| YouTube Channel

एकदण्डिन् (ekadaNDin)

 
Monier Williams Cologne
English
एक—°दण्डिन्
m.
 ‘bearing one staff’,
N.
 of a class of monks Comm. on
TāṇḍyaBr.
RāmatUp.
pl.
N.
 of a Vedāntic school
Apte Hindi
Hindi
एकदण्डिन्
पुं*
 एक-दण्डिन् -
सन्यासियों या भिक्षुकों का एक समुदाय
एकदण्डिन्
पुं*
 एकः-दण्डिन् -
संन्यासियों की एक श्रेणी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
एकदण्डिन्
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಖಾಯಜ್ಞೋಪವೀತಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಒಂದು ದಂಡವನ್ನು ಮಾತ್ರಧರಿಸಿರುವ ಸಂನ್ಯಾಸಿ
निष्पत्तिः - > "इनिः" (५-२-११६)
व्युत्पत्तिः - > एकः केवलः शिखायज्ञोपवीतशून्यः दण्डोऽस्यास्ति
प्रयोगाः - > "यदा हृदाध्यवसितं परं ब्रह्म सनातनम् । तदैकदण्डं सङ्गृह्य सोपवीतां शिखां त्यजेत् ॥"
L R Vaidya
English
eka-daMqin {% m. %} designation of a class of sannyāsins otherwise called हंस. The following stanza from Hārīta gives four orders of sannyāsins - कुटीचको बहुदको हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परहंसश्च यो यः पश्चात् स उत्तमः.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
एकदण्डिन्
पु०
 एकः केवलः शिखायज्ञोपवीतादिशून्यो वादण्डोऽस्यास्ति इनि । “यदा हृदाध्यवसितं परं ब्रह्म सना-तनम् । तदैकदण्डं संगृह्य सोपवीतां शिस्यां त्यजेत्” इत्युक्तलक्षणे परिब्राजके । संन्यासी तावत् चतुर्विधः कुटीचकबहूदकहंसपरहंसभेदात् तत्र कुटीचकबहूदकयोस्त्रिदण्ड-धारणं हंसस्यैकदण्डधारणम् परमहंसस्य न दण्डधारण-मिति भेदः । तदेतत् निर्ण्ण० सि० निरूपितं यथा“कुटीचकोबहूदकोहंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परम-हंसोयोयः पश्चात् स उत्तमः” हारीतः । आद्याः पुत्रा-दिना कुटीङ्कारयित्वा तत्रैव वसन् काषायवासाः शिखो-पवीतत्रिदण्डवान् बन्धुषु स्वगृहे वा भुञ्जान आत्मज्ञोभवेत् । एतदत्यन्ताशक्तपरम् । द्वितीयस्तु बन्धून् हित्वासप्तागाराणि भैक्षं चरन् पूर्वोक्तवेषः स्यात् । हंसस्तुसूर्वोक्तवेषोऽप्येकदण्डः । “एकन्तु वैष्णवं दण्डं धारय-न्नित्यमादरादिति” स्कान्दात् । विष्णुरपि “यज्ञोपर्वतंदण्डं च रज्जुं गोबालनिर्मिताम् । शिखां यज्ञोपवीतंच नित्यं कर्म परित्यजेत्” अयमप्येकदण्ड एव । ये तुशिस्योपवीतादित्यागनिषेधास्ते कुटीचकादिपराः ।यत्तु मेधातिथिः “यावन्न स्युस्त्रयो दण्डास्तावदेकेनवर्त्तयेदिति” । तदपि तत्परमेव । यच्चात्रिः “चतुर्द्वा मि-क्षवः प्रोक्ताः सर्वे चैव त्रिदण्डिनः” इति तत् वाग्दण्डा-दिपरं न यष्टिपरम् । “वाग्दण्डीऽथ मनीदण्डः कर्म-दण्डस्तथैव च । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी-ति चोच्यते” इति मनूक्तेः । तस्मात् परमहंसस्यैक-दण्ड एव । सोऽप्यविदुषः । विदुषस्तु सोऽपि नास्ति ।“न दण्डं न शिखां नाच्छादनं चरति परमहंस” इतिमहोपनिषदुक्तेः “ज्ञानमेवास्य दण्ड इति” वाक्यशे-षाच्च । यत्तु यमः “काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी-ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान् घोरान्महारौरवसंज्ञका-निति” तद्वैराग्यं विना जीवनार्थं संन्यासपरम् । “एक-दण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवो नराः । नरके रौरवेघोरे कर्मत्यागात्पतन्ति ते” इति स्मृतेः । यच्चाश्वमेधिके“एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी मुण्डित एव वा । काषा-यमात्र सारोऽपि यतिः पूज्योयुधिष्ठिरेति” तस्यापि पूर्वोक्ताव्यवस्था ज्ञेया । “त्रिदण्डी एकदण्डी वेति” बौधा०“चतुर्थनाश्रमं गच्छेत् ब्रह्मविद्यापरायणः । एक-दण्डी त्रिदण्डी वा सर्वसङविवर्ज्जितः” चतुर्विंशतिम-तञ्च व्यवस्थितविकल्पाश्रयणात् कुटीचकबहूदकविषयम् इति शङ्कराचार्य्यमतानुसारिणः । रामानुमता-नुसारिणस्तु त्रिदण्डधारणमेवाचरन्तः सम्प्रदायाच रोव्यवस्थाभेदक इति कल्पयन्ति । एतेषां शिखायज्ञोपवीतधा-रणमपि वैकल्पिकम् । “शिखी मुण्डी वेति” गौतमस्वरणात्“मुण्डीमनोऽपरिग्रह” इति वसिष्ठस्वरणात् । “सशिखान्केशान्निकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतमिति” काटकश्रुतेः“कुटुम्बपुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्व्वशः । केशान् यज्ञो-पवीतञ्च त्यक्त्वा गूढश्चरेन्मुनिः” वास्कलोक्तेः मिता० ।एतदपि बुटीचकबहूदकविषयकम् व्यवस्थितविकल्पाश्रय-णेनावगम्यम् । अत्र प्रसङ्गात् यतिधर्म्मा उच्यन्ते ते चमिता० दर्शिता यथा“सर्वभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डलुः । एकारामःषरिव्रज्य मिक्षार्थी ग्राममाश्रयेत्” या० ।“काषायी सुण्डः त्रिदण्डी सकमण्डलुः पवित्रपादुका-सनकन्यामात्र” इति देवलः । शौचाद्यर्थं कमण्डलुसहितश्च भवेत् । एकारामः व्रतजितान्तरेणासहायःसन्यासिनोगिः स्त्रीभिश्च स्त्रीणाञ्चैके” इति बौधायनेनस्त्रीणानपि प्रव्रज्यास्मरणात् । तथा च दक्षः “रुकोभिक्षु-र्यथोक्तश्च द्वावेव मिथुनं स्मृतम् । त्रयोग्रामः समा-ख्यात ऊर्द्ध्वं तु नगरायते । राजवार्त्तादि तेषान्तु भि-क्षावार्त्ता परस्मरम् । अपि पैशुन्यमात्सर्य्यं सन्निकर्षान्नसंशय” इति । परिव्रज्य परिपूर्व्वो व्रजतिस्त्यागे वर्त्तते ।अतश्चाहंममाभिमानन्तत्कृतञ्च लौकिकङ्कर्म्मनिचयं वैदि-कञ्च नित्यकाम्यात्मकं सन्त्यज्य । तदुक्तं मनुना “सुखा-भ्युदयिकञ्चैव नैःश्रेयसिकमेव च । प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्वि-विधङ्कर्म्म वैदिकम् । इह चामुत्र वा काम्यंप्रवृत्तङ्कर्म्म की-र्त्त्यते । निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते । यथोक्ता-म्यपि कर्म्माणि परिहाय द्विजोत्तमः । आत्मज्ञाने शमे चस्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवानिति” । अत्र वेदाभ्यासः प्रण-वाभ्यासः । तत्र यत्नवान् । भिक्षाप्रयोजनार्थं ग्राम-माश्रयेत् प्रविशेत् न पुनः सुखनिवासार्थम् । बर्षाकालेतु न दोषः । “ऊर्द्ध्वं वार्षिकाभ्यां मासाभ्यां नैकस्थानवासीति” शङ्खस्मरणात् । अशक्तौ पुनर्मासचतुष्टयपर्य्यन्त-मपि स्थातव्यम् । “न चिरमेकत्र वसेदन्यत्र वर्षाकालात्”इतिस्मरणात् । “एकरात्रं वसेत् ग्रामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।वर्षाम्योऽन्यत्र वर्षासु मांसास्तु चतुरोवसेत्” इति कण्वस्मर-णात्” कथम्भिक्षाऽऽदानङ्कार्य्यमित्यत आह । “अप्रमत्तश्चरेद्भैक्षंसायाह्ने नाभिलक्षितः । रहिते भिक्षुकैर्ग्रामे यात्रामात्रमलोलुपः” अप्रमत्तो वाक्वक्षुरादिचापलरहितोभैक्ष-ञ्चरेत् । वसिष्ठेनात्र विशेषोदर्शितः । “सप्तागाराण्मस-ङ्कल्पितानि चरेद्भैक्ष मिति” । सायाह्ने अह्नः पञ्चसे भा-गे । तथाच मनुः “विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसम्पाते नित्यम्भिक्षां यतिश्चरेत्” तथा “एक-कालञ्चरेद्भिक्षाम्पसज्जेन्नतु विस्तरे । भैक्षे प्रसक्तो हियतिर्विषयेष्वपि सज्यतीति” । अनभिलक्षितः ज्योति-र्विज्ञानोपदेशादिना अचिह्नितः । “नचोत्पातनिमित्ता-भ्यान्न नक्षत्राङ्गविद्यया । नानुशासनवादाभ्याम्भिक्षांलिप्सेत कर्हिचिदिति” तेनैवोक्तत्वात् । यत्पुनर्वसिष्ठवच-नम् “ब्राह्मणकुले यल्लभेत तद्भुञ्जीत सायम्प्रातर्मांसवर्जमिति” । तदशक्तविषयम् । “भिक्षुकैर्भिक्षणशीलैः पाष-ण्ड्यादिभिर्वर्जिते ग्रामे । मनुना चात्र विशेष उक्तः ।“न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः । आकीर्णम्भि-क्षुकैरन्यैरागारमुपसं व्रजेदिति” । यावता प्राणयात्रा वर्त्त-ते तावन्मात्रं भैक्षञ्चरेत् । तथाच संवर्त्तः “अष्टौ भिक्षाःसमादाय स मुनिः सप्त पञ्च वा । अद्भिः प्रक्षाल्यताः स-र्वस्ततोऽश्नीयाच्च वाग्यत” इति । अलोलुपः मिष्टान्नव्यञ्ज-नादिष्वप्रसक्तं । भिक्षाचरणार्थं यतिपात्राण्याह । “यतिपात्राणि मृद्वेणुदार्वलाबुमयानि च । सलिलैः शुद्धि-रेतेषाङ्गोबालैश्चावघर्षणम्” या० मृदादिप्रकृतिकानि य-तीनां पात्राणि भवेयुः । तेषां सलिलङ्गेबालावघर्षलञ्चशुद्धिसाधनम् । इयञ्च शुद्धिर्मिक्षाचरणादिप्रयोगाङ्ग-भूताऽमेध्याद्यनुपहतिविषया तदुपघाते द्रव्यशुद्धिप्रकरणोक्ता द्रष्टव्या । अतएव मनुना “अतैजसानि पात्राणि यस्य स्युर्निर्ब्रणानि च । तेषामद्भिःस्मृतंशौचञ्चमसानामिवाध्वरे” इति चमसदृष्टान्तोपादानेनप्रायोगिकी शुद्धिर्दर्शिता । पात्रान्तराभावे भोजनमपितत्रैव कार्य्यम् “तद्भैक्षं गृहीत्वैकान्वे तेन पात्रेनान्येनवा तुर्ष्णी मात्रया भुञ्जीतेति” देवलस्मरणात् । एवम्भूतस्ययतेरात्मोपासनाङ्गनियमविशेषमाह । “सन्निरुध्येन्द्रियग्रामं रागद्वेषौ प्रहाय च । भयं हृत्वा च भूतानाममृती-भवति द्विजः” या० । चक्ष्रादीन्द्रियसमूहं रूपादिविषयेम्यःसम्यक्निरुध्य विनिवर्त्य रागद्वेषौ प्रियाप्रियविषयौ प्रहा-य त्यक्त्वा चशब्दादीर्ष्यादीनपि । तथा भूतानामपकारकरणेन भयमकुर्वन् शुद्धान्तःकरणः सन्नद्वैतसाक्षात्का-रेणामृती भवति मुक्तो भवति । किञ्च । “कर्त्तव्याशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वा-तन्त्र्यकरणाय च” या० । विषयाभिलाषद्वेषजनितदोषकलुषितस्याशयस्यान्तःकरणस्य शुद्धिः कल्मषक्षयः प्राणा-यामैःकर्त्तव्यः । तस्याः शुद्धेरात्माद्वैतसाक्षात्काररूपज्ञा-नोत्त्तिनिमित्तत्वात् । एवञ्च सति विषयासक्तितज्ज-नितदोषात्मकप्रतिबन्धक्षये सत्यात्मध्यानधारणादौ स्व-तन्त्रोभवति । भिक्षुकेण त्वेषा शुद्धिर्विशे षतोऽनुष्ठेया ।तस्य मोक्षप्रधानत्वात् मोक्षस्य च शुद्धान्तःकरणताम-न्तरेण दुर्लभत्वात् । यथाह मनुः “दह्यन्ते ध्मायमा-नानां धातूनां हि यथा मलाः । तथेन्द्रियाणान्दह्यन्तेदोषाः प्राणस्य निग्रहादिति” ।तेषां कर्व्वव्यानि च निर्ण० सि० दर्शितानि यथा“प्रातरुत्थाय ब्रह्मणस्पते इति जपित्वा दण्डादीनिभूमौ निधाय सूत्रपुरीषयोर्ग्रहस्यचतुर्गुणं शौचं कृत्वाऽऽ-चम्य पर्वद्वादशीवर्ज्जं प्रणवेन दन्तधावनं कृत्वा तेनैवमृदा बहिःकटिं प्रक्ष्याल्य जलतर्पणवर्जं स्नात्वा पुन-र्जङ्घे प्राक्ष्याल्य वस्त्रादीनि गृहीत्वा केशवादिगमोन्तना-मभिस्तर्पयित्वा भूस्तर्पयामीत्यादिव्यस्तंसमस्ताभिर्व्या-हृतिभिमहर्जनस्तर्पयामीति तर्षयेत् । ॐ भृः स्वा-हेति स्वाहाशब्दान्तै श्चैभिरेव पुनस्तर्पयेदिति केचित् ।तत आचम्याञ्जलिना प्रणवेन जलमादात्य व्याहृतिभि-रुद्धृत्य गायत्र्या त्रिः क्षिप्त्वा त्रिः गायत्रीं जपेत् । उदितेसूर्प्ये प्रणवेन व्याहृतिभिर्बार्व्यं त्रिर्दत्त्वा मित्रस्य चर्षणी-त्याद्यैः पूर्वोक्तैः सौरैः इदं विष्णुरितिवैष्णवैः ब्रह्म-यज्ज्ञानमिति वोपस्थाय सर्वभूतेभ्यो नम इति प्रदक्षिणमावर्त्तते । ततो नत्वादित्याय विद्महे सहस्राक्षाय धीमहि । तन्नः सूर्य्यः प्रचोदयात् इति त्रिजपेत् ।एवं त्रिकालम् । विष्णुपूजां ब्रह्मयज्ञं च कुर्य्यात् ।अथ मिक्षा । “विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे” इत्यादिमनूक्तकालेउद्वयमित्यादित्यमुपस्थाय तेनैक्यं ध्यात्वा “आकृष्णेनेतिप्रदक्षिणं कृत्वा “येते पन्थान” इति जप्त्वा “योऽसौ चिदाख्येआदित्ये पुरुषोऽन्तर्हृदिस्थितः । सोऽहं नारायणोदेवइति ध्यात्वा प्रणम्य तम् । त्रिदण्डंदक्षिणे त्वंसे ततःसन्धार्य्य बाहुना । पात्रं वामकरे क्षिप्त्वा श्लेषयेद्दक्षिणेन-त्विति” बौधायनोक्तदिशा त्रीन् पञ्च सप्त वा गृहान् गत्वाभवत्पूर्वं भिक्षा याचित्वा “पूर्णमसि पूर्णं मे भूयाः” इ-त्यागत्य शुचिरन्नं प्रोक्ष्य ॐ भूः स्वधा नम इत्यादिव्य-स्तसमस्तव्याहृतिभिः सूर्य्यादिभ्यो मूतेभ्यश्च भूमौ क्षिप्त्वाभुक्त्वाऽऽचम्य प्रणवेन षोडशप्राणायामान् कुर्यादिति संक्षे-पः । गौतमव्याख्यायां भृगुः । “यतिहस्ते जलं दद्याद्भैक्षंदद्यात् पुनर्जलम् । भैक्षं पर्वतमात्रं स्यात् तज्जलं सा-गरोपमम्” अत्र सर्वत्र मूलं माधवृपरार्कमदनरत्नस्मृत्यर्थसारादौ ज्ञेयम् । जावालिश्रुतौ “शून्यागारेदेवगृहे तृणकुटीवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रगृह-नदीपुलिनगिरिकुहरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेतनः” इति ।मात्स्ये “अष्टौ मासान् विहारः स्याद्यतीनां संयता-त्मनाम् । एकत्र चतुरोमासान् वार्षिकान् निवसेत्पुनः । अविमुके प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते” ।अत्रिः । “भिक्षाटनं जपं स्नानं ध्यानं शौचं सुरार्च-नम् । कर्त्तव्यानि षडेतानि सर्वथा नृपदण्डवत् ।मञ्चकं शुक्लवस्त्रं च स्त्रीकया लौल्यमेव च । दिवा-स्वापश्च यानं च यतीनां पतनानि षट् । आसनं पा-त्रसौम्यत्वं सञ्चयः शिष्यसंग्रहः । दिवास्वापोवृथाजल्पोय-तेर्बन्धकराणि षट्” । दक्षः “नाध्येतव्यं न वक्तव्यं नश्रोतव्यं कथञ्चन” । मदनरत्ने उश० “पित्रर्थकल्पितंपूर्वमन्नं देवादिकोरणात् । वर्जयेत् तादृशीं भिक्षां पर-बाधाकरीं तथा” वृहस्पतिः “न तीर्थवासी नित्यं स्यान्नो-पवासपरो यतिः । न चाध्ययनशीलः स्यान्न व्याख्यान-परो भवेत्” । एतद्वेदभिन्नपरम् । अत्रिः “स्नानं सु-रार्चनं ध्यानं प्राणायामोबलिस्ततः । भिक्षाटनं जपःसन्ध्यात्यागः कर्मफलस्य” च । अन्येऽपि माधवीयमिताक्ष-रादौ ज्ञेयः । यतिधर्मसमुच्चये “न स्नानमाचरेद्भिक्षुःपुत्रादिनिधने श्रुते । पितृमातृक्षयं श्रुत्वा स्नात्वा शु-द्ध्यति साम्बरः” । वापनं च पौर्णमास्यां कार्यम् “ऋतुस-न्धिषु वापयेत्” कालमा० धृतवाक्यात् ।