| YouTube Channel

एकचक्रं (ekacakraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
एकचक्रं,
क्ली,
 (एकं चक्रं यस्य ।) पुरीविशेषः । तत्प-र्य्यायः । हरिगृहम् २ शुम्भपुरी ३ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
सूर्य्यरथः । त्रि, असहायचारी । यथा, ऋग्वेदे १ । १६४ । २ ।“सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्र-मेकोऽश्वो वहति सप्तनामा ।त्रिनाभिचक्रमजरमनर्व्वंयत्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः” ॥
अत्र भाष्यकृता यद्व्याख्यातन्तदाह ।“एकचक्रमेकरथाङ्गोपेतम् । यद्यपि त्रीणिचक्राणि तथापि तेषामेकरूपत्वादेकचक्रमित्युच्यतेरथं रंहणस्वभावं भुर्य्यस्य सम्बन्धिनं सप्तै-तत्संङ्ख्यका अश्वा युञ्जन्ति अनुबध्नन्ति वहन्त्य-होरात्रनिर्वाहाय । किं वस्तुतः सप्त नेत्याह ।एकोऽश्वः सप्तनामा । एक एव सप्ताभिधानःसप्तधा नमनप्रकारो वा एक एव वायुः सप्तरूपंधृत्वा वहतीत्यर्थः । वाष्वधीनत्वादन्तरीक्षसञ्चारस्यएकचक्रमित्युक्तम् । कीदृशन्तदित्यत आह ।त्रिनाभि बलयत्रयमध्यस्थितनाभिस्थानीयच्छिद्र-त्रयोपेतम् । अंजरममरणधर्म्माकम् । अनर्व्वम-शिथिलं पुनस्तदेव विशेष्यते । यत्र यस्मिंश्चक्रेइमा विश्वा भुवना इमानि प्रसिद्धानि सर्व्वाणिभूतजातान्यधि आश्रित्य तस्थुस्तिष्ठन्ति । यद्वाएकचक्रमेकचारिणमसाहाय्येन सञ्चरन्तं रथ-मादित्यं सप्त युञ्जन्ति सर्पणस्वभावाः सप्तसंख्यावा रश्मयः सप्तप्रकारकार्य्या असाधारणाः पर-स्परविलक्षणाः षडृतवः एकः साधारण इत्येवं-रूपा यद्वा मासद्वयात्मकाः षट् अपरोऽधि-मासात्मक एक इत्येवं सप्तर्त्तवो युञ्जन्ति एतस्यकार्य्यं निर्व्वहन्तीत्यर्थः । स चैकोऽसहायोऽश्वोल्यापनशील आदित्यः सप्तनामा सप्तरसानांसन्नमयितारो रश्मयो यस्य तादृशः । सप्तर्षि-भिः स्तूयमानो वादित्यो वहति धारयति भ्रम-तीत्यर्थः । किं भूतम् । त्रिनाभि चक्रम् । त्रयोनाभिस्थानीयाः सन्ध्यासम्बद्धा वा एव ऋतवोयस्य तत्तादृशम् । के ते ग्रीष्मवर्षाहेमन्ताख्याःयद्वा भूतभविष्यद्वर्त्तमानाख्यास्त्रयः कालास्त्रिना-भयः । तद्विशिष्टं चक्रं चक्रवत् पुनः पुनःपरिभ्रममाणं संवत्सराख्यचक्रमजरममरणम् ।न हि कदाचिदपि कालो म्रियते अनादिनिधनःकालः इति स्मृतेः । अनर्व्वमप्रतिहतम् । ईदृशंसंवत्सराख्यं चक्रं नानाकालावयवोपेतमयमादित्यःपुनः पुनरावर्त्तयति संवत्सरादर्वाचीनानां तत्रै-वान्तर्भावात् युगादीनां तदावृत्तिसाध्यात् संवत्-सरस्य चक्रत्वेन रूपणम् । पुनः कीदृशं तत् । यत्रयस्मिंश्चक्रे इमा विश्वा भुवना इमानि सर्व्वाणिभूतान्यधितस्थुः आश्रित्य तिष्ठन्ति कालाधी-नत्वात् सर्व्वस्याः स्थितेः । ईदृशस्य कालस्य का-रणभूतपरमेश्वरपरिज्ञानेन मोक्षसद्भावात् ज्ञान-मोक्षाक्षरप्रशंसा च” ॥
नृपाद्वयविशिष्टम् । एक-राजविशिष्टम् । यथा, भागवते । ३ । १ । २० ।“इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षंकालेन यावत् गतवान् प्रभासम् ।तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा-मेकातपत्रामजितेन पार्थः” ॥
पुं,
 असुरभेदः । यथा, हरिवंशे ३ । ८४ ।“एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः” ।अयं हि प्रतिविन्ध्य इति नाम्ना प्रसिद्धः । यथा ।महाभारते १ । सम्भवपर्ब्बण्यंशावतरणे ६७ । २२ ।“एकचक्र इवि ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः ।प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ” ॥
स्त्री,
 स्वनामख्याता पुरी । अत्रस्थो भीमसेनोमहाबलं वकनामानमसुरं हतवान् ॥
यथा, --महाभारते । १ । अंशावतारपर्ब्बणि भारतसूत्रे ।६१ । २६-२८ ।“ते तत्र नियता कालम् कञ्चिदूषुर्नरर्षभाः ।मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥
तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः ।भीमसेनो महाबाहुर्व्वकं नाम महाबलम् ॥
तञ्चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्य्येण पाण्डवः ।निहत्य तरसा वीरो नागरान् पर्य्यसान्त्वयत्” ॥
)