बाला कूष्माण्डश्च शतावरी । अश्वगन्धा सहचरीशतपुष्या प्रसारिणी । प्रयोक्तव्या सहैवार्द्रा द्विगुणंनैव कारयेत् । सहचरी कुरण्टकः (कटरै आ) इतिलोके ।वासानिम्बपटोलकेतकलबला कुष्माण्डकेन्दी वरी वर्षाभूःकुटजाश्च कन्दसहिता सा पूतिगन्धा मृता । ऐन्द्री नाग-बला कुरुण्टक पुरी छत्रामृता सर्व्वदा । सार्द्रा एवतु कु-त्रचित् द्विगुणिता कार्य्येषु योज्या बुधैः । ऐन्द्री इन्द्रवा-रुणी । वरी शतावरी पूतिमन्धा गन्धप्रसादनी ना-गबला (गुलशकरि) कुरण्टकः (पीतपुष्पझाँटि) (कटसरैआ)पुरी गुग्गुलुः । घृतन्तैलञ्च पानीयं कषायं व्यञ्जनादिकम् ।पक्त्वा शीतीकृतं चोष्णं तत्सर्व्वं स्याद्विषोपमम् ।द्रव्याणां परीक्षा । सूक्ष्मास्थिमांसला पथ्या सर्वकर्म्मणिपूजिता । क्षिप्ताम्भसि निमज्जेद्या भल्लातक्य स्तथोत्तमाः ।वराहमूर्द्धवत्कन्दो वारहीकन्दसंज्ञकः । सौवर्चलन्तु काचाभंसैन्धवं स्फटिकप्रभम् । सुवर्णच्छविकं ज्ञेयं स्वर्णमाक्षिकमुत्त-मम् । इन्द्रपुष्पप्रतीकाशा मनोह्वा चोत्तमा मता । श्रेष्ठंशिलाजतु ज्ञेयं प्रक्षिप्तं न विशीर्य्यते । तोयपूर्णे कांस्यपात्रेप्रतानेन विवर्द्धते । कर्पूरस्तुवरः स्निग्धः एला सूक्ष्म-फला वरा । श्वेषचन्दनमत्यन्तं सुगन्धि गुरु पूजितम् ।रक्तचन्दनमत्यन्तं लोहितम्प्रवरं मतम् । काकतुण्डानिभःस्निग्धोऽगुरुः श्रेष्ठो गुरुर्मतः । सुगन्धि लघु रूक्षञ्चसुरदारु वरं मतम् । सरलं स्लिग्धमत्यर्थं सुगन्धि च गुणाव-हम् । अतिपीता प्रशस्ता तु ज्ञेया दारुनिशांबुधैः ।जातीफलं गुरु स्निग्घं समं शुभ्रान्तरं वरम् । मृद्धीका-सोत्तमा ज्ञेया या स्याद्गोस्तानसन्निभा । करमर्द्दफलाकरामध्यमा सा प्रकीर्त्तिता । गोस्तनसन्निभा । (मुनक्वा) इतिलोके । करमर्द्दफलाकारा । (करोन्दीदाख) इतिलोके । खण्डन्तु विमलं श्रेष्ठं चन्द्रकान्तसमप्रभम् ।गव्याज्यसदृशं रुच्यगन्धं मधु वरम्मतम् । अथ स्वभावतोहितानि । शालीनां लोहितः षालिः षष्ठिकेषु च य-ष्टिका । शूकधान्येष्वपि यवोगोधूमः प्रवरो मतः ।शिम्बीधान्ये वरो मद्गो मसूरश्चाढकी तथा । रसेषु मधुरःश्रेष्ठो लवणेषु च सैन्धवम् । दाडिमामलकन्द्राक्षास्वर्ज्जू-रञ्च परूषकम् । राजादनं मातुलङ्गं फलवर्गेषु शस्यते । परू-षकं (फालसा) इति लोके । राजादनं (खिरिणी) इतिलोके । मातुलुङ्गं (वीजपूरा) इतिलौके । पत्रशाकेषु वा-स्तूकं जीवन्ती पोतिका वरा । पटीलं फलशाकेषु कन्द-शाकेषृ शूरणम् । एणः कुरङ्गो हरिणो जाङ्गलेषु प्र-शस्यते । पक्षिणां तित्तिरिर्लावो वरो मत्स्येषु रोहितः ।हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णतया मतः । कुरङ्गस्ताम्रउद्दिष्टो हरिणः कृत्तिको महान् । जलेषु दिव्यं दुग्धेषु गव्यमाज्येषु गोभवम् । तैलेषु तिक्तजन्तैलमैक्षवेषुसिता हिता । अथ स्वभावादहितानि । शिम्बीषु माषान्ग्रीष्मर्त्तौ, लवणेष्वौषरं त्यजेत् । फलेषु लकुचं शाकेसार्षपं न हितम्मतम् । गोमांसं ग्राम्यसांसेषु नहितं महिषी-वसा । मेषीपयः कुसुम्भस्य तैलन्त्याज्यञ्च फाणितम् ।इक्षुरसः परिपक्वो योऽर्द्धघनःत त्फाणितम् तद्धि (छोया-राव) इति लोके । अथ संयोगविरुद्धानि । मत्स्यमानूपमांसञ्च दुग्धयुक्तं विवर्ज्जयेत् । कपोतं सर्षपस्नेहभ-र्ज्जितं परिवर्जयेत् । मत्स्यानिक्षोर्विकारेण तथा क्षौद्रेणवर्ज्जयेत् । सक्तून् मांसपथोयुक्तानुष्णैर्दधि विवर्ज्जयेत् ।उष्णैर्न्नभोऽम्बुना क्षौद्रं पायसं कृशरान्वितम् । रम्भाफलंत्यजेत् तक्रं दधि विल्वफलान्वितम् । दशाहमुषितं सर्पिःकांस्ये, मधुघृतंसमम् । कृतान्नञ्च कषायञ्च पुनरुष्णीकृतंत्यजेत् । एकत्र बहुमांसानि विरुध्यन्ते परस्परम् । मधुसर्पिर्वसातैलं पानीयं वा पयस्तथा । अथ भेषजग्रह-णसङ्केतः । लवणं सैन्धवं प्रोक्तं चन्दनं रक्तचन्दनम् ।चूर्णलेहासवस्नेहाः साध्या धवलचन्दनैः । कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम् । अन्तःसम्भार्ज्वनेज्ञेया ह्यजमोदा यवानिका । बहिःसम्भार्ज्जने सैवविज्ञातव्याजमोदिका । पयः सर्पिः प्रयोगेषु गव्यमेवहिगृह्यते । अथ प्रतिनिधिः । चित्रकाभावती दन्ती क्षारःशिखरिजोऽथवा । अभावे धन्वयासस्य प्रक्षेप्तव्या दुरा-लभा । शिस्वरी अपामार्गः । तगरस्याप्यभावे तु कुष्ठंदद्याद्भिषम्बरः । मूर्वाभावे त्वचो ग्राह्या जिङ्गिनीप्रभवाबुधैः । अहिंस्राया अमावे तु मानकन्दः प्रकीर्त्तितः ।लक्षणाया अभावे तु नीलकण्ठशिखा मता । नीलक-ण्ठशिखा मयुरशिखा । बकुलाभावतो देयं कल्हारो-त्पलपङ्कजम् । नीलोत्पलस्याभावे तु कुसुदं देयमिष्यते ।जातिपुष्यं न यत्रास्ति लवङ्गं तत्र दीयते । अर्क्कपर्णादिपयसो ह्यभावे तद्रसो मतः । पौष्कराभावतः कुष्ठं तथालाङ्गल्यभावतः । स्थौणेयकस्याभावे तु भिषग्भिर्दीयतेऽगदे । चविकागजपिप्यल्यौ पिप्यलीमूलवत् स्मृतौ ।अभावे सोमराज्यास्तु प्रपुन्नाटफलं मतम् । यदि न स्या-द्दारुनिशा तदा देया निशा बुधैः । सोमराजी वाकुची ।प्रपुन्नाटफलं चक्रमर्द्दफलम् । दारुनिशा दारुहरिद्रानिशा हरिद्रा । रसाञ्जनस्याभावे तु सम्यग्दार्व्वी प्रयुज्यतेसौराष्ट्र्यभावतो देया स्फटिका तद्गुणा जनैः । सौरष्ट्री(सोरटीमाटी) इति लोके । स्फटिका (फटिकारी) इतिलोके । तालोशपत्रकाभावे स्वर्णताली प्रशस्यते । भार्ग्य-भावे तु तालीसं कण्टकारी जटाऽथ वा । रुचकामावतोदद्याल्लवणं पांशुपूर्व्वकम् । अभावे मधुयष्ट्यास्तु घात-कीञ्च प्रयोजयेत् । रुचकं(चीहार) इति लोके पांशुल-वणं (खारी) अथ वा (रेह इति लोके । अम्लवेतसका-भावे चुक्रं दातव्यसिष्यते । द्राक्षा यदि न लभ्येत प्र-देयं काश्मरीफलम् । तयोरभावे कुसुमं बन्धूकस्य मतंबुध्रैः । लवङ्गकुसुमं देयं नखस्याभावतः पुनः । कस्तू-र्प्यभावे कक्कोलं क्षेपणीयं विदुर्बुधाः । कक्कोलस्याप्यभावे तु जातीपूष्पं प्रदीयते । सुगन्धीमुस्तकं देयंकर्पूराभावतो बुधैः । कर्पूराभावतो देयं ग्रन्थिपर्णंविशेषतः । कुङ्कुमाभावतो दद्यात् कुसुम्भकु-सुमं नवम् । श्रीखण्डचन्दनाभावे कर्पूरं देयमिष्यते ।अभावेत्वेतयोर्वैद्यः प्रक्षिपेत् रक्तचन्दनम् । रक्तचन्द-नकाभावे नवोशीर विदुर्बुधाः । मुस्ता चातिविषाभावे शि-वाभावे शिवा मता । अभावे नागपुष्यस्य पद्मकेशरमिष्यते ।मेदा जीवककालोली ऋद्धिद्वन्द्वेऽपि वा सति । वरी विदार्य्यश्वगन्धा वाराही च क्रमात् स्मृता । वरी शतावरी ।वारह्याश्च तथाभावे चम्मकारालुको मतः । वाराहीकन्दसंज्ञस्तु पश्चिमे गृष्टिसंज्ञकः । वाराहीकन्दएवान्य-श्चर्म्मकारालुको मतः । अनूपसम्भवे देशे वराह इव लो-मवान् । भल्लातकासम्भत्वे तु रक्तचन्दनमिष्यते । भ-ल्लाताभावतश्चित्रं नलश्चेक्षोरभावतः । सुवर्णाभावतः खर्ण-माक्षिकं प्रक्षिपेत् बुधः । श्वेतन्तु माक्षिकं ज्ञेयं बुधैःरजतवत् ध्रुवम् । माक्षिकस्याप्यभावे तु प्रदद्यात् स्वर्णगै-रिकम् । सुवर्णमथ वा रौप्यं मृतं यत्र न लभ्यते । तत्रकान्तेन कर्म्माणि भिषक्कुर्य्याद्विचक्षणः । कान्ताभावेतौक्ष्णलोहं योजयेद्वैद्यसत्तमः । अभावे मौक्तिक-स्यापि मुक्ताशुक्तिं प्रयोजयेत् । मधु यत्र न लभ्येत तत्रजीर्णगुडो मतः । मत्स्याण्ड्यभावतो दद्युर्मिषजः सित-शर्क्कराम् । असम्भवे सितायास्तु बुधैः खण्डं प्रयुज्यते ।क्षाराभावे रसो मौद्गो मासूरो वा प्रदीयते । अत्र प्रोक्तानि वस्तूनि यानि तेषु च तेषु च । योज्यमेकतराभावेपरं वैद्येन जानता । रसवोर्थ्यविपाकाद्यैः समं द्रव्यंविचिन्त्य च । युञ्ज्याद्विविधमन्यच्च द्रव्याणान्तु रसा-दिवित् । योगे यदप्रधानं स्यात्तस्य प्रतिनिधिर्म्मतः ।यत्तु प्रधानं तस्यापि सदृशं नैव गृह्यते । याधेरयुक्तंयत् द्रव्यं गुणोक्तमपि तत् त्यजेत् । अनुक्तमपि युक्तंयत् यौजयेत् तद्रसादिवित् । द्रव्यगतपञ्चपदार्थ-कर्म्माण्याह । द्रव्ये रसो गुणो वीर्य्यविपाकः शक्तिरेव च ।पदार्थाः पञ्च तिष्ठन्ति स्वंस्वं कुर्व्वन्ति कर्म्म च” ।“वीर्य्यवन्त्यौषधिनीव विकारे सान्निपातिके” कुमा० ।“द्वेष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम्” रघुः ।“विषस्य विषमौषधम्” उद्भटः “भवौषधात् श्रोत्रमनोऽभि-रामात्” भाग० १, १, “औषधं जाह्नवीतोयं वैद्योनाराय-णः खयम्” पुरा० । संसाररूपदुःखदायकरोगनिवारके४ परमेश्वरे च “औषधं जगतां सेतुः” विक्ष्णु० सं० ।