| YouTube Channel

ऋष्यशृङ्गः (RSyazRGgaH)

 
Apte Hindi
Hindi
ऋष्यशृङ्गः
पुं*
 ऋष्यः-शृङ्गः -
एक मुनि का नाम
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) ऋष्यस्य मृगस्य शृङ्गमिव शृङ्गमस्य । विभाण्डकहरिणोः जातःरोमपादमहाराज्ञः पुत्री शान्तादेव्याः पतिः ऋष्यशृङ्गमहर्षिः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ऋष्यशृङ्गः
noun
पौराणिकः ऋषिविशेषः।
"ऋष्यशृङ्गः विभाण्डकस्य पुत्रः आसीत्।"
Synonyms:
 ऋष्यशृङ्गः
noun
पुरुषस्य नामविशेषः ।
"ऋष्यशृङ्गः ग्रामं गच्छति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋष्यशृङ्गः,
पुं,
 (ऋष्यस्य मृगस्य शृङ्गमिव शृङ्ग-मस्य ।) मुनिविशेषः । स तु विभाण्डकसुतः ।तस्य भार्य्या लोमपादराजकन्या शान्ता । इतिरामायणम् ॥
(“मान्यो मुनिः स्वां पुरमृष्यशृङ्गः” ।इति भट्टिः । १ । १० ॥
अस्य जन्मनः प्रभृतिविवरणमुच्यते ।आसीत्पुरा महातेजास्तपस्विसत्तमः काश्यपोविभाण्डको नाम ऋषिः । स च महाह्रदं समा-साद्य दीर्घकालं तपसि स्थितः । एकदाप्सरस-मुर्व्वशीं दृष्ट्वा चलितचित्तस्यास्य रेतः अप्सु प्रच-स्कन्द । ततः काचित् मृगी तृषिता तोयेन सहतत्पीत्वा गर्भिणी अभवत् । इत्यं हि मृगी पुराकाचित् देवकन्यासीत् शापवशात् मृगरूप-धारिणी वने विचरन्ती स्थिता । अथामोघत्वात्ब्रह्मरेतसस्तस्यां मृग्यामेकः पुत्त्रः समभवत् । मृ-गीगर्भजातत्वादस्य शिरसि शृङ्गमजायत तेनास्यऋष्यशृङ्ग इति नाम समभवत् । अनेन हिपितुरन्यः कोऽपि मानुषो न दृष्टपूर्व्वस्तस्माद-नन्यविषयं अस्य मनः सदा ब्रह्मचर्य्ये एवाभवत् ।एतस्मिन्नेव काले दशरथस्य बन्धुर्लोमपाद इतिख्यातोऽङ्गानामीश्वरः समभवत् । तेन कामात्ब्राह्मणस्य मिथ्याकृतम् । अस्मात् सर्व्वे ब्राह्मणास्तंपरितत्यजुः । प्रणष्टयज्ञस्यास्य राज्ये न ववर्ष शत-क्रतुः । अतः क्लिष्टचित्तः स राजा ब्राह्मणान्सन्तोषयित्वा कञ्चिदुपायं पर्य्यपृच्छत् । तेन पृष्टास्तेब्राह्मणा यज्ञार्थं ऋष्यशृङ्गमानेतुं उपदिदिशुः ।अथ स राजा दुष्करत्वादस्य कार्य्यस्य ऋष्य-शृङ्गमानेतुं शापाद्यभीताभिर्वाराङ्गनाभिर्यत्नमक-रोत् । अथ रूपयौवनसम्पन्नाः काश्चित् वारा-ङ्गना बहूनि उपायनद्रव्याणि गृहीत्वा जलपथेनतं तपोधनम् लोभयित्वानेतुं प्रतस्थिरे । अथ ताःकाश्यपस्याश्रमं समासाद्य व्याजकृताश्रमां नावम-दूरे निबध्य तत्रोत्तस्थुः । अथ कदाचित् तासांकाचित् कुशला ऋषेः सुतं तं दृष्ट्वा वाग्भङ्ग्यामोहयित्वा विचित्राणि माल्यानि वासांसि चदत्त्वा पेयानि च पाययित्वा तेन सह चिक्रीडप्रजहास च । एतादृशेन विविधोपायेन तं प्राप-यित्वा कामवशतां अग्निहोत्रस्योपदेशं कृत्वा चस्वस्थानमाजगाम । गतायाञ्च तस्यां मदनेन मत्तोविचेतनश्चाभवदृष्यशृङ्गः । अथ विभाण्डकस्तपसःप्रतिनिवृत्य स्वसुतं तथाविधं दृष्ट्वा प्रबोधयामास ।प्रबोध्य तपस्यार्थं प्रस्थिते च तस्मिन् पुनः साऋषिरूपधारिणी वेश्या तं विभाण्डकसुतं प्रलोभ्यनाव्याश्रममानीय द्रुततरं लोमपादराज्यमायता ।अथ स राजा ते प्राप्य विभाण्डकसुतं प्रहृष्ट-मना अन्तःपुरे निवेशयामास । प्रविष्टे च तस्मिन्तपोधने समस्तराज्यं प्रवृष्टं जलेनापूर्य्यमाणमभ-वत् । एवं स लोमपादः परिपूर्णकामः तपोधनाग्र-गण्यात् विभाण्डकात् शापमुक्तिमिच्छन् स्वमित्रस्यदशरथस्य सुतां शान्तां ऋष्यशृङ्गाय प्रददौ ।अथ विभाण्डको मुनिः तपसः प्रतिनिवृत्तः सुत-मनवलोक्य ध्यानधिया सर्व्वमवगम्य क्रुधा ज्वल-न्निव लोमपादराज्यं आजगाम । आगते चतस्मिन् विभीतैः सर्व्वैः ऋष्यशृङ्गस्य राज्यमिद-मिति आचख्ये । पूजितश्च तेन राजषिणा दिविइन्द्रमिव पुत्त्रं शचीमिव शान्तां स्नुषाञ्चावलोक्यग्रामांश्च घोषांश्च सुतस्य इत्यवगम्य शान्तकोपःस्वाश्रमं प्रति प्रययौ । अथ स ऋष्यशृङ्गः शान्तयासह तस्मिन् राज्ये सुखमतिचिरमवसत् ॥
अथ गच्छति काले सूर्य्यवंशावतंसो राजादशरथः अनपत्यतया क्लिश्यमानहृदयो निजगुरुंवशिष्ठदेवं पुत्त्रलाभोपायं प्रप्रच्छ । एवमुक्तस्तेनऋषिप्रवरो वशिष्ठः लोमपादराज्यात् ऋष्यशृङ्गंतपोधनं समानीय पुत्त्रेष्टिं कर्तुं समादिशत् ।अथासौ राजा एवमभिहितः स्वजामातरममुंऋष्यशृङ्गमानेतुं यत्नमकरोत् । तत आगतेनतेन क्रियमाणे यज्ञे दैवश्चरुर्वह्निमध्यादुदतिष्ठत् ।एतच्चरुभक्षणात् नारायणावतारस्वरूपा रामा-दयश्चत्वारो दशरथस्य तनया जाताः । अयंविभाण्डकसुतस्तु महाप्रतापवान् यज्ञनिष्ठश्चेतिप्रसिद्धः । एतत्कथा च महाभारते । ३ । ११०अध्यायन्तथा रामायणे । १ । ९ अध्यायञ्चारभ्यद्रष्टव्या ॥
* ॥
सावर्णिके मन्वन्तरे ऋषिभेदः ।यथा, मार्कण्डेये ८० । ४ ।“रामो व्यासो गालवश्च दीप्तिमान् कृपएव च ।ऋष्यशृङ्गस्तथा द्रोणिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन्” ॥
)