| YouTube Channel

ऐरावतः (airAvataH)

 
Apte
English
ऐरावतः [airāvatḥ], [इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः तस्मादुत्पन्नः अण्]
N.
 of the elephant of Indra. ऐरावतं गजेन्द्राणाम्
Bg.*
 1.27.
An excellent elephant
a species of elephant
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्
Rām.*
 2.7.23.
One of the chiefs of the Nāgas or serpent-race (inhabiting Pātāla)
अहमैरावत ज्येष्ठभ्रातृभ्यो$करवं नमः
Mb.
 * 1.3.139.
The elephant presiding over the east.
A kind of rainbow.
A kind of lightning
(said to be
n.
 also in these two senses).
The orange tree.
तम् A vast and waterless region.
(pl. )
N.
 of a Varṣa.
N.
 of the northern path of the moon.
A kind of cloud
'मेघस्योपरि मेघो यः स ऐरावत उच्यते' इति दक्षिणावर्तः (Commentator of मेघदूत).
ती The female of Indra's elephant.
Lightning.
N.
 of a plant (वटपत्री)
N.
 of river Rāvi in the Panjab (= इरावती).
N.
 of a particular portion of the moon's path.
Apte 1890
English
ऐरावतः [इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः तस्मादुत्पन्नः अण्] 1 N. of the elephant of Indra.
2 An excellent elephant.
3 One of the chiefs of the Nāgas or serpent-race (inhabiting Pātāla).
4 The elephant presiding over the east.
5 A kind of rainbow.
6 A kind of lightning
(said to be n. also in these two senses).
7 The orange tree.
तं 1 A vast and waterless region.
2 (pl.) N. of a Varṣa.
3 N. of the northern path of the moon.
ती 1 The female of Indra's elephant.
2 Lightning.
3 N. of a plant (वटपत्री).
4 N. of the river Rāvī in the Panjāba (= इरावती).
5 N. of a particular portion of the moon's path.
Apte Hindi
Hindi
ऐरावतः
पुं*
 - "इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः, तस्मादुत्पन्नः अण्"
इन्द्र का हाथी
ऐरावतः
पुं*
 - "इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः, तस्मादुत्पन्नः अण्"
श्रेष्ठ हाथी
ऐरावतः
पुं*
 - "इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः, तस्मादुत्पन्नः अण्"
पाताल निवासी नागजाति का एक मुखिया
ऐरावतः
पुं*
 - "इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः, तस्मादुत्पन्नः अण्"
पूर्व दिशा का दिग्गज
ऐरावतः
पुं*
 - "इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः, तस्मादुत्पन्नः अण्"
एक प्रकार का इन्द्रधनुष
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) १.ऐरावणः। इरा कलं भूम्नाऽस्त्यस्यत्र । इरा+मतुप् । ‘तदस्यास्ति०’ ५.२.९४। इरावान् समुद्रः। तत्र भवः। इरावत+अण् । ‘तत्र भवः’ ४.३.५३। २.पूर्वदिग्वहः दिग्गजः। ३..सर्पभेदः। ४.इरावतस्य पुत्रः। ५.गजनिम्बकः। ६.हेरले । ७.इन्द्रधनुः। (स्त्री) ऐरावती । ९.विद्युत् । १०.इरावतस्य पत्नी । ११.‘रावी’ नामक नदी ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ऐरावतः
noun
नागविशेषः।
"ऐरावतस्य वर्णनं पौराणिकासु कथासु प्राप्यते।"
Synonyms:
 नारङ्गः, नागरङ्गः, नार्यङ्गः, सुरङ्गः, त्वग्गन्धः, दन्तशठः, ऐरावतः, किर्म्मीरः, चोलकी, लतातरुः, नादेयः, भूमिजम्बुकः, राजफणिज्झकः
noun
वृक्षविशेषः- जम्बीरजातीयः मध्यमाकारकः वृक्षः।
"नारङ्गस्य फलानि मधुराणि सुगन्धितानि रसयुक्तानि च सन्ति।"
Synonyms:
 ऐरावतः, श्वेतहस्ती, अभ्रमातङ्गः, ऐरावणः, अभ्रमुवल्लभः, चतुर्दन्तः, मल्लनागः, इन्द्रकुञ्जरः, हस्तिमल्लः, सदादानः, सुदामा, श्वेतकुञ्जरः, गजाग्रणीः, नागमल्लः
noun
इन्द्रस्य गजः यः पूर्वदिशः दिग्गजः अस्ति।
"समुद्रमन्थनात् ऐरावतः अपि प्राप्तः।"
Synonyms:
 ऐरावतः
noun
चन्द्रस्य मार्गे वर्तमानः विशिष्टः भागः ।
"चन्द्रः ऐरावतात् गच्छति"
Synonyms:
 ऐरावतः
noun
एका नदी ।
"ऐरावतस्य उल्लेखः महाभारते अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऐरावतः,
पुं,
 (इरा जलानि विद्यतेऽस्मिन् । मतुप् ।इरावान् समुद्रः । तत्र भवः इति । इरावत् + अण् ।समुद्रमथनोत्थितत्वादस्य तथात्वम् । यद्वा इरा-वत्या विद्युत अयं तस्येदमित्यण् ४ । ३ । १२० ।)इन्द्रहस्ती । स तु शुक्लवर्णः चतुर्द्दन्तः समुद्र-मथनोत्थितः पूर्व्वदिग्गजश्च । तत्पर्य्यायः । अभ्र-मातङ्गः २ ऐरावणः ३ अभ्रमुवल्लभः ४ । इत्य-मरः ॥
श्वेतहस्ती ५ चतुर्द्दन्तः ६ मल्लनागः ७इन्द्रकुञ्जरः ८ हस्तिमल्लः ९ सदादानः १० । इतिजटाधरः ॥
सुदामा ११ श्वेतकुञ्जरः १२ गजाग्रणीः १३ नागमल्लः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, कुमारे । ३ । २२ ॥
(“ऐरावतास्फालनकर्कशेन” ।“प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव” ।इति रघौ । १ । ३६ ॥
)नागरङ्गः । लकुचवृक्षः । नागभेदः । इति मेदिनी ॥
(“ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत्” । इतिसूत्रे । ४६ अः । सुश्रुतेनोक्तम् ॥
) (इरावत्या नद्याःसन्निकृष्टो देशः । इरावती + अण् । यथा, महा-भारते ३ । १६२ । ३३ ।“बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यथा” ॥
)