| YouTube Channel

एकत्वादिविवक्षान्याय (ekatvAdivivakSAnyAya)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
एकत्वादिविवक्षान्याय
पु०
 जैमनीयोक्ते एकत्वादिसंख्या-विवक्षावधारणार्घे न्याये स च न्यायः ४ अ० १ पादे ११ सूत्रभाष्यादो दर्शितो यथा “तत्रैकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूत-त्वात्” ११ सू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुः अग्नीषोमीयो, यो दीक्षितः “यत् अग्नीषोमीयं पशुमालभते” इति, तथा, “अनड्वाहौ युनक्ति” इति, तथा, अश्वमेधे, “बस-न्ताय कपिञ्जलानालभते” इति । तत्र सन्देहः, किं वि-वक्षितम्, एकत्वं द्वित्वं बहुत्वं च, उत अविवक्षितम्?इति । तत्र एकत्वमयज्ञाङ्गभूतं न विवक्षितम्, इत्यर्थः, अर्थस्य गुणभूतत्वात् न आलम्भस्य गुणभूता संख्यानियोजनस्य वा । कस्य तर्हि? पशोः अनडुहोः कपि-ञ्जलानां च, विभक्तिर्हि श्रुत्या प्रातिपदिकार्थगतं संख्यार्थंब्रूते, वाक्येन सा यज्ञाङ्गं ब्रूयात्, वाक्याच्च श्रुतिर्बली-यसी । तस्मात् न यज्ञाङ्गं विवक्षितम् इति” “आहमा भूत् यज्ञाङ्गम्, पश्वादीनामङ्गम्, विवक्षितं तथापीति”उच्यते, न, पश्वादीनामङ्गेन उक्तेन अनुक्तेन वा किञ्चित्प्रयोजनमस्ति, यज्ञाङ्गेन हि अविपन्नेन प्रयोजनम्, विपन्नेऽपि हि पश्वाद्यङ्गेऽविगुण एव क्रतुर्भवति, यज्ञाच्चफलं न पश्वादेः । तस्मात् पश्वादेर्गुणेन अज्ञातेन ज्ञातेनवा न किञ्चित् प्रयोजनमस्ति इति न तत् विवक्षितम्, यद्धि प्रयोजनवत् तत् विवक्षितम् इत्युच्यते” भा० ।“एकश्रुतित्वाच्च” १२ सू० “भवति च किञ्चित् वचनं येनविज्ञांयते, न तत् विवक्षितम् इति, “यदि सोममपहरे-युरेकां गां दक्षिणां दद्यात्, इति, यदि हि विवक्षितंभवेत्, नैकामिति ब्रूयात्, गामित्येकवचनस्य विवक्षि-तत्वात्, तथा, “अवी द्वे धेनू द्वे” इत्यत्रापि द्वे इतिवचनं ज्ञापकम्, अविवक्षितम् अवी इति द्वित्वम् इति“त्रीन् ललामान्” इत्यत्रापि त्रीनिति वचनं लिङ्गम् ।ललामानितिबहुवचनम् अविवक्षितम् इति” भा० ।“प्रतीयते इति चेत्” १३ सू० “एवं चेत् पश्यसि, अ-विवक्षिता संख्या इति, तत् न, प्रतीयते हि संख्याआख्यातवचनस्य अङ्गभूता, यथा “पशुमानय” इत्युक्तेएक एवानीयते, पशू इति, द्वौ, पशून् इति बहव आ-नीयन्ते, यश्च प्रतीयते स शब्दार्थः, तस्मात् यज्ञस्याङ्ग-भूता संख्या इति शब्दात् गम्यते, न च शब्दात् गम्यमा-नम् ऋते कारणात्, अविवक्षितं भवति” भा० “नाशब्दंतत्प्रमाणत्वात् पूर्व्ववत्” १४ सू० “नैतदेवं, सत्यं प्रती-यते, न तु अयं शब्दार्थः व्यामोहादेषा प्रतीतिः । कुतःएतत्? व्याक्याद्धि यज्ञाङ्गम् इत्यवगम्यते, वाक्यं चश्रुत्या बाध्यते । तस्मात् अशब्दार्थोऽयं यज्ञे एकत्वादीतिअशब्दार्थोऽपि हि प्रतीयते, यथा पूर्वो धावति इति, स पूर्व इत्युच्यते, यस्य अपरोऽस्ति, तेन पूर्वः इ-त्युक्ते, अपरो गम्यते, न तु, अपरो, धावति इतिअवणात् प्रतीयते, एवम् इहापि पशुम् इत्येकत्वं गम्यते, न तु यज्ञे यथैव हि पूर्व्व इत्युक्तेऽपरो गम्यते एवकेवलं, न तु स विधीयते कस्मिंश्चिदर्थे, एवम् इहापिसंख्या प्रतीयते एव केवलं, न तु कर्त्तव्यतया यज्ञे विधी-यते न पशौ । कथं न पशौ विधीयते? इति चेत्विधायकस्याभावात् । आख्यातशब्दो विधायक्वो भवि-ष्यति इत्येतदपि नोपपद्यते, द्रव्यदेवतासम्बन्धस्य स वि-धायकः सन् आलभते इति न संख्यासंख्येयसम्बन्धं वि-धातुमर्हति इति, भिद्येत हि तथा वाक्यम् । तस्मात्अविवक्षिता संख्या इति” भा० । “शब्दवत्तूपलभ्यते त-दागमे हि तत् दृश्यते तस्य ज्ञानं यथान्येषाम्” १५ सू०“तुशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति, न तत् अस्ति, न यज्ञेसंख्या शब्देन श्रूयते इति, आख्यातवाच्ये हि अर्थे उ-पलभ्यते, लोके पशुमानय इत्येकवचने सति एकत्वपशुवि-शिष्टो गम्यते, तत्र हि एकत्वमषैति, द्वित्वमुपजायते ।यस्य चागमे यत् उपजायते, स तस्य अर्थः इति गम्यतेतस्य ज्ञानं, यथान्येषाम् शब्दानाम्, अश्वमानयेतिउक्ते अश्वानयनं प्रतीयते, न गामानय इति ज्ञायते, अश्व-शब्दस्य अश्वोऽर्थो गोशब्दस्य गौः इति । यदुक्तं, श्रुत्याबाक्यार्थो बाध्यते, इति, उच्यते, न श्रुतिर्ब्रूते, वाक्यार्थोनास्ति इति, केवलं तु प्रातिपदिकार्थगतां संख्यामाह ।तादृशी संख्या वाक्येन यज्ञे विधीयते, प्रातिपदिकार्थोहि आख्यातवाच्येन सम्बध्यते, विभक्त्यर्थोऽपि, तथा हितद्विशेषणविशिष्ट आलम्भो गम्यते, तत्र एकार्थत्वात् एकवाक्यम् अवकल्पते । पशौ हि संख्यायां विधीयमाना-यामेक आख्यातशब्दो न शक्नुयात्, आख्यातार्थं विधा-तुम्, संख्यासंख्येयसम्बन्धं च । तस्मात् यज्ञे विवक्षितासंख्या इति” भा० “तद्वच्च लिङ्गदर्शनम्” १६ सू० ।किम्? इति । “कर्णायाम्या, अवलिप्ता रौद्रा, नभोरूपाःषार्जन्याः, तेषाम् ऐन्द्राग्नी दशमः” इति, यदि त्रित्वंविवक्षितं तदा ऐन्द्राग्नी दशभो भवति । तथा “कृष्णाभौमाः, धूम्रा आन्धरिक्षाः, वृहन्तो दिव्याः, शलभा वै-द्युताः, सिद्धास्तारकाः” इति प्रकृत्य आह । “अर्द्धभा-सागां वा एतत् रूपं यत् पञ्चदशिनः” इति तस्मात्अपि पश्यामि, विवक्षिता संख्या इति । यत्तु उक्तम्, “एकां गाम्” इत्यविवक्षां दर्शयति इति । अत्र उच्यतेगोसंख्यासम्बन्धं विधातुम्, एतत् उच्यते, इतरथा हि, गोदक्षिणासम्बन्धो विहितो गम्यते । तस्मात् विवक्षिते-ऽपि वाच्यमेतत् । अवी द्वे धेनू द्वे त्रीन्ललामान् इतिच अनुवादाः” भा० “तथा च लिङ्गम्” १७ सू० “एवंच कृत्वा समानश्रुतिकं लिङ्गमपि विवक्षितं भविष्यति, तत्र इदं दर्शनम् उपपद्यते, “वसन्ते प्रातराग्नेयीं कृ-ष्णग्रीवामालभते, ग्रीष्मे माध्यन्दिने सिंहोमैन्द्रीं शरदिअपराह्णे श्वेतां वार्हस्पत्याम्” इति । तत्र श्रूयते, “गर्भिण्यो भवन्ति” इति, गर्भः स्त्रीणां गुणः, तेन स्त्रि-योदर्शयति इति भविष्यति । तथा “अश्व ऋषभो वृष्णि-र्वस्तः पुरुषः इति ते प्राजापत्याः” इति । तत्र श्रूयते“मुष्करा भवन्ति सेन्द्रियत्वाय” इति, मुष्करत्वं पुंसांगुणः, तेन पुंप्राप्तिं दर्शयवि इति । अधिकरणान्तरंवा, तथा च लिङ्गम् इति, संख्याधिकरणं लिङ्गाधिक-रणेऽतिदृश्यते । लिङ्गम् अविवक्षितं, श्रुत्या वाक्यस्यवाधितत्वात्, न च विवक्षितमिव श्रूयते इति, भवतिलिङ्गं, “स्त्री गौः सोमक्रयणी” इति, स्त्रीवचनात् सोम-क्रयण्णी इत्यविवक्षितमेव लिङ्गं प्रतीयते । “ननु क्रथंगृगीमानय इति न मृगः आनीयते?” नैवम्, तत्, अ-शब्दन्तु पूर्वो धावति इति यथा । लिङ्गं विवक्षितं वा-वाक्यार्थस्य श्रुत्याऽप्रतिसिद्धत्वात्, तथा च लिङ्गम्“गर्भिण्यो भवन्ति” इति, तथा “मुष्करा भवन्ति”इति । यदुक्तं, “स्त्री गौः सोमक्रयणी” इति, तत्र स्त्री-त्यविवक्षितं, तथा “प्रजापतये पुरुषान् हस्तिन आलभते”इति, पुरुषग्रहणम् अविवक्षितं, विस्पष्टो हि न्याय उक्तोलिङ्गविवक्षायाम् । तस्मात् विवक्षितं लिङ्गम् इति” भा० ।तत्त्वबोधिन्यां स्पष्टमुक्तं यथा “अग्नीषोमीय पशुमाल-भेत” “पशुना रुद्रं यजेत्” इत्यादौ पशोरेकत्वं विवक्षितंन वेति संशयः । तत्र पशुमित्यत्र द्वितीयान्तादिश्रुत्वापुंतदेकत्वयोरुपस्थितयोः परस्परान्वये परस्पराकाङ्क्षा-भावात् तथैवापेक्षणे पश्वेकत्वयोः परस्परमन्वयः पश्चाच्चआलभेतेत्यादि पदान्तराकाङ्क्षया वाक्यादेकत्वाश्रयपशो-र्यागादावन्वय इति वाक्यात् श्रुतेर्वलीयस्त्वेन पशुविशेषण-त्वेनोपक्षीणस्यैकत्वस्य न यागादावन्वयः निराकाङ्क्षत्वात्तथा च सूत्रम् “एकत्वमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वात्” ।अर्थस्य पशोर्गुणमूतत्वात् विशेषणत्वेन प्रागनन्वयात् तस्मा-देकत्वमविवक्षितं द्वाभ्यां बहुभिरपि यागसिद्धिरिति प्राप्तेउच्यते । पशुमित्यादौ प्रकृत्या पशु रुपस्थापितः प्रत्ययेनचैकत्वं कारकत्वञ्च ततश्चैकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्त्या एकत्वस्यकर्म्मत्वादौ कारकेऽन्वयः कारकत्वञ्च क्रियानिमित्तत्वमितिक्रिया चोपस्थितयागादिरिति पशोः प्रथमं कारकद्वाराक्रियायामन्वयः । पश्चाच्चामूर्त्तस्यैकत्वस्य क्रियासाधनत्वा-न्यथानुपवत्त्या द्रव्यद्वारा तदन्वयार्थं पशुविशेषणत्वेना-न्वयः अरुणान्याथादिति विवक्षितमेकत्वमतोद्वाभ्यां बहु-भिर्वा न यागसिद्धिः तदुक्तं “समानप्रत्ययस्थेन कारके-णात्मसात्कृता । क्रिया वै नीयते संख्या न परस्वंपदाद्भ-बेदिति” । एवमनड्वाहौ युनक्ति कपिञ्जलानालभेतेत्यादौद्वित्वबहुत्वयोर्विवक्षितत्वम् । एवं पुंस्त्वमपि विवक्षितप्रत्ययार्थत्वेन कारकान्वयित्वात् । अथ कथं लिङ्गं विव-क्षितं शब्दार्थस्य तदनुष्ठानस्य विचारे तदुपयोगादर्शनात्अपुंस्यपि वृक्षे वृक्षशब्दः मक्षिकादौ चास्त्रि यामपि मक्षि-कादिशब्दः प्रयुज्यत इति लिङ्ग न शब्दार्थः अपितु-प्रयोगसाधुतामात्रार्थं तत्प्रयगोऽनुष्ठाने एकत्वविशिष्ट-पशुत्वस्याविशेषात् स्त्रियामपि अनुष्टानसाम्यात् जात्ये-कत्वादिवत् लिङ्गस्य वृद्धव्यवहारेणान्व यव्यतिरेकाभ्यां श-ब्दार्थावगमात् तस्य च तत्तत्पदसमभिव्याहारेण तत्तत्-पदवाच्यत्वाभ्युवगमात् वृक्षादिषु न वास्तवं पुंस्त्वं किन्तुअभियुक्तोक्तिबलेन तेषां पुंसि साधुतेति । न वानुष्ठानञ्चा-म्यं पुंपशौ विशेषसम्भवात् “बाहू ते आप्ययेताम्” इत्यादिमन्त्रैस्तदवयवस्याप्यायनकाले “मेढ्रं ते आप्ययताम्” इति पुम-वयवस्याप्याप्यायनश्रवणात् । यत्र च सारस्वतमेधीयया-गादौ स्त्रिया आलम्भनसुकं तत्र स्त्रीत्वं विवक्षितम्” ।उद्देश्यगतसंख्यायास्तु विवक्षा नास्तीति ग्रह न्यायशब्देबक्ष्यते एकत्वविवक्षास्थले गदाधरेण धर्म्मिपारतन्त्र्येणएकत्वादेर्यागादावन्व योऽभ्युपगतः धर्मिणः पशोर्यागान्वयेबद्वतैकत्वस्य स्वाश्रयपशुकरणकत्वस्वानाश्रयपश्वकरणकत्वोभयसम्बन्धेन यागेऽन्वय इति तेनोक्तेः ।