| YouTube Channel

ऋष्टिः (RSTiH)

 
Apte
English
ऋष्टिः [ṛṣṭiḥ],
m.
f.
 [ऋष्-करणे-क्तिन्]
A double-edged sword.
Mb.
 * 1.194.7.
A sword (in general).
Bhāg.*
 8.1.36.
Any weapon (as a spear or lance
&c.
 ).
A kind of musical instrument
सतालवीणामुरजर्ष्टिवेणुभिः
Bhāg.*
 3.15.21.
Comp.
 -विद्युत्
a.
 shining with weapons.
Apte 1890
English
ऋष्टिः m. f. [ऋष्-करणे क्तिन्] 1 A double-edged sword.
2 A sword (in general).
3 Any weapon (as a spear or lance &c).
Comp.
विद्युत् a. shining with weapons.
Apte Hindi
Hindi
ऋष्टिः
पुं*
 - ऋष्-क्तिन्
दुधारी तलवार
ऋष्टिः
पुं*
 - ऋष्-क्तिन्
"तलवार, कृपाण"
ऋष्टिः
पुं*
 - ऋष्-क्तिन्
शस्त्र
ऋष्टिः
स्त्री*
 - ऋष्+क्तिन्
एक प्रकार का वाद्ययंत्र
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खड्गः, असिः, कृपाणः, चन्द्रहासः, कौक्षेयकः, मण्डलाग्रः, करबालः, करपालः, निस्त्रिंशः, शिरिः, विशसनः, तीक्ष्णधारः, दुरासदः, श्रीगर्भः, विजयः, धर्मपालः, कौक्षेयः, तरवारिः, तवराजः, शस्त्रः, रिष्टिः, ऋष्टिः, पारेरकः
noun
शस्त्रविशेषः।
"खड्गस्य युद्धे राज्ञी लक्ष्मी निपुणा आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋष्टिः,
स्त्री,
 (ऋष् हिंसायां + क्तिन् ।) खङ्गः । इत्य-मरः ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ५ । ५७ । २ ।“वाशीमन्त ऋष्टिमन्तो मनीषिणः ।सुधन्वान इषुमन्तो निषङ्गिणः” ॥
आयुधमात्रम् । यथा ऋग्वेदे १ । १६६ । ४ ।“मयन्ते विश्वाभुवनानि हर्म्म्या ।चित्रो वो यामः प्रयतास्वृष्टिषु” ॥
“ऋष्टिषु युद्धस्थहेतिषु” । इति भाष्यम् ।तथा तत्रैव । ५ । ५२ । ६ ।“आ रुक्मैरायधा नर ऋष्वा ऋष्टीरसृक्षत” ।“ऋष्टीरायुधविशेषान्” । इति भाष्यम् ।तथा मनुः ३ । १३३ ।“यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् ।तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तशूलर्ष्टयोगुडान्” ॥
“ज्वलितशूलर्ष्टाख्यायुधलोहपिण्डान्” । इति त-ट्टीका ॥
दीप्तिः । यथा, ऋग्वेदे ३ । ५४ । १३ ।“विद्युद्रथा मरुत ऋष्टिमन्तोदिवो मर्या ऋतजाता अयासः” ।“ऋष्टिमन्तो दीप्तिमन्तः” । इति भाष्यम् ॥
गमना-गमनशीलः । यथा, ऋग्वेदे १ । ६४ । ४ ॥
“अंसे-ष्वेषां निप्निमृक्षुरृष्टयः साकं यज्ञिरे स्वधयादिवो नरः” । “ऋष्टयः गमनागमनशीलाः” ।इति दयानन्दभाष्यम् ॥
पुं,
 धर्म्मसावर्णिके मन्व-न्तरे ऋषिभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ९४ । १९ ।“हविष्मांश्च वरिष्ठश्च ऋष्टिरन्यस्तथारुणिः” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ऋषी गतौ”@} 2 अर्षकः-र्षिका, अर्षकः र्षिका, अर्षिषिषकः-षिका
अर्षिता-त्री, अर्षयिता-त्री, अर्षिषिषिता-त्री
3 ऋषन्- 4 न्ती-ती, अर्षयन्-न्ती, अर्षिषिषन्-न्ती
अर्षिष्यन्-न्ती-ती, अर्षयिष्यन्-न्ती-ती, अर्षिषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- अर्षयमाणः, अर्षयिष्यमाणः
5 ऋट्-ऋड्-ऋषौ-ऋषः
-- -- 6 ऋष्टम्-ष्टः-ष्टवान्, अर्षितः-तम्, अर्षिषिषितः-तवान्
ऋषः, अर्षः, अर्षिषिषुः, अर्षिषयिषुः
अर्षितव्यम्, अर्षयितव्यम्, अर्षिषिषितव्यम्
अर्षणीयम्, अर्षणीयम्, अर्षिषिषणीयम्
7 ऋष्यम्, अर्ष्यम्, अर्षिषिष्यम्
ईषदर्षः, दुरर्षः, स्वर्षः
-- -- ऋष्यमाणः, अर्ष्यमाणः, अर्षिषिष्यमाणः
अर्षः, अर्षः, अर्षिषिषः
अर्षितुम्, अर्षयितुम्, अर्षिषिषितुम्
ऋष्टिः, अर्षणा, अर्षिषिषा, अर्षिषयिषा
अर्षणम्, अर्षणम्, अर्षिषिषणम्
अर्षित्वा, अर्षयित्वा, अर्षिषिषित्वा
समृष्य, समर्ष्य, समर्षिषिष्य
8 अर्षम् २, अर्षित्वा २, अर्षम् २, अर्षयित्वा २, अर्षिषिषम् २
अर्षिषिषित्वा २। 9 ऋषिः, 10 ऋषभः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२९)
02
=>
 (६-तुदादिः। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘तुदादिभ्यः शः’ (३-१-७७) इति शः प्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावात् ‘क्ङिति च’ (१-१-५) इति गुणनिषेधः।]]
04
=>
 [[आ। ‘ऋषन् अजुषत क्रमात् नगरगर्भमुद्वेजयन् अलग्नमनसः खलानवशलज्जमानाङ्गनम्।।’ धा। का। २-७२।]]
05
=>
 [[२। ‘झलां जशोऽन्ते’ (८-२-३९) इति षकारस्य जश्त्वम्। चर्त्वविकल्पः।]]
06
=>
 [[३। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्णिषेधः।]]
07
=>
 [[४। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०१३२+ २३]
09
=>
 [[१। औणादिके (द। उ। १-४८) इन् प्रत्यये किद्वद्भवान्न गुणः।]]
10
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ७-१९) अभच् प्रत्यये रूपम्। कित्त्वान्न गुणः। गोपतिः, युवा वाऽर्थः।]]